Inleiding aanpak en waardering

Inleiding In 2024 is het Gelders Genootschap gestart met het inventariseren van waardevolle bebouwing in de gemeente Brummen uit de periode 1920-1965. De aanleiding voor deze inventarisatie is de actualisatie van de Nota Ruimtelijke Kwaliteit (2013). Een centraal thema in het nieuwe beleid is erfgoed. Om dit thema goed in het nieuwe beleid te kunnen verwerken is het belangrijk dat de monumentenlijst actueel is en dat in kaart is gebracht wat er aan cultuurhistorisch waardevolle bebouwing aanwezig is in de gemeente, zodat deze in kwaliteitskaarten verbeeld kunnen worden en er bij toekomstige ontwikkelingen rekening gehouden kan worden met deze waardevolle bebouwing.

Stand van zaken De gemeente Brummen, bestaande uit de dorpen Brummen, Eerbeek, Empe, Hall, Leuvenheim en Oeken en de buurtschappen Rhienderense Broek, Cortenoever, Tonden, Voorstonden, Coldenhove, en Rhienderen kent in totaal 109 rijksmonumenten en 80 gemeentelijke monumenten. Het aantal gemeentelijke monumenten is zeer laag ten opzichte van de buurgemeente. De gemeente Voorst en de gemeente Zutphen hebben allebei ca. 430 gemeentelijke monumenten en Rheden heeft zelfs ca. 750 gemeentelijke monumenten. De monumentenlijst in Brummen bestaat voornamelijk uit landhuizen en villa’s. Ook staan een aantal boerderijen op de lijst. Overige gebouwen zijn onder andere woningen, religieuze gebouwen en groene monumenten. Veruit het grootste gedeelte van de monumenten staat in Brummen, namelijk 73 rijksmonumenten en 68 gemeentelijke monumenten. Daarop volgen Empe, met 16 rijksmonumenten en 2 gemeentelijke monumenten, en Eerbeek met in totaal 14 monumenten waarvan 2 rijksmonumenten. De kernen Hall, Leuvenheim en Tonden kennen samen in totaal maar 21 monumenten, waarvan Tonden tot nu toe geen enkel monument heeft. Het grootste deel van de lijst stamt van voor 1920. De enige monumenten van later zijn de muziekkoepel op het marktplein uit 1930 en de openbare basisschool in Oeken uit 1929. De wederopbouw (na 1940) is nog helemaal niet in beeld bij de gemeente.

In 1993 is voor het landelijke Monumenten Inventarisatie Project (MIP) in opdracht van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed geïnventariseerd wat er aan waardevol erfgoed uit de periode 1850-1920 aanwezig is in de verschillende gemeenten. Ook voor Brummen is een dergelijke inventarisatie uitgevoerd. Dit concludeerde in een lijst van 273 waardevolle panden in de gemeente Brummen. Deze inventarisatie heeft geleidt tot de aanwijzing van 51 gemeentelijke monumenten en 13 rijksmonumenten. Om aan te tonen dat er druk staat op deze panden minstens 46 van deze panden zijn al gesloopt en meer dan de helft is dusdanig sterk verbouwd dat de waarde die toen aanwezig waren, nu niet meer herkenbaar is.

Aanpak Een inventarisatie van waardevolle bebouwing uit de periode 1850-1965 vraagt allereerst om inzicht in de totale hoeveelheid bouwwerken uit die periode in de gemeente Brummen. Hiervoor is gebruik gemaakt van de BAG-dataset van het Kadaster, waarin voor elk pand het bouwjaar is opgenomen. Aan de hand van de BAG-gegevens is een Excel-lijst opgesteld, waarin alle objecten uit de periode 1850-1920 (873 panden), 1920-1940 (820 panden) en 1940-1965 (2305 panden) zijn opgenomen. Deze lijst bestond uit een totaal van 3.998 adressen. Dit aantal is exclusief de reeds aangewezen monumenten. Per kern betekende dit het volgende: 1850-1920

1920-1939

1940-1965

Brummen

424

295

989

Eerbeek

132

323

1145

Empe

89

40

33

Hall

74

77

57

Leuvenheim

100

49

65

Tonden

54

35

17

TOTAAL

873

820

2305

Aangezien dit een te groot aantal panden is om tijdens het veldwerk te bezoeken, is er een voorselectie gemaakt, waarbij de woningbouwcomplexen uit de lijst zijn gefilterd en apart zijn onderzocht via Cyclomedia en/of Streetview. Hiermee kregen we een beter beeld van de stedenbouwkundige samenhang van de verschillende panden. Eventueel waardevolle complexen zijn later tijdens het veldwerk alsnog bezocht. Het grootste gedeelte van de lijst bestond uit panden met een woonfunctie. Dit ging om een aantal van 3.561 adressen, dit is dus bijna 90% van het totaal van onderzochte panden. Gebouwen met een overige gebruiksfunctie, dit waren er 180, zijn uit de lijst verwijderd, aangezien dit in de meeste gevallen ging om garageboxen. Na deze voorselectie bleef een lijst van 1985 panden over die door middel van veldwerk zijn bezocht. Dit veldwerk is verdeeld in verschillende etappes: de kern van Brummen, de kern van Eerbeek en het buitengebied. Wanneer we tijdens het veldwerk panden tegenkwamen die niet op de lijst stonden, maar wel uit de periode 1850-1965 kwamen en wanneer deze enige cultuurhistorische waarde vertegenwoordigde, hebben we die aan de lijst toegevoegd. Tijdens het veldwerk zijn foto’s gemaakt van panden, die volgens de beoordelingscriteria van het Gelders Genootschap (architectuurhistorisch, stedenbouwkundig en algemeen historisch), enige waarde vertegenwoordigde.

De meest waardevolle panden zijn in een lijst weergegeven met daarin het adres, een foto van het pand, bouwjaar, architect (wanneer bekend), typologie, bijzonderheden en een waardering. De toegekende waardering wordt hieronder verder toegelicht.

Waardering De onderzochte objecten zijn getoetst aan de toetsingscriteria van het Gelders Genootschap. Deze criteria kunnen opgedeeld worden in drie categorieën: architectuurhistorisch, stedenbouwkundig en algemeen historisch, waarbij gekeken wordt naar zeldzaamheid en gaafheid. De objecten en complexen zijn voor wat betreft hun waardering, op basis van de criteria voor plaatsing op de gemeentelijke monumentenlijst van het Gelders Genootschap, ingedeeld in een drietal categorieën: B (karakteristiek object), A (karakteristiek object/potentieel gemeentelijk monument) en A+ (potentieel gemeentelijk monument). Aangezien getoetst is vanuit de openbare weg, kan het zijn dat na nader onderzoek een hogere of lagere waardering aan de objecten wordt toegekend. De objecten en complexen gewaardeerd met de categorie A+ vertegenwoordigen een zekere cultuurhistorische waarde. Deze categorie verdient dan ook als eerste nader onderzoek voor een plek op de gemeentelijke monumentenlijst. De categorie A betreft objecten of complexen die bijvoorbeeld mede als gevolg van latere wijzigingen of nu nog ontbrekende informatie over de betrokken architect, het interieur en exacte typologie nog net wel of niet in aanmerking komen voor een plek op de gemeentelijke monumentenlijst. Voor de aanwijzing van deze panden is dus vervolgonderzoek noodzakelijk.

Een karakteristieke waarde kan deze panden niet worden ontzegd. Objecten en complexen met categorie B bezitten een karakteristieke waarde. Dit wil zeggen dat de panden een belangrijke rol spelen in het straatbeeld en houden de geschiedenis van de gemeente

Brummen zichtbaar. De objecten zijn herkenbaar voor hun periode, maar door latere wijzigingen vertegenwoordigen deze panden niet voldoende waarde om een plek op de monumentenlijst de rechtvaardigen. De na toekomstig onderzoek niet voor de gemeentelijke monumentenlijst in aanmerking komende objecten en complexen kunnen om de aanwezige cultuurhistorische waarden te borgen onder meer in

omgevingsplannen

worden

opgenomen

met

een

dubbelbestemming

cultuurhistorie

(karakteristieke waarde). Ook in andere vormen van ruimtelijk kwaliteitsbeleid kunnen de gesignaleerde waarden worden ingezet om een bijdrage te leveren aan een duurzame instandhouding van de eigenheid, identiteit en de leefbaarheid van de dorpen, buurtschappen en het buitengebied van Brummen.