Kerkenvisie Brummen definitief

• De kerkgebouwen hebben allemaal een ruime maatschappelijke bestemming in het bestemmingsplan. Dat betekent dat er vanuit planologisch oogpunt veel mogelijkheden zijn voor de kerkbesturen om het gebouw breder te gebruiken dan alleen voor religieuze bijeenkomsten. Allerlei maatschappelijke activiteiten zijn mogelijk. Als het wenselijk zou zijn om een kerkgebouw een totaal andere bestemming te geven, dan is een wijziging van het bestemmingsplan nodig en moet op dat moment worden beoordeeld of de gewenste bestemming passend is in de omgeving.

Voor alle kerken gezamenlijk 5. Onderzoeksresultaten: ideeën en suggesties

5c. Workshop met maatschappelijke organisaties Op 27 maart hebben de kerkbesturen met organisaties uit de gemeente Brummen (o.a. sociaal-maatschappelijk, uitvaartzorg, natuureducatie, sport, kunst, politiek) een kansenverkenning gedaan naar samenwerkingsmogelijkheden en invullingen voor nevenfuncties. Na een toelichting op de huidige stand van zaken, deelden de kerkbesturen hun wensen en ambities (zie workshop ambtenaren). Met de ruim 20 genodigden werd vrij uitgewisseld over kansen voor de kerkgebouwen in de kernen Hall, Brummen en Eerbeek. Zowel de kerken als de Brummense dorpskernen hebben specifieke kwaliteiten. Bij het vinden van een duurzaam toekomstperspectief is het van belang dat kerken zich van elkaar onderscheiden en voor het bepalen van nevenactiviteiten ook rekening houden met de programmering van andere organisaties. De belangrijkste uitkomsten van de bijeenkomst met externe organisaties:

43

Educatie • Via een QR code verhalen over de geschiedenis van de kerk delen is een manier van doorgeven aan toekomstige generaties. Alle kerken in de gemeente Brummen zouden mee kunnen doen. • Er is een educatief programma ontwikkeld voor basisscholen. De kerken kunnen hierin opgenomen worden. Cultuur • Permanente exposities naar voorbeeld van de Kerk in Bronkhorst in samenwerking met Art Brummen en Kunstkring Brummen • Meedoen aan kunstroute Brummen, open atelierroute. • Concerten door conservatoriumstudenten • Muziekles voor kinderen Communicatie • Wees vindbaar: online en via routebordjes

Per kern en kerk afzonderlijk; de uitkomsten 5. Onderzoeksresultaten: ideeën en suggesties

44

1. Eerbeek Moluks Evangelische kerk • De geschiedenis van de Molukse gemeenschap opnemen in het curriculum voor de hoogste klassen van de basisschool. • Een (jaarlijks) terugkerend evenement rondom het nog te plaatsen monument. Kruiskerk • Een dorpsklooster starten met daarbij allerlei activiteiten. • Hierbij kan gedacht worden aan: huiskamer, kapel, stiltemomenten, retraites, lezingen, thema-avonden, leesgroepen over maatschappelijke onderwerpen, meditatie, psycho-educatie, stiltewandelingen, wisselende tentoonstelling met dorpskunst. • Samenwerken met IVN bij het organiseren van bijv. een markt op het plein voor de kerk. Natuur is hot en door samen de communicatie te verzorgen krijg je een groter bereik. • Cultuurhistorisch aanhaken bij Hall, Bronckhorst en Landgoed huis Eerbeek. Evt. fietsroute samenstellen.

2. Brummen De Pancratiuskerk inzetten als (extra) marktruimte voor lokaal geproduceerd voedsel in samenwerking met voedselnetwerk IJsselmarke. Onderzoeken welke kansen benut kunnen worden in een samenwerking met Stichting Welzijn Brummen. Hoewel de gemeente eigenlijk al gekozen heeft voor de ontwikkelingen bij Plein5 en rondom Burgemeester Dekkerplein. De Pancratiuskerk en het gebouw van Vrijzinnigen IJsselstreek onderdeel maken van een kunstroute of een doorlopende expositie in samenwerking met een streekmuseum. 3. Hall Activeren van het toerisme door met andere partijen zoals IVN en Leusveld een arrangement samen te stellen. Hall Gastvrij hierbij betrekken. • Met het activiteitenaanbod inspelen op de vele gezinnen die de Veluwe bezoeken • De Veluwe trekt veel wandelaars en fietsers aan. Hall legt verbinding tussen de Veluwe en de IJsselstreek; Hall een toeristische trekpleister maken voor wandelaars en fietsers.

• Aansluiten op, of onderdeel worden van, bestaande wandelpaden. • Vrienden van de Ludgeruskerk oprichten. Veel inwoners van Hall vinden het behoud van de kerk voor het dorp belangrijk.

6. Ambities en toekomstperspectief In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de ambities van de kerkbesturen en hun toekomstperspectief. Gesprekken met kerkbesturen over hun ambities Uit de individuele gesprekken met vertegenwoordigers vanuit de kerkbesturen zijn de volgende ambities aangegeven Kruiskerk Eerbeek De Kruiskerk wil op een laagdrempelige manier een ontmoetingsplek zijn voor mensen in Eerbeek. Hiervoor wordt in het bijgebouw, de Bongerd, een zogenaamde inloopwinkel gerealiseerd. Deze inloopwinkel bestaat uit een kringloopwinkel, een reparatiecafé en een plek voor een kopje koffie en een gesprek. Op termijn zal de inloopwinkel ook geschikt kunnen zijn voor andere activiteiten met een sociaal karakter. Organisaties, bedrijven en inwoners kunnen (meer dan nu al gebeurt) voor vergaderingen, meetings en een diversiteit aan activiteiten een ruimte in de Kruiskerk huren. Hierbij kan gedacht worden aan uitvaarten, concerten, toneel, zang, exposities, films, lezingen, leesgroepen, cursussen, wekelijks vrije inloop voor koffie en een goed gesprek e.d.

45

Kerkzaal

Glas in lood raam west

Kerkzaal met zijbeuk

5. Onderzoeksresultaten: ideeën en suggesties

Moluks Evangelische kerk Silo Het kerkgebouw neemt voor nu en in de toekomst een belangrijke plek in binnen de Molukse gemeenschap in Eerbeek. Het streven is verduurzamen en behoud van het kerkgebouw voor de komende generaties Molukkers in Eerbeek en de Molukse jongeren die zijn uitgevlogen en op andere plekken in Nederland zijn gaan wonen maar wel terug blijven keren voor de vieringen. Ook wordt onderzocht of het vervallen wijkgebouw van de Molukse stichting Andarinyo kan worden ondergebracht in het kerkgebouw.

Moluks Evangelische kerk Silo

Kerkzaal Moluks Evangelische kerk Silo

46

5. Onderzoeksresultaten: ideeën en suggesties

Ludgeruskerk Hall Voor het najaar 2023 is een fusie tussen de geloofsgemeenschappen Brummen en Hall/Voorstonden gepland. Ook streeft het kerkbestuur naar overdracht van het Rijks monumentale kerkgebouw aan een nieuw op te richten stichting met een lokaal karakter. Deze nieuwe stichting zal verantwoordelijk zijn voor onderhoud, exploitatie en mogelijke toekomstplannen.

Vanuit de vastgestelde waardenstellingen volgt dan als vanzelf een visie, het waardevolle en betekenisvolle aan, en van de kerk. Een analyse van sterke- en zwakke punten kan vervolgens behulpzaam zijn bij het verantwoord ontwerpen van de aanpassingen en het zoeken naar passende nevenactiviteiten.

Het kerkgebouw zal beschikbaar blijven voor religieuze bijeenkomsten. Voor aanvullende functies gaan het kerkbestuur en de stichting i.o onderzoeken wat de exploitatiemogelijkheden van het gebouw zijn. Financieringsmogelijkheden en de noodzakelijk aanpassingen hiervoor worden dan ook in kaart gebracht. Ook zullen onderzoeken naar de cultuur-, kunst- en bouwhistorie en archeologie maar ook naar de oude begraafplaats, de tuin en de landschappelijke context worden uitgevoerd. Het resultaat van deze onderzoeken is een gedegen waardebepaling van de kerk in al zijn facetten: het gebouw, het interieur, het gebruik en zijn omgeving. Startbijeenkomst kerkenvisie Brummen in het bijzondere interieur van de Ludgeruskerk

47

5. Onderzoeksresultaten: ideeën en suggesties

48

Pancratiuskerk Brummen De Pancratiuskerk vervult een rol in de samenleving voor wat betreft cultuur en binding en wil meer een kerk van het dorp zijn en ook niet-kerkgangers aantrekken. Om de kerk open te kunnen houden voor de eredienst, zullen er naar de toekomst toe meer partijen van de kerk gebruik moeten kunnen maken. Dit vereist onderzoek naar de inwonersbehoeften en mogelijkheden van het rijksmonumentale kerkgebouw. In 2019 hebben studenten van het Jan des Bouvrie college in opdracht van PKN Brummen ontwerpstudies gedaan naar multifunctioneel gebruik van het kerkgebouw. Dit heeft inspirerende inzichten gegeven over mogelijkheden met betrekking tot de indeling en materiaalgebruik. In het najaar van 2023 zal de Protestantse gemeente Brummen fuseren met de Protestantse gemeente Hall / Voorstonden.

Inwoners en mensen van buiten de gemeente kopen tweedehands spulletjes bij het Snuffelschuurtje van de Pancratiuskerk.

5. Onderzoeksresultaten: ideeën en suggesties

Vrijzinnigen IJsselstreek Brummen Vrijzinnigen IJsselstreek heeft een regiofunctie. De kerkgangers komen uit verschillende gemeenten naar Brummen om de kerkdienst te volgen maar de binding met Brummen is niet heel sterk. Voor de nabije toekomst heeft Vrijzinnigen IJsselstreek een grote uitdaging. Door een teruglopend ledenaantal en een bestuur dat niet meer aangevuld wordt, is tijdens de afronding van deze kerkenvisie de sluiting van dit kerkgebouw een feit geworden.

De kerkzaal van de Vrijzinnigen IJsselstreek leent zich goed voor kleine bijeenkomsten

49

9

9

9

9

Toekomstperspectief

3

3 4

1

4

1

1 2 1 4 1

5

3 2 1 Huidig

2028

Toekomstverwachting kerkgebouwen

2033

2038

Aan de religieuze gemeenschappen is gevraagd naar hun toekomstvisie en toekomstperspectief. Eén gemeenschap geeft aan dat ze op korte termijn vreest voor het voortbestaan omdat er geen nieuwe bestuursleden te vinden zijn. Sommigen zijn al actief bezig met hun toekomst omdat ledenaantallen blijven dalen en omdat met inteert op het vermogen. Men heeft zorgen maar is ook wel hoopvol over de toekomst. Op basis van de inventarisering van het toekomstperspectief is een schema voor de toekomstverwachting opgesteld. Toekomstverwachting Op basis van de uitkomsten van de gesprekken (toekomstperspectief, huidige groei, stabiliteit of krimp) en de staat van het gebouw is door Kathedraaldenkers samen met de kerkbesturen een urgentieladder opgesteld, die voor de komende 5, 10 en 15 jaar weergeeft hoe het er voorstaat met de religieuze gemeenschappen in Brummen, en hun gebouwen.

Religieus gebruik Niet onderzocht In transitie Onzeker Herbestemd

50

Van een aantal kerkgebouwen is te zeggen dat ze over 5, 10 en 15 jaar met zekerheid nog steeds in religieus gebruik zullen zijn. Voor een veel groter aandeel is dit onzeker.

Over 10 jaar is naar verwachting nog 20% van de kerken in religieus gebruik. Door de ontkerkelijking is de toekomst voor veel kerken in Nederland onzeker. In Brummen is dat ook het geval. In de gemeente Brummen zijn 2 kerken en 1 kapel herbestemd en is op dit moment de toekomst van 1 kerk zeer onzeker. De herbestemde Heilige Geest- en Apostelkerk hebben een maatschappelijke, openbare functie in de vorm van een zorgcentrum en een cultuurhuis. De herbestemde kapel is een woning geworden. Op basis van de gesprekken met de kerkeigenaren mag verwacht worden dat over 10 jaar nog 2 kerkgebouwen de religieuze functie zullen behouden. Vanwege de kwetsbaarheid van alle kerken in Brummen is de verwachting dat er in komende jaren een aantal fusies zullen plaatsvinden.

6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

Kerk

Plaats

Pancratiuskerk

Brummen

​

Vrijzinnigen IJsselstreek

Brummen

​

Kruiskerk

Eerbeek

​

Moluks Evangelische kerk

Eerbeek

Ludgeruskerk

Hall

Andreas Apostelkerk

Brummen

​

Heilige Geestkerk

Eerbeek

​

Bethelkapel

Empe

​

Functie: Religieus gebruik Herbestemd

Monument: Rijks

Funct. Monu. Urgentie

Urgentie: Instandhouding staat op korte termijn onder druk (0-5 jaar) Instandhouding komt op termijn onder druk te staan (5-15 jaar) Toekomst niet bekend

5151

5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader

Toekomst monumentale kerken in religieus gebruik over 5-10 jaar in veel gevallen bedreigd Brummen kent twee rijksmonumentale kerken die nog in religieus gebruik zijn. Dit zijn: de Pancratiuskerk en de Ludgeruskerk. Van deze rijksmonumenten is de gemeente Brummen eigenaar van de torens. Deze kerken hebben de intentie om in het najaar van 2023 te fuseren. De Ludgeruskerk wordt voor meerdere doeleinden gebruikt. Deze nevenactiviteiten passen bij het karakter van de kerk (nu en in de toekomst). Voor de Pancratiuskerk worden de mogelijkheden voor flexibel, multifunctioneel gebruik, onderzocht. De herbestemde Bethelkapel is op dit moment het enige gemeentelijke monument. De resterende religieuze gebouwen van Brummen hebben momenteel geen monumentenstatus (te weten de Kruiskerk, Moluks Evangelische kerk Silo, Vrijzinnigen IJsselstreek, Heilige Geestkerk en Andreas Apostelkerk). Het cultuurhistorisch onderzoek wijst uit dat voor de Kruiskerk de gemeentelijke monumentstatus overwogen moet worden vanwege historische, cultuurhistorische en ensemblewaarden.

52

Daarbij adviseert de cultuurhistoricus om de Moluks Evangelische kerk als gemeentelijk monument aan te wijzen vanwege historische waarden. Het merendeel van de eigenaren van de 5 kerken geeft aan dat het in stand houden van deze kerkgebouwen steeds zwaarder wordt vanwege verminderde inkomsten, een toenemend gebrek aan vrijwilligers en bestuursleden. Het cultuurhistorisch onderzoek wijst uit dat een aantal nu nog niet beschermde kerken hoge cultuur- en architectuurhistorische waarden heeft.

Urgentie om actie te ondernemen 5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader

53 53

Of een kerk bedreigd wordt in het voortbestaan, hangt grotendeels af van de toekomstverwachting van de gebruiker. Dit geldt zowel voor een bestendige toekomst in het huidige religieuze gebruik, als voor ombuiging naar een combinatieof nevengebruik en herbestemming. Niet alle kerken hebben een heldere toekomstverwachting. Kerkgemeenschappen worstelen met het bepalen van beleid voor de toekomst van hun kerkgebouwen in het licht van afnemende ledenaantallen, vergrijzing en dalende inkomsten. Ook zijn er de afgelopen jaren allerlei onverwachte ontwikkelingen op de kerken en de maatschappij afgekomen, zoals corona en de hoge energieprijzen, die noodgedwongen al allerlei veranderingen in gang hebben gezet. Een daarvan is het fenomeen van streaming om vanuit huis de dienst volgen. In sommige kerken is daardoor de krimp van de gemeenschap en de afname van het kerkbezoek op zondag versneld. In andere kerken is de discussie gestart over anders kerk zijn en zijn juist nieuwe toekomstperspectieven bedacht.

Nadenken over de toekomst van kerken verdient zorgvuldigheid. De gebouwen liggen mensen na aan het hart. Dat komt onder andere omdat mensen de gebouwen vanuit allerlei perspectieven van belang vinden: als huis van het Woord & Gebed, als plaats van samenkomst, als baken in de buurt, als plek van ‘zijn’, economisch, als vastgoed object en als kristallisatiepunt van cultuur (Bron: Kerkenvisies feiten en inzichten, programma Toekomst Religieus Erfgoed). Hoe urgent het is om actie te ondernemen, vanuit een breder maatschappij-perspectief, hangt samen met de cultuurhistorische en maatschappelijke waarde van het kerkgebouw. Hoe hoger deze waarden, hoe hoger het algemeen belang om het kerkgebouw te behouden en hoe hoger de urgentie om langdurige leegstand tegen te gaan.

7.

Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse

De inhoud van deze SWOT analyse (Sterktes-Zwakten-KansenBedreigingen) komt voort uit de gesprekken met kerkeigenaren, een inwonersenquête, een workshop met ambte-naren van relevante beleidsvelden en de bijeenkomst met externen uit het sociaalmaatschappelijke, culturele, economische en politieke organisaties aangevuld met de on-derzoeksresultaten.

Sterkte

Zwakte

Er is een onderzoekende en ondernemende mentaliteit bij meerdere kerkbesturen die zich uit in actief inventariseren van toekomstmogelijkheden voor het kerkgebouw en in het organiseren van activiteiten die financieel en maatschappelijk van betekenis zijn en o.a. bijdragen aan instandhouding van kerkgebouwen.

Door de ontkerkelijkingstrend gaan steeds minder mensen naar de kerk. Alle kerkbesturen hebben te maken met vergrijzing en krimp. Hierdoor komt de uitvoering van de bestuurstaken onder druk te staan en zijn er steeds minder vrijwilligers te vinden.

De financiële situatie van de meeste geloofsgemeenschappen is goed. Hierdoor is het onderhoud van de meeste kerkgebouwen nog op orde.

Tussen nu en 10 jaar is voor meer dan de helft van de religieuze gebouwen de toekomst onzeker.

De gemeente Brummen heeft een rijke religieuze historie. Hierdoor spelen de kerken een belangrijke rol in het DNA van Brummen.

Kerken zijn in het algemeen lastig te verduurzamen gebouwen. Met de huidige gestegen energieprijzen en dalende inkomsten door minder leden, leidt dit tot een financiële zorgen voor de kerkbesturen. Daarnaast zijn bedrijven en organisaties niet op de hoogte dat er binnen kerkgebouwen ruimtes te huur zijn voor vergaderingen, activiteiten.

54

7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse

Sterkte

Zwakte

Kansen

Bedreigingen

Bijna alle kerken stellen hun gebouw beschikbaar voor activiteiten van externen. Hierdoor nemen externen kennis van de mogelijkheden van het gebouw. Een aantal kerken hebben bijruimtes die prima geschikt zijn voor niet- kerkelijke activiteiten.

De kerkgemeenschappen worstelen met het vraagstuk over aanpassingen van het kerkgebouw voor de toekomst en voor nevengebruik.

De kerkenopgave laten aansluiten op het traject van de omgevingsvisie van de gemeente Brummen.

Bijna 70% van de ondervraagden die de enquête over de toekomst van de kerkgebouwen hebben ingevuld vindt het (zeer) belangrijk dat kerkgebouwen als gebouw blijven bestaan. Ruim 75% vindt het een goed idee als een kerk een maatschappelijke nevenfunctie krijgt, naast de religieuze functie.

Er zijn 3 kerken zonder monumentenstatus die nu geen (sloop) bescherming hebben en die wel van cultuurhistorische waarde zijn voor Brummen

De cultuur-historische analyse van de kerkenvisie geeft aan dat met name het naoorlogs religieus erfgoed in Brummen niet is beschermd. Als onbeschermde kerken nu worden verkocht, dan is er geen sloopbescherming. Dit is een risico voor de identiteit van Brummen.

De kerken onderdeel maken van de centrumplanontwikkelingen Brummen, Cultuurvisie Brummen en Structuurvisie Centrum Eerbeek en andere beleidsplannen en ook van de uitvoering.

Hoge stookkosten en kosten voor de verduurzaming

Kerken dragen in belangrijke mate bij op sociaal-maatschappelijk gebied. Kerkafgevaardigden bezoeken zieken, bestrijden eenzaamheid, helpen mensen inburgeren, zetten zich in voor vluchtelingen en mensen die in armoede leven. De kerkenvisie heeft de kerkbesturen dichter bij elkaar gebracht en aangespoord tot steun en samenwerking

55

Ook onderzoeken of de kerken in Brummen een plek kunnen krijgen op de nieuwe site van de gemeente. De kerkgebouwen met hun cultuurhistorische waarde meenemen in het beleid en uitvoering op het gebied van toerisme en recreatie.

Verlies van momentum bij de gemeente vanwege onderbezetting.

7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse

Kansen

Bedreigingen

Kansen

Het kerkenvisietraject maakt de ‘kerkenopgave’ duidelijk en genereert energie bij de betrokken partijen om krachten te bundelen, proactief over bedreigde kerken na te denken en in actie te komen.

De gemeente Brummen onderkent onvoldoende dat kerkgebouwen van cultuurhistorische waarde zijn en daarmee aantrekkelijke gebouwen zijn voor inwoners en toeristen.

Een aantal kerken hebben bijruimten, de meesten staan groot deel van de week leeg. Dit biedt kansen voor nevenfuncties. Veel kerken willen ook van betekenis zijn voor de omgeving. De gemeente Brummen kan helpen met onderzoeken of reeds gesubsidieerde sociaalmaatschappelijke functies wellicht verplaatst kunnen worden naar kerkgebouwen.

Verduurzamen van het kerkgebouw is bij bijna alle kerken vanwege de hoge stookkosten een dringende behoefte. Dit biedt kansen om gezamenlijk op te trekken in het selecteren van professionals voor begeleiding en uitvoering. Er zijn diverse subsidiemogelijkheden voor verduurzaming. Een aantal kerkbesturen heeft een subsidie aangevraagd om deskundige ondersteuning te krijgen bij het nadenken over een duurzaam toekomstperspectief inclusief een verduurzamingssubsidie.

56

Momentum van de kerkenvisie richting de gemeente. De kerkbesturen en de gemeente hebben elkaar nodig in het bepalen van een duurzaam toekomst perspectief voor de kerken. Het bewustzijn van inwoners over de instandhouding van de kerkgebouwen is gedurende het kerkenvisietraject geactiveerd. Men blijkt begaan met de kerkgebouwen.

Bedreigingen

8. Conclusies & aanbevelingen De kern van Kerkenvisie Brummen is een visie op de kerken die uit de volgende componenten bestaat: • Alle kerkgebouwen afzonderlijk maar ook tezamen zijn waardevol, zowel qua geschiedenis als qua architectuur en cultuurhistorie. • Alle kerken hebben een belangrijke maatschappelijk rol binnen de verschillende kernen. • Bij elkaar genomen vormen alle kerkgebouwen belangrijke waarden die behouden zouden moeten blijven of zelfs versterkt. Vanuit deze visie heeft het kerkenvisietraject de volgende conclusies en aanbevelingen opgeleverd:

1. Het huidige gebruik van de kerkgebouwen is op dit moment suboptimaal. Het toekomstig gebruik over 10 – 15 jaar is onzeker. Aanbeveling 1a. Burgerlijke gemeente: koester de kerken Aanbeveling 1b. Burgerlijke gemeente: neem de kerken (als waardevol religieus erfgoed) mee in onderzoek, beleidsplannen en- visies en bij de uitwerking en uitvoering daarvan. Het gaat dan om het brede scala van beleidsvelden (sociaal domein, toerisme & recreatie, wonen, ruimtelijke ordening, duurzaamheid, cultuur, centrumplannen, omgevingsvisies etc) en stel een visie religieus erfgoed op. Aanbeveling 1c. Burgerlijke gemeente: denk mee met de kerkbesturen/kerkeigenaren om invulling te geven aan de wens van meer nevengebruik van de kerkgebouwen. Aanbeveling 1d. Burgerlijke gemeente: stel één contactpersoon aan voor de kerkbesturen/-eigenaren.

57

8. Conclusies & aanbevelingen

2. Er zijn kerkgebouwen die een hoge cultuurhistorische waarde hebben en niet beschermd zijn. Van de beschermde gebouwen zijn niet alle (diepgaandere) cultuurhistorische waarden in beeld.

3. De eigenaren van de kerkgebouwen hebben de wens hun gebouwen toekomstbestendig te maken.

Aanbeveling 2a.

Dit heeft betrekking op extra gebruik / nevengebruik en verduurzaming.

Burgerlijke gemeente: bescherm alle kerkgebouwen en hun interieurs. Aanbeveling 2b. Voer bouwhistorisch onderzoek uit voordat plannen worden ontwikkeld t.b.v. nevengebruik, herbestemming of verduurzaming. Aanbeveling 2c. Voer gemeentelijk monumentenbeleid in.

58

Aanbeveling 3a. Burgerlijke gemeente: wees pro-actief en ondersteunend omtrent ideeën en adviezen van professionele partijen die door de kerkbesturen zijn ingehuurd voor advies over verduurzaming en functiewijziging. De kerkbesturen verzoeken de gemeente Brummen om deze aanbevelingen gezamenlijk en actief op te pakken na vaststelling van deze kerkenvisie.

9. Kansenverkenning actieplan Nu de toekomstverwachtingen van het Brummense religieus erfgoed in beeld zijn gebracht en op het netvlies staan, biedt dit de kans om proactief te handelen. Immers het nadenken over een maatschappelijke her- of nevenbestemming en de realisatie hiervan kost al gauw 5 jaar. Uit de gesprekken blijkt dat zowel leden van kerkgemeenschappen als inwoners het liefst zien dat sociaalmaatschappelijke of culturele functies in leegkomende kerken worden ondergebracht. Hoe kom je met elkaar in actie na vaststelling van de kerkenvisie? Voorstel is dat de gemeente Brummen iemand aanwijst als centraal contactpersoon voor alle kerkbesturen en bij voorkeur pro-actief meedenkt over de toekomst van de kerkgebouwen. Tijdens de bijeenkomsten met de eigenaren van de kerken, bleek hier veel behoefte voor te bestaan.

Kerkbesturen

Gemeente Brummen

Projectleider en/of klankbordgroep

Projectleider gemeente

Platform Toekomst kerken Brummen

Acties

59

Aanbevolen acties voor eigenaren van kerken en de gemeente Brummen in de volgende fase van het kerkenvisietraject:

9. Actieplan

Kerkeigenaren Brummen: Wij zetten in op • Het momentum van de kerkenvisie aangrijpen (nu is er aandacht van de gemeente Brummen en sociaalmaatschappelijk-culturele organisaties) • Proactief onderzoek naar neven- of herbestemmingsmogelijkheden en hierin samenwerken met de gemeente. • Gebruik van de contacten die zijn opgebouwd, onderling en bij de gemeente Brummen en samenwerkingskansen verder onderzoeken. • Elkaar regelmatig opzoeken en onderlinge uitdagingen blootleggen en bespreken. • Instappen bij gezamenlijke vervolgprojecten; bepalen welke projecten het meest kansrijk en urgent zijn om samen op te pakken • Onderzoeken welke kansen er liggen voor de kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van de provincie of regio. • Opdoen van inspiratie bij elkaar en anderen, ook buiten Brummen.

60

Kerkbesturen

Gemeente Brummen

Projectleider en/of klankbordgroep

Projectleider gemeente

Platform Toekomst kerken Brummen

Acties

De kerkbesturen willen inwoners en uiteenlopende betrokken instellingen in Brummen stimuleren om • Mee te denken over gewenste invullingen qua medegebruik en bij leegkomende gebedshuizen in de eigen omgeving. • Mee te denken over de manieren waarop je zou willen leren over de geschiedenis, waarden, het gebruik en de verhalen van het religieus erfgoed in Brummen. • Kansrijke nevenfuncties samen uit te proberen en uit te voeren • Expertises en middelen te bundelen.

Gemeente Brummen • Stel een contactpersoon aan bij de gemeente Brummen als aanspreekpunt voor de kerkeigenaren. • Onderzoek hoe een integrale werkwijze met betrekking tot het koesteren van religieus erfgoed binnen de gemeente Brummen uitgevoerd kan worden zodat de kerkgebouwen onderdeel worden van lopende en toekomstige visies. • Onderzoek een eventuele uitbreiding van de bescherming van de kerkencollectie inclusief interieurs. • Signaleer en ondersteun samenwerkingskansen met kerken.

De eigenaren voorop, maar ook de gemeente Brummen, organisaties in de gemeente en de inwoners van de Gemeente Brummen hebben een belang in het behoud van de kerkgebouwen. In gezamenlijkheid ontstaat er steeds beter een beeld van de kerkenopgave op basis waarvan een actieplan kan ontstaan om in gezamenlijkheid uit te voeren. Op deze wijze wordt de kans vergroot op een duurzaam, gezond toekomstperspectief voor de kerkgebouwen in Brummen. De ambitie is om alle betrokkenen te inspireren en energie te geven om de toekomst van de kerkgebouwen in Brummen transparanter en kansrijker te maken.

“De kerk is het middelpunt van een samenleving. Als het kerkgebouw wordt gesloten verdwijnt er geestelijke maar ook veel sociale ontmoeting.”

61

Bijlage 1

Onderzoeksmethode

62

Onze aanpak Bijlage 1. Onderzoeksmethode

63

Bijlage 1. Onderzoeksmethode

Het opstellen van een Kerkenvisie is vormvrij. Iedere gemeente is vrij om te kiezen voor een aanpak die past bij de plaatselijke context. Belangrijk bij het opstellen van een kerkenvisie is dat dit gebeurt in dialoog met de eigenaren van de kerkgebouwen. Een kerkenvisie fungeert vaak als startpunt voor een veel langere dialoog tussen kerken en de gemeente. In de gemeente Brummen zijn verschillende stappen doorlopen. In fase 1 is gestart met het inzichtelijk maken van de religieuze gebouwen binnen de gemeente, heeft een gezamenlijke aftrap plaatsgevonden en hebben kennismakingsgesprekken met kerkbesturen plaatsgevonden. In fase 2 is een kansenverkenning voor leegkomende kerken uitgevoerd. Deze rapportage is de weergave van de gegevens opgehaald in fase 1 en 2. In deze bijlage wordt de gebruikte onderzoeksmethode toegelicht. Bureauonderzoek De eerste stap bestond uit het inventariseren van de collectie van religieuze gebouwen binnen Brummen. Dit zijn gebouwen die oorspronkelijk gebouwd zijn als gebedshuis.

64

Naast de geloofsgemeenschappen die bij de religieuze gebouwen horen, is er in Eerbeek een Turkse moskee gevestigd in een schoolgebouw (Islamitisch Centrum Eerbeek) waar niet alleen religieuze activiteiten plaatsvinden. Omdat dit gebouw niet oorspronkelijk als gebedshuis is gebouwd is het niet meegenomen in de inventarisatie. Dit heeft geleid tot een lijst van 8 religieuze gebouwen. Veldonderzoek Door bouwhistoricus Lotte Zaaijer is een globaal veld- en literatuuronderzoek gedaan naar de religieuze gebouwen van Brummen. Lotte Zaaijer heeft de kernwaarden van de collectie van kerken hieruit afgeleid. Op basis hiervan heeft zij bij de kerkenpaspoorten aangegeven welke cultuurhistorische waarden de gebouwen hebben en aanbevelingen gedaan voor het beschermen van meer kerken dan nu het geval is. Ook is door Lotte Zaaijer de ontstaansgeschiedenis van het geloof van de gemeente in beeld gebracht.

Participatie met eigenaren/gebruikers Aan de hand van de inventarisatie religieuze gebouwen is er contact gelegd met alle kerkbesturen en is gestart met een bijeenkomst met kerkbesturen, afgevaardigden van de gemeente en Cultuur Oost (adviesbureau voor de Cultuurvisie Brummen). Aansluitend hebben kennismakingsgesprekken plaatsgevonden met de vertegenwoordigers van de kerkbesturen. In totaal is met 5 kerkbesturen een gesprek gevoerd. In die gesprekken is gevraagd naar feitelijke zaken rondom de geloofsgemeenschap en hun gebouwen. Er is ook gesproken over de toekomstverwachting van gebouw en gemeenschap. Deze input vormt een belangrijke bouwsteen voor het opstellen van de kerkenvisie. Na de individuele gesprekken is er een bijeenkomst gehouden met alle kerkeigenaren. Hierin zijn de eerste bevindingen voorgelegd en gemeenschappelijke thema’s besproken.

Bijlage 1. Onderzoeksmethode

Inwonersenquête toekomst van de kerkgebouwen in Brummen In opdracht van de gemeente Brummen is er door onderzoeksbureau Moventem een onderzoek uitgevoerd over de toekomst van de kerkgebouwen in Brummen. Dit onderzoek is verspreid onder de 1.227 panelleden van Brummen Spreekt. Daarnaast is er een open link gecommuniceerd via posters en sociale media kanalen van de gemeente. In totaal hebben 630 respondenten de vragenlijst ingevuld. De Ludgeruskerk in Hall heeft tijdens de wintermarkt dezelfde vragenlijst verspreid. De uitslagen hiervan zijn gedeeltelijk meegenomen in de resultaten. De resultaten van dit onderzoek zijn besproken tijdens een bijeenkomst met de kerkbesturen en ambtenaren en zijn opgenomen in deze rapportage (sterke-zwakteanalyse en conclusies & aanbevelingen). Analyse van de opgave Studentenopdracht kansenverkenning toekomstscenario’s i.s.m Jan des Bouvriecollege

65

Op basis van de individuele toekomstverwachtingen van kerken en geloofsgemeenschappen is een breder beeld geschetst voor de gehele gemeente Brummen.

Bijlage 1. Onderzoeksmethode

Hiermee is de opgave rondom religieus erfgoed in de gemeente Brummen in beeld gebracht. Deze toekomstverwachting is terug te vinden in hoofdstuk 8 van deze rapportage. Participatie met ambtelijke beleidsvelden Tijdens een workshop met kerkbesturen en ambtenaren zijn de eerste bevindingen naar aanleiding van de kennismakingsgesprekken gedeeld en hebben de kerkbesturen hun wensen en ambities uitgesproken over de toekomst voor hun kerkgebouw en de samenwerking met de gemeente. De aanwezige ambtenaren vertegenwoordigden diverse beleidsterreinen binnen de gemeentelijke organisatie. Samen is gezocht naar raakvlakken en kansen tussen de betreffende beleidsterreinen en uitkomsten van het onderzoek. De uitkomsten zijn verwerkt in Onderzoeksresultaten: Ideeën en Opbrengsten (hoofdstuk 8) en in de SterkteZwakteanalyse (hoofdstuk 9). Paspoorten Voor 5 gebouwen is een zogenaamd ‘kerkenpaspoort’ opgesteld door bouwhistoricus Lotte Zaaijer. Zij heeft voor ieder gebouw een beknopt architectuurhistorisch onderzoek uitgevoerd.

66

Daarnaast bevatten de paspoorten gegevens over de gebouwen en de gebruikers die zijn opgehaald in de gesprekken met de eigenaren. De kerkenpaspoorten zijn als bijlage 1 aan de rapportage toegevoegd.

67

Bijlage 2 Bijlage 1. Onderzoeksmethode

68

Uitslagen inwonersenquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Meerderheid is in de afgelopen drie jaar weleens in een kerkgebouw geweest Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Bent u de afgelopen drie jaar weleens in een kerkgebouw geweest? (n=630)

18%

Ja, één keer per maand of vaker

26%

Ja, één of enkele keren per jaar

Ja, één of enkele keren de afgelopen drie jaar

22%

34%

Nee

Weet ik niet / geen mening

0%

Kerkbezoek 69

Gemeente Brummen

11

Ruime meerderheid die een kerk heeft bezocht in de afgelopen drie jaar, deed dit binnen de gemeente Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

U heeft aangegeven dat u de afgelopen drie jaar weleens in een kerkgebouw bent geweest. Was dit (ook) binnen de gemeente Brummen? (n=429)

12% Ja Nee Weet ik niet (meer)/ geen mening 88%

Kerkbezoek 70

Gemeente Brummen

12

Uitvaart/huwelijk/doop en concert/optreden voornaamste reden(en) voor bezoek kerkgebouw Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Met welke reden(en) bent u de afgelopen drie jaar weleens in een kerkgebouw geweest (binnen en/of buiten de gemeente)? (n=429)

Uitvaart/ huwelijk/ doop

48%

Concert/ optreden

48% 41%

Kerkdienst/ vanwege mijn geloof

36%

Evenement

27%

Cultuur/ geschiedenis

11%

Rust/ stilte/ meditatie

12%

Anders, namelijk:

Weet ik niet (meer)/ geen mening

Onder andere voor een griepprik/ vaccinatie en vergadering wordt hier genoemd.

0%

Kerkbezoek 71

Gemeente Brummen

13

Ruim de helft die een kerk bezocht vanwege het geloof, bezocht de Pancratiuskerk in Brummen Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

U heeft aangegeven de afgelopen drie jaar weleens een kerkgebouw te hebben bezocht voor een kerkdienst of vanwege uw geloof. Kunt u aangeven bij welke kerk u bent geweest? (n=182)

54%

Pancratiuskerk – Brummen

38%

Kruiskerk – Eerbeek

23%

Ludgeruskerk – Hall

Moluks Evangelische kerk SILO – Eerbeek

Vrijzinnige kerk – Brummen

8%

5%

15%

Anders, namelijk:

Weet ik niet (meer)/ geen mening

1%

Kerkbezoek 72

Gemeente Brummen

14

Ruim een derde zou andere kerk bezoeken als er geen kerkGemeente diensten meer in de door hen bezochte kerk worden gehouden Brummen Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Als er geen kerkdiensten meer worden gehouden in de kerk(en) die u nu (geregeld) bezoekt, zou u dan naar een andere kerk gaan? Zo ja, in welke plaats? (n=182)

35%

38%

Ja, namelijk naar de kerk in: Nee Weet ik niet/ geen mening

27%

Kerkbezoek 73

Ja, namelijk in: Zutphen

(n=79)

Hall

13%

Dieren

12%

Loenen

11%

Apeldoorn

11%

Vaassen

10%

Brummen

9%

Overig

7%

Eerbeek

6%

Twello

4%

Doesburg

2%

Beekbergen

2%

Voorst

2%

Weet ik (nog) niet

19%

17%

15

Meerderheid vindt het (zeer) belangrijk dat kerkgebouwen als gebouw blijven bestaan

Gemeente Brummen

Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Hoe belangrijk vindt u het dat kerkgebouwen als gebouw blijven bestaan? (n=630) “Ik ben wel gelovig maar vindt de kerk als gebouw hiervoor niet belangrijk. Er zijn ook andere mogelijkheden het geloof te belijden. Ik zie meer in het gemeenschappelijk gebruik van een wijkgebouw/ multicultureel gebouw. Dit is op alle fronten goedkoper. Kerkgebouwen zijn ook absoluut niet klimaat neutraal.”

4% 4%

24%

Zeer onbelangrijk Onbelangrijk Neutraal

35%

Belangrijk Zeer belangrijk Weet ik niet/ geen mening

32%

“Het zijn onmogelijke gebouwen. Lelijk donker en onhandig ingericht. Vervangen door moderne multifunctionele gebouwen. Energie plus.” “Kerkgebouwen zijn doorgaans milieuonvriendelijk en staan op een aantrekkelijke plaats voor groen of woningen.”

“Een kerk/kerkgebouw hoort in een dorp te blijven voor diverse doeleinden, zoals een (kerst-)viering, concert, cultuur etc. Zeker ook omdat er veel mensen in kunnen kan de ruimte niet gemist worden...” “Het blijven ontmoetingsruimtes voor iedereen, en zijn ook vaak (ook historisch) het centrum van een buurtschap, dorp of stad. Daarnaast zijn ze bepalend voor aanzicht skyline en het kenmerk van dorp en stad en noodzakelijk voor veel inwoners ten behoeve van hun geloof uitoefening.”

2% “Vanwege de historische geschiedenis en/plus uitstraling van het gebouw.”

Kerkgebouwen 74

16

Goede invulling voor de Moluks Evangelische kerk SILO – Eerbeek Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Als de Moluks Evangelische kerk SILO – Eerbeek een multifunctionele invulling krijgt, wat zou dan volgens u een goede invulling zijn naast het religieuze gebruik van de kerk? (n=10) Maximaal drie antwoorden mogelijk 7

Dorpshuis/ maatschappelijke functie

4

Activiteiten voor jongeren Een kerkgebouw moet geen multifunctionele invulling krijgen

2

Dokter/ tandarts/ huisartsenpost

1

Kunstgalerie/ museum

1

Bibliotheek

1

Kinderdagverblijf

1

Kantoren/ winkels

0

Theater/ muziekpodium

0

Hotel/ bed & breakfast/ restaurant/ horeca

0

Speelparadijs/ sportruimte

0

2

Anders, namelijk:

Maakt me niet uit/ geen voorkeur

0

Weet ik niet/ geen mening

0

Kerkgebouwen 75

Gemeente Brummen

17

Dorpshuis/maatschappelijke functie zou een goede invulling kunnen zijn voor de Kruiskerk – Eerbeek Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Als de Kruiskerk – Eerbeek een multifunctionele invulling krijgt, wat zou dan volgens u een goede invulling zijn naast het religieuze gebruik van de kerk? (n=76) Maximaal drie antwoorden mogelijk 76%

Dorpshuis/ maatschappelijke functie

47%

Theater/ muziekpodium Kunstgalerie/ museum

22%

Bibliotheek

21% 10%

Activiteiten voor jongeren

8%

Dokter/ tandarts/ huisartsenpost Een kerkgebouw moet geen multifunctionele invulling krijgen Hotel/ bed & breakfast/ restaurant/ horeca

4%

Kinderdagverblijf

2%

Kantoren/ winkels

2%

Speelparadijs/ sportruimte

0%

7%

Anders, namelijk:

6%

Weet ik niet/ geen mening

4%

Maakt me niet uit/ geen voorkeur

0%

Kerkgebouwen 76

Gemeente Brummen

18

Dorpshuis/maatschappelijke functie zou een goede invulling kunnen zijn voor de Ludgeruskerk – Hall Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Als de Ludgeruskerk – Hall een multifunctionele invulling krijgt, wat zou dan volgens u een goede invulling zijn naast het religieuze gebruik van de kerk? (n=47) Maximaal drie antwoorden mogelijk 76%

Dorpshuis/ maatschappelijke functie

53%

Theater/ muziekpodium

42%

Kunstgalerie/ museum

23%

Bibliotheek

10%

Activiteiten voor jongeren

8%

Dokter/ tandarts/ huisartsenpost Kinderdagverblijf

Hotel/ bed & breakfast/ restaurant/ horeca Een kerkgebouw moet geen multifunctionele invulling krijgen

4% 2% 2%

Kantoren/ winkels

0%

Speelparadijs/ sportruimte

0%

11%

Anders, namelijk:

Maakt me niet uit/ geen voorkeur Weet ik niet/ geen mening

0% 4%

Kerkgebouwen 77

Gemeente Brummen

19

Goede invulling voor de Vrijzinnige kerk – Brummen Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Als de Vrijzinnige kerk – Brummen een multifunctionele invulling krijgt, wat zou dan volgens u een goede invulling zijn naast het religieuze gebruik van de kerk? (n=12) Maximaal drie antwoorden mogelijk 8

Dorpshuis/ maatschappelijke functie Theater/ muziekpodium

4

Activiteiten voor jongeren

4

Dokter/ tandarts/ huisartsenpost

1

Kunstgalerie/ museum

1

Hotel/ bed & breakfast/ restaurant/ horeca

1

Speelparadijs/ sportruimte

1

Een kerkgebouw moet geen multifunctionele invulling krijgen

1

Bibliotheek

0

Kinderdagverblijf

0

Kantoren/ winkels

0

3

Anders, namelijk:

Maakt me niet uit/ geen voorkeur

0

Weet ik niet/ geen mening

0

Kerkgebouwen 78

Gemeente Brummen

20

Dorpshuis/maatschappelijke functie zou een goede invulling kunnen zijn voor de Pancratiuskerk – Brummen Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Als de Pancratiuskerk – Brummen een multifunctionele invulling krijgt, wat zou dan volgens u een goede invulling zijn naast het religieuze gebruik van de kerk? (n=90) Maximaal drie antwoorden mogelijk 85%

Dorpshuis/ maatschappelijke functie

63%

Theater/ muziekpodium Kunstgalerie/ museum

28%

Bibliotheek

27% 22%

Activiteiten voor jongeren Een kerkgebouw moet geen multifunctionele invulling krijgen

6%

Kinderdagverblijf

3%

Dokter/ tandarts/ huisartsenpost

2%

Hotel/ bed & breakfast/ restaurant/ horeca

2%

Speelparadijs/ sportruimte

1%

Kantoren/ winkels

0%

Anders, namelijk:

5%

Maakt me niet uit/ geen voorkeur

0%

Weet ik niet/ geen mening

3%

Kerkgebouwen 79

Gemeente Brummen

21

Ruim driekwart vindt het een goed idee als een kerk er een functie bij krijgt naast de religieuze functie Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Wat zou u er in het algemeen van vinden, wanneer een kerk naast de religieuze functie, een andere functie erbij krijgt? (n=630)

“Dan blijft het gebouw behouden.” 14% Goed idee, want:

8%

78%

“Dan wordt het gebouw regelmatig gebruikt.”

Geen goed idee, want:

“Het is jammer als een groot gebouw maar een paar uur in de week gebruikt wordt, voor een heel kleine doelgroep.”

Weet ik niet/ geen mening

“Kosten besparen en mooi voor instanties die ruimte zoeken. Zoals de wereldwinkel.” “Multifunctioneel gebruik zorgt voor een breder gebruik van het gebouw.” “Zonde om leeg te laten staan en te laten verpauperen.” “Dat creëert ongenoegen en onbegrip.” “Dat zal afhangen van de betreffende functie.” “Religieuze moet voorop staan. Eventueel een nevenfunctie.”

Kerkgebouwen 80

Gemeente Brummen

23

Meerderheid vindt het een goed idee als een kerk door meerdere geloofsgemeenschappen gebruikt wordt

Gemeente Brummen

Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Wat zou u ervan vinden, wanneer een geloofsgemeenschap te klein is geworden voor het kerkgebouw, de kerk wel de religieuze functie behoudt, maar dan door meerdere geloofsgemeenschappen (samen) gebruikt wordt? (n=629) “Dan blijft het behouden als kerk gebouw.” 27%

Goed idee, want: Geen goed idee, want:

10%

63%

Weet ik niet/ geen mening

“Dan delen we de kosten en we ontmoeten elkaar.” “Dat er voor iedereen een plek is om naar toe te gaan.” “Geeft verbroedering.” “Samen iets bereiken wat je alleen niet kunt realiseren is goed.” “Geloofsgemeenschappen hebben verschillende meningen hoe een kerk eruit moet zijn.” “Ik betwijfel of er voldoende krachtige geloofsgemeenschappen zijn om de kerken in de been te kunnen houden.” “Meestal gaan verschillende geloofsgemeenschappen niet heel lekker samen.” “Zelf ongelovig, maar ik hoor hier en daar van verschillende geloven dat ze elkaar niet per se "accepteren“ ”

Kerkgebouwen 81

24

Nagenoeg driekwart is op geen enkele wijze betrokken bij een kerkgebouw in de gemeente Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Bent u op enige wijze betrokken bij een kerkgebouw in de gemeente Brummen? (n=622)

Ja, betrokken bij een kerkgemeenschap (bijvoorbeeld als lid of vrijwilliger)

Ja, namelijk:

Nee

18%

9%

74%

Kerkgebouwen 82

Gemeente Brummen

25

Kansen of obstakels bij nieuwe (bij)bestemming van de Moluks Evangelische kerk SILO – Eerbeek Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Ziet u bij een nieuwe bestemming of bijbestemming van de Moluks Evangelische kerk SILO – Eerbeek kansen of obstakels? Zo ja welke? (n=10)

6

Kansen, namelijk:

Obstakels, namelijk:

2

Weet ik niet/ geen mening

2

Kerkgebouwen 83

Gemeente Brummen

26

Nagenoeg de helft ziet kansen bij nieuwe (bij)bestemming van de Kruiskerk – Eerbeek Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Ziet u bij een nieuwe bestemming of bijbestemming van de Kruiskerk – Eerbeek kansen of obstakels? Zo ja welke? (n=76)

48%

Kansen, namelijk:

Obstakels, namelijk:

Weet ik niet/ geen mening

18% 41%

Kerkgebouwen 84

Gemeente Brummen

27

Meerderheid ziet kansen bij nieuwe (bij)bestemming van de Gemeente Ludgeruskerk – Hall Brummen Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Ziet u bij een nieuwe bestemming of bijbestemming van de Ludgeruskerk – Hall kansen of obstakels? Zo ja welke? (n=47)

63%

Kansen, namelijk:

Obstakels, namelijk:

Weet ik niet/ geen mening

14% 26%

Kerkgebouwen 85

28

Kansen of obstakels bij nieuwe (bij)bestemming van de Vrijzinnige kerk – Brummen Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Ziet u bij een nieuwe bestemming of bijbestemming van de Vrijzinnige kerk – Brummen kansen of obstakels? Zo ja welke? (n=12)

4

Kansen, namelijk:

Obstakels, namelijk:

Weet ik niet/ geen mening

2 6

Kerkgebouwen 86

Gemeente Brummen

29

Meerderheid ziet kansen bij nieuwe (bij)bestemming van de Pancratiuskerk – Brummen Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Ziet u bij een nieuwe bestemming of bijbestemming van de Pancratiuskerk – Brummen kansen of obstakels? Zo ja welke? (n=90)

58%

Kansen, namelijk:

Obstakels, namelijk:

Weet ik niet/ geen mening

12% 37%

Kerkgebouwen 87

Gemeente Brummen

30

44% ziet bij een nieuwe (bij)bestemming kansen Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Ziet u bij een nieuwe bestemming of bijbestemming kansen of obstakels? Zo ja welke? (n=470)

44%

Kansen, namelijk:

Obstakels, namelijk:

Weet ik niet/ geen mening

17% 44%

Kerkgebouwen 88

Gemeente Brummen

Er worden onder andere kansen gezien in het behouden van gebouwen, creëren van een multifunctionele ruimte en het realiseren van woningen. Er worden onder andere obstakels gezien in het energieverbruik, de financiële haalbaarheid, kosten voor de gemeenschap, tegenwerking van religieuze bezoekers en verlies van het karakter van het gebouw.

31

Meerderheid wil niet als vrijwilliger betrokken worden bij de Gemeente invulling van een nieuwe bestemming van een kerkgebouw Brummen Bijlage 2 Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen

Zou u als vrijwilliger betrokken willen worden bij de invulling van een nieuwe bestemming van een kerkgebouw in de gemeente Brummen?

Ja, hou mij op de hoogte via het volgende mailadres:

15%

62%

Nee

Weet ik niet/ geen mening

23%

Kerkgebouwen 89

32

90

Bijlage 3

Kerkenpaspoorten

Legenda kerkenpaspoorten †

91

Christelijk gebruik

S

Klein

Rijksmonument

Herbestemd

M

Middelgroot

Gemeentelijk monument

Leegstaand / in transitie

L

Groot

Geen monumentale status

XL

Zeer groot

1

Kerkenpaspoort

Pancratiuskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument (11231, 11232)

Adres

Kerkstraat 17 Brummen

M

932 m2

Bouwjaar

1451 en later

†

Religieus gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Laat-gotisch, traditionalistisch (uitbreiding)

Denominatie

Nederlands Hervormd

Gebruik

Religieus (PKN)

De Pancratiuskerk is in 1402 gebouwd als katholieke kerk en werd in 1591 protestants. Het oudste deel betreft de toren en het westelijke schiptravee met kruisribgewelven op gebeeldhouwde kraagstenen. In de kerk wijzen stenen met de jaartallen 1451 en 1746 op verbouwingen. Tijdens een van deze bouwfases zullen de oostelijke traveeën met driezijdige koorsluiting zijn gerealiseerd. De nokhoogte van dit bouwdeel is na 1794 weer verlaagd. In 1819 kreeg de torenspits zijn huidige bolle vorm, als gevolg van een brand.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

92

In 1937 werden de later gerealiseerde zuidbeuk en diverse aanbouwen aan de noord- en zuidzijde gesloopt en kreeg de kerk een nieuwe zuidbeuk met twee portalen en daartussen de consistorie. Het orgel uit 1846 van de bekende orgelbouwer J.H. Holtgrave kwam boven de nieuwe consistorie, het oude orgelbalkon werd verwijderd. De kerkbanken rond de preekstoel en de preekstoel zelf werden vernieuwd, het bankenplan is ouder.

De laatste verbouwing heeft plaatsgevonden in 1989. Door het koor met een vouwwand af te sluiten ontstond een grote vergaderzaal en aan de oost- en westzijde kwamen een keuken en een ruimte voor de jeugd. De kolommen tussen het schip en zuidbeuk werden vervangen en rondom werd een galerij aangebracht. Het achter de kerk gelegen huis Brunheim was de pastorie van de hervormde kerk. Rond het kerkgebouw lag een kerkhof en ten zuidwesten stond een schoolgebouwtje. Dit gebied is in de afgelopen decennia heringericht. De Pancratiuskerk heeft algemeen historische waarden, omdat het uitdrukking geeft aan de religieuze ontwikkeling van Brummen. De sobere interieurafwerking en bankenplan geeft uitdrukking aan het gebruik als protestantse kerk. Het kerkgebouw heeft bouwhistorische waarde vanwege de historische gelaagdheid, waarbij het onderscheid tussen het oude bouwdeel en de in 1937 gerealiseerde uitbreiding en vernieuwing van het interieur goed herkenbaar is.

2

Kerkenpaspoort

Vrijzinnigen IJsselstreek

Kerkenpaspoort

Geen monument

Adres

D.A. van Vuurenstraat 10 Brummen

S

110 m2

Bouwjaar

1934

†

Religieus gebruik

Architect

Schoonman

Bouwstijl

traditionalisme

Denominatie

NPB (Nederlandse Protestanten Bond)

Gebruik

Religieus (Vrijzinnigen IJsselstreek)

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

93

Het kerkgebouw is in 1934 gerealiseerd voor de Nederlandse Protestantenbond, waarvan de afdeling in Brummen in 1905 was opgericht. Tot die tijd vonden diensten plaats in Sociëteit Concordia en de voormalige Synagoge. De realisatie van een eigen kerkgebouw was mogelijk door een legaat van de vooraanstaande inwoner Gerard Cromhout, hij was voorzitter van de Nederlandse Protestantenbond en kerkvoogd van de Nederlands Hervormde kerk. Het kerkgebouw is ontworpen door de lokale architect (J.W.?) Schoonman.

In de scheidingsmuur tussen het portaal en de kerkzaal bevindt zich een rond gebrandschilderd raam, dat dateert uit de bouwtijd. De kerkzaal is een hoge vrij indeelbare ruimte (oorspronkelijk) waarin de draagconstructie, bestaande uit drie gebogen spanten, in het zicht is gelaten. Boven het portaal en priesterkoor zijn balkons aanwezig achter grote driehoekige openingen. Achter de kerkzaal bevindt zich een entreehal, trap naar het balkon en een consistorie. Het balkon is aan deze zijde dichtgezet.

Het is een eenvoudige zaalkerk op een rechthoekige plattegrond, met een zadeldak en torentje. De voorgevel is een puntgevel met op de begane grond een deur en vensters met halfronde boog, in de top zijn drie staande glas-in-loodramen aanwezig. Ter hoogte van de kerkzaal bevinden zich in beide zijgevels twee Vlaamse gevels ieder met drie staande glas-in-loodramen. In de linker zijgevel is de zij-ingang gesitueerd. De indeling bestaat aan de voorzijde uit een portaal en een trap naar het orgelbalkon.

Het gebouw heeft algemeen historische waarden als uitdrukking van de religieuze geschiedenis van Brummen. Het heeft stedenbouwkundige waarden in relatie tot de overige bebouwing in de straat die vlak voor de bouw van de kerk werd gerealiseerd. Het heeft architectuurhistorische waarde als uitdrukking van het traditionalisme.

3

Kerkenpaspoort

Kruiskerk

Kerkenpaspoort

Karakteristiek

Adres

Dr. Gunningstraat 27 Eerbeek

L

697 m2

Bouwjaar

1930

†

Religieus gebruik

Architect

H. van der Kloot Meijburg

Bouwstijl

Nieuwe Haagse School

Denominatie

Nederlands Hervormd

Gebruik

Religieus (PKN)

De Kruiskerk is in 1931 als derde kerkgebouw op deze locatie gerealiseerd (eerste was een katholieke schuurkerk uit 1780/1793, tweede was een hervormde kerk uit 1859). De eerste steen van de tweede kerk is opnieuw ingemetseld onderaan de huidige toren. De kerk is ontworpen door de bekende architect H. van der Kloot Meijburg (1875-1961), in de stijl van de Nieuwe Haagse School. De indeling was in 1931 vernieuwend. Het koor, of lithurgisch centrum, kwam terug en werd voorzien van een opvallend gebrandschilderd kruisraam naar ontwerp van de Arnhemse glazenier J.H.E. Schilling. In het lithurgisch centrum stond niet de preekstoel, maar de avondmaalstafel centraal.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

94

De glas-in-loodramen in de dwarsbeuk, die zijn ontworpen door de bekende kunstenaar Joep Nicolas Ronkenstein en gemaakt door het bekende glasatelier Jos Geutjes uit Venlo, zijn in 1983 aangebracht. Het oostraam heeft als thema de aanbidding, het westraam de heilsfeiten.

Voor deze ramen had de predikant P. Blaauw in 1931 al schetsen gemaakt en in 1981 werd de realisatie mogelijk vanwege een gift. In 2008 vond, als gevolg van een fusie met de gereformeerde kerk, een ingrijpende verbouwing plaats. De bebouwing tussen de pastorie en kerk werd vervangen en uitgebreid. De wanden werden gestuukt, de kerkbanken verwijderd, de preekstoel en avondmaalstafel vernieuwd en de ruimten aan weerszijden van het koor geopend. Naast het kerkgebouw staat de voormalige pastorie uit 1888. Aan de achterzijde staan het jeugdgebouw De Bongerd uit 1978 en een nieuwe pastorie (Derickxkamp 2b). De locatie heeft algemeen historische waarden omdat het een belangrijke plaats inneemt in de religieuze geschiedenis. Het kerkgebouw heeft ensemblewaarden in relatie tot de naastgelegen pastorie. Het heeft architectuurhistorische waarden als onderdeel van het oeuvre van de architect H. van der Kloot Meijburg. De glas-in-loodramen hebben kunsthistorische waarde.

4

Kerkenpaspoort

Molukse Evangelische kerk Silo

Kerkenpaspoort

Geen monument

Adres

Kloosterstraat 38 Eerbeek

S

209 m2

Bouwjaar

1964

†

Religieus gebruik

Architect

J.H.C. van Dorp (waarschijnlijk)

Bouwstijl

Functionele/ sobere bouwstijl

Denominatie

Geredja Indjili Maluku

Gebruik

Religieus (Geredja Indjili Maluku)

De Molukse Evangelische kerk Silo is in 1964 gerealiseerd, tegelijk met de totstandkoming van de woonwijk waar het onderdeel van uitmaakt. In deze woonwijk woonden veel Molukse gezinnen die vanaf 1963 vanuit woonoorden (kampen) naar Eerbeek verhuisden, de kerk speelde een centrale rol in hun nieuwe woonomgeving. Voor de bouw van de kerk werd een perceel beschikbaar gesteld door de gemeente Eerbeek, de bouw werd gefinancierd door de staat en stond onder toezicht van de gemeente en de Rijksgebouwendienst. De architect is waarschijnlijk J.H.C. van Dorp. Hij bouwde een vergelijkbare Molukse Evangelische kerk in Wormerveer in 1962. Na de realisatie van Silo in Eerbeek bouwde hij in 1966 een identieke Molukse kerk in Culemborg. Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

95

De kerk is gebouwd in een sobere bouwstijl. Het kerkgebouw bestaat uit bakstenen zijgevels met daartussen lichte gevels in hout en glas en het is afgedekt met een licht hellend lessenaarsdak.

Rechthoekige aanbouwen met een entree staan tegen de houten kopgevel (entree naar de zaal) en tegen de gemetselde zijgevel (entree naar de dwarsgang). Aan de straatzijde hangt een luidklok die vanuit de zaal bediend wordt. De indeling bestaat uit een kerkzaal, daarachter een dwarsgang die de gemeenschappelijke ruimte, keuken en consistorie ontsluit. De kerkzaal is vrij indeelbaar en heeft een sober karakter, kenmerkend voor de diensten is dat ze tweetalig worden gegeven (NL en Maleis). Rond het kerkgebouw ligt een gazon, het terrein is omheind. De Molukse Evangelische kerk Silo heeft algemeen historische waarden omdat de kerk een centrale rol heeft gespeeld voor de Molukse gemeenschap. De kerk heeft ensemblewaarden als onderdeel van de woonwijk die uit dezelfde periode dateert en waar veel Molukkers woonden.

5

Kerkenpaspoort

Ludgeruskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument (11251, 11252)

Adres

Dorpsstraat 57 Hall

S

262 m2

Bouwjaar

1395-1550

†

Religieus gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotisch

Denominatie

Nederlands Hervormd

Gebruik

Religieus (PKN)

De Ludgeruskerk is een laatmiddeleeuwse dorpskerk en gedeeltelijk gebouwd op de fundamenten van een voorganger. De oudste kern dateert uit omstreeks 1395 (netgewelven), in 1500-1550 werd de kerk uitgebreid met een noordbeuk (graatgewelven) en toren. De kerk is gebouwd als katholieke kerk en werd na de Reformatie in 1598 protestants.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

96

In de noordmuur van het vijfzijdige priesterkoor bevindt zich een hagioscoop, waardoor men vanaf buiten het priesterkoor kon zien. In de oostmuur een middeleeuws sacramentshuisje. Aan de zuidzijde van het priesterkoor bevond zich een sacristie, die is in 1823 afgebroken. In het priesterkoor liggen grafzerken uit de 16e en 17e eeuw. Kenmerkend voor het interieur zijn de uitbundige wand- en plafondschilderingen (1395, 1500). Na de Reformatie werden de plafonds en muren witgekalkt en het altaar maakte plaats voor een kansel in het schip met waaiervormig bankenplan.

De kerkbanken dateren uit 1844 en het orgel is in 1866 gebouwd door orgelbouwer J. van Loo uit Zwolle. Tijdens de restauratie uit 1911-1914 kwamen alle prachtige plafond- en muurschilderingen weer tevoorschijn. Toen zijn de glas-in-loodramen en vermoedelijk ook de tegelvloer in het schip aangebracht. Tussen 1970-1981 werd de laatste travee afgescheiden van het schip ten behoeve van een consistorie, keukentje en toilet. Aan de zuidzijde van het kerkgebouw ligt een kerkhof. De pastorie ligt ten noorden van de kerk (Dorpsstraat 39) en dateert uit 1963, de locatie is ouder. Het kerkgebouw heeft algemeen historische waarden als uitdrukking van de religieuze geschiedenis van Hall en Voorstonden. Het heeft ensemblewaarden in samenhang met het kerkhof. De bouwhistorische waarden zijn gelegen in de historische gelaagdheid en restanten uit de verschillende bouwfases. Het interieur is zeer bijzonder omdat hierin de gebruiksgeschiedenis afleesbaar is (van uitbundig katholicisme naar sober protestantisme).

Kerkenvisie Brummen

Toekomst religieus erfgoed