09112023 Kerkenvisie Brummen definitief
Tekst van het document
Kerkenvisie
Toekomst religieus erfgoed
Brummen
Colofon Gemeente Brummen Titel
Kerkenvisie Brummen - Toekomst religieus erfgoed
Status
Concept 2
Datum
September 2023
1. Pancratiuskerk in Brummen
Adviseur
Kathedraaldenkers
De Pancratiuskerk vervult een rol in de samenleving voor wat betreft
Door
De kerkbesturen van:
cultuur en binding en wil meer een kerk van het dorp zijn en ook
Pancratiuskerk Brummen
niet-kerkgangers aantrekken.
Toelichting foto’s voorpagina, v.l.n.r.
Vrijzinnigen IJsselstreek Brummen Kruiskerk Eerbeek
2. De Kruiskerk in Eerbeek
Moluks Evangelische kerk Silo Eerbeek
De Kruiskerk in Eerbeek onderging in 2008 een ingrijpende
Ludgeruskerk Hall
verbouwing en is na de sloop van de Beekkerk, het kerkgebouw
Heleen Agterhuis (Kathedraaldenkers)
waar de Protestantse gemeente Eerbeek samenkomt.
Janine Mol (Kathedraaldenkers) Lotte Zaaijer (zelfstandig bouwhistoricus)
3. De Ludgeruskerk in Hall De Ludgeruskerk in Hall is één van de 18 meest bijzondere
Vormgeving
Yurr Studio
Afbeeldingen Kerkeigenaren Brummen, Kathedraaldenkers, Reliwiki, Lotte Zaaijer Copyright © 2023 Kathedraaldenkers B.V.
Middeleeuwse kerken in Nederland. Kenmerkend voor het interieur zijn de wand- en plafondschilderingen en de ronding van de vaste banken. 4. Vrijzinnigen IJsselstreek in Brummen Het kerkgebouw van de Vrijzinnigen IJsselstreek is een waardevol
De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dan ook, kan Kathedraaldenkers B.V. en/of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden worden verstrekt. Op de inhoud en de presentatie van deze rapportage berust een intellectueel eigendomsrecht van Kathedraaldenkers B.V. Gebruik van inhoud en presentatie is mogelijk in overleg met Kathedraaldenkers B.V. en COUP B.V.
2
element in het bouwkundig ensemble van de D.A. van Vuurenstraat. 5. De Moluks Evangelische kerk in Eerbeek De Moluks Evangelische kerk Silo markeert de komst van de Molukse gemeenschap naar Eerbeek in 1964 en is sindsdien de plek die de gemeenschap samenbrengt voor het geloof en bij belangrijke gebeurtenissen.
Inhoud Colofon Inhoud Voorwoord Samenvatting 1. Inleiding 2. Onderzoeksresultaten cultuurhistorisch onderzoek 3. Kerkgebouwen in Brummen 4. Eigenaren en gebruikers 5. Onderzoeksresultaten: ideeën en suggesties 6. Ambities en toekomstperspectief 7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse 8. Conclusies & aanbevelingen 9. Kansenverkenning actieplan Bijlage 1. Onderzoeksmethode Bijlage 2. Uitslagen inwoners enquête Toekomst van de kerkgebouwen Brummen Bijlage 3. Kerkenpaspoorten
3
2 3 4 5 8 11 22 34 37 45 54 57 59 62 68 91
Voorwoord De aankondiging van de op handen zijnde fusie van de geloofsgemeenschappen van de Ludgeruskerk Hall en de Pancratiuskerk Brummen leidde bijna als vanzelfsprekend tot het initiatief voor een toekomstvisie voor de kerkengebouwen binnen de gemeente Brummen. Voor mij was het duidelijk: er moest een Brummense Kerkenvisie komen! De ontwikkelingen binnen de kerkgemeenschappen in Brummen staan niet op zichzelf maar gelden voor heel Nederland. Vandaar dat het ministerie van OCW in de afgelopen jaren gelden beschikbaar stelde voor het proces om te komen tot een kerkenvisie. Wat de Brummense Kerkenvisie voor mij bijzonder maakt is dat de gemeente Brummen op aandringen van een betrokken inwoner de aanvraag hiervoor heeft ingediend. Uiteraard was ik blij met het bericht dat de aanvraag was toegekend, echter hartverwarmend was het om te ervaren dat betrokken kerkbesturen het initiatief hebben omarmd en er enthousiast mee aan de slag zijn gegaan. Zonder hun medewerking immers geen gezamenlijke kerkenvisie. Uiteindelijk hebben de kerkbesturen zelf, na een zorgvuldige selectieronde, de opdracht voor de kerkenvisie verstrekt aan een extern adviesbureau (Kathedraaldenkers). Het is mooi om te zien hoe de samenwerking, die nodig was voor de totstandkoming van Kerkenvisie Brummen, heeft geleid tot een grotere verbinding tussen de geloofsgemeenschappen onderling.
Elkaar hiervoor te ontmoeten in de verschillende kerkgebouwen. Het schept een band.
4
Ook de gemeente Brummen is zich gaandeweg meer bewust geworden van de opgave die ze in brede zin als gemeente heeft. Bij de gemeente komen immers de verschillende belangen samen: ruimtelijk, economisch, cultureel en sociaal. Ik dank de kerkbesturen voor het vertrouwen en de keuze om zich in te zetten voor de Brummense Kerkenvisie. Dank ook aan anderen die zich op welke manier dan ook hebben ingezet tijdens dit proces. Wij kunnen trots zijn op het resultaat. Het voorliggende rapport is echter pas het begin en heeft een vervolg. Laten wij, geïnspireerd door de aanbevelingen en conclusies, gezamenlijk aan de slag gaan met de uitwerking hiervan.
Mirjam ten Hove Initiatiefnemer Kerkenvisie Brummen Hall, 20 augustus 2023
Samenvatting In Nederland gaan steeds minder mensen naar de kerk. Het gevolg hiervan is dat een kwart van de Nederlandse kerken reeds is herbestemd. De voorspelling is dat nog eens 1700 kerkgebouwen in de komende 10 jaar de religieuze functie niet meer zullen behouden. De minister van Onderwijs, Cultuur & Wetenschappen heeft, van 2019 tot 2022 een regeling in het leven geroepen, waarbij gemeenten een ‘decentralisatie-uitkering’ konden aanvragen om een zogenaamde kerkenvisie op te stellen. Het doel van een kerkenvisie is, om op basis van gesprekken met de kerkbesturen, een beeld te schetsen van de (te verwachten) ontwikkelingen rondom kerken. En om, samen met alle betrokkenen, na te denken over hoe een duurzaam en betekenisvol toekomstperspectief te vinden voor het in voortbestaan bedreigd, waardevol religieus erfgoed. In Brummen speelt de ontkerkelijkingstrend ook. Van de oorspronkelijk 13 kerken en 1 moskee (alle gebedshuizen van Brummen), zijn 3 kerken herbestemd en op dit moment wordt de verkoop van de Vrijzinnigen kerk onderzocht.
5
Van deze oorspronkelijke gebedshuizen en de moskee zal naar verwachting eind 2023 nog 40% in religieus gebruik zijn. Vrij uniek in Brummen is dat een ‘bevlogen erfgoedburger’ de kerkbesturen in Brummen op de mogelijkheid heeft gewezen om een kerkenvisie op te stellen en om hiervoor budget aan te vragen. De kerkbesturen van de (op dat moment) nog 5 kerken (exclusief de Ayasofya moskee) in religieus gebruik, hebben vervolgens het initiatief opgepakt. Op verzoek van de initiatief nemende burger heeft de gemeente Brummen de subsidie aangevraagd. De uitvoering van de kerkenvisie heeft de gemeente Brummen overgedragen aan de kerkbesturen. Zij hebben aan bureau Kathedraaldenkers opdracht verstrekt om hen te ondersteunen en begeleiden in het kerkenvisietraject en de visie te vormen. De 5 kerkbesturen hebben tijdens het kerkenvisietraject de huidige situatie en hun ambities met de kerken naar voren gebracht. Hieruit is af te leiden dat naar verwachting in 2034 nog 2 of 3 kerken in religieus gebruik zullen zijn.
Onder de bewoners van Brummen is een enquête gehouden over hoe zij het religieus erfgoed ervaren en wat zij als passende neven- of herbestemmingen zien. Vervolgens zijn er twee workshops georganiseerd; met ambtenaren én met enkele raadsleden en maatschappelijke partijen om mee te denken over de ‘kerken-opgave’. Tenslotte is een globale cultuurhistorische scan opgesteld. De kern van Kerkenvisie Brummen is een visie op de kerken die uit de volgende componenten bestaat: • Alle kerkgebouwen afzonderlijk maar ook tezamen zijn waardevol, zowel qua geschiedenis als qua architectuur en cultuurhistorie. • Alle kerken hebben een belangrijke maatschappelijk rol binnen de verschillende kernen. • Bij elkaar genomen vormen alle kerkgebouwen belangrijke waarden die behouden zouden moeten blijven of zelfs versterkt. Vanuit deze visie heeft het kerkenvisietraject de volgende conclusies en aanbevelingen opgeleverd:
Samenvatting
Conclusie 1. Het huidige gebruik van de kerkgebouwen is op dit moment suboptimaal. Het toekomstig gebruik over 10 – 15 jaar is onzeker.
Conclusie 2. Er zijn kerkgebouwen die een hoge cultuurhistorische waarde hebben en niet beschermd zijn. Van de beschermde gebouwen zijn niet alle (diepgaandere) cultuurhistorische waarden in beeld.
Conclusie 3. De eigenaren van de kerkgebouwen hebben de wens hun gebouwen toekomstbestendig te maken. Dit heeft betrekking op extra gebruik / nevengebruik en verduurzaming.
Aanbeveling 2a.
Aanbeveling 3a.
Burgerlijke gemeente: bescherm alle kerkgebouwen en hun interieurs.
Burgerlijke gemeente: wees pro-actief en ondersteunend omtrent ideeën en adviezen van professionele partijen die door de kerkbesturen zijn ingehuurd voor advies over verduurzaming en functiewijziging.
Aanbeveling 1a. Burgerlijke gemeente: koester de kerken Aanbeveling 1b. Burgerlijke gemeente: neem de kerken (als waardevol religieus erfgoed) mee in onderzoek, beleidsplannen en- visies en bij de uitwerking en uitvoering daarvan. Het gaat dan om het brede scala van beleidsvelden (sociaal domein, toerisme & recreatie, wonen, ruimtelijke ordening, duurzaamheid, cultuur, centrumplannen, omgevingsvisies etc) en stel een visie religieus erfgoed op. Aanbeveling 1c. Burgerlijke gemeente: denk mee met de kerkbesturen/-eigenaren om invulling te geven aan de wens van meer nevengebruik van de kerkgebouwen. Aanbeveling 1d. Burgerlijke gemeente: stel één contactpersoon aan voor de kerkbesturen/-eigenaren.
6
Aanbeveling 2b. Voer bouwhistorisch onderzoek uit voordat plannen worden ontwikkeld t.b.v. nevengebruik, herbestemming of verduurzaming. Aanbeveling 2c. Voer gemeentelijk monumentenbeleid in.
De kerkbesturen verzoeken de gemeente Brummen om deze aanbevelingen gezamenlijk en actief op te pakken na vaststelling van deze kerkenvisie.
Leeswijzer Samenvatting
Deze rapportage start met een uitleg over de kerkenvisie en het doel ervan. (Inleiding) In het tweede hoofdstuk volgt een beknopte weergave van de ontstaansgeschiedenis van het geloof en een cultuurhistorische scan van de kerken in Brummen. Daarna (hoofdstuk 3 en 4) presenteren wij feiten en cijfers die betrekking hebben op de huidige religieuze gebouwen en hun eigenaren en de uitdagingen waar zij mee te kampen hebben. De opmerkelijkste resultaten uit een inwoners enquête zijn in hoofdstuk 5 opgenomen. De opbrengsten uit gevoerde gesprekken met kerkbesturen en voortgekomen ideeën uit de workshops met ambtenaren, raadsleden en externe organisaties zijn terug te lezen in hoofdstuk 6 en 7. Ook de sterkte – zwakte analyse gebaseerd op de individuele gesprekken met de kerkbesturen zijn hier onderdeel van. De conclusies en aanbevelingen die ook in de samenvatting zijn opgenomen herhalen wij weer in hoofdstuk 8 en met hoofdstuk 9 sluiten we de rapportage af met een opsomming van acties die na vaststelling van de kerkenvisie Brummen door de kerkbesturen en burgerlijke gemeente kunnen worden opgepakt.
7
De bijlages geven inzicht in de toegepaste onderzoeksmethode (bijlage 1), de complete inwonersenquête over de toekomst van de kerkgebouwen in Brummen (bijlage 2) en een individuele cultuurhistorische scan van de 5 kerkgebouwen (kerkenpaspoorten bijlage 3).
1.
8
Inleiding Hoewel er in bijna alle 5 kerken in religieus gebruik in de gemeente Brummen nog iedere zondag een kerkdienst is, speelt ook in Brummen de ontkerkelijkingstrend een rol. Van de oorspronkelijk 13 gebedshuizen (11 kerken, een synagoge en een moskee) in de gemeente Brummen zijn er anno 2023 nog 6 in religieuze functie (5 kerken en een moskee), 3 kerken hebben een nieuwe bestemming gekregen; een woonhuis, een zorgcentrum en een cultuurhuis, en 4 kerken zijn gesloopt.
Bij aanvang van het kerkenvisietraject werd parallel de Cultuurvisie Brummen opgestart. De intentie was gaandeweg de trajecten uit te wisselen over elkaars bevindingen en, met het oog op integraal gemeentelijk beleid, te filteren op welke punten er aanknopingspunten, kansen zijn om voor een duurzame nevenfunctie van de kerkgebouwen. Helaas is gedurende het kerkenvisietraject het traject van de cultuurvisie stilgelegd als gevolg van een personeelstekort.
Met het opstellen van de kerkenvisie worden de uitdagingen waar religieuze gemeenschappen met hun gebouwen voor staan in beeld gebracht. Deze kerkenvisie is tot stand gekomen vanuit het initiatief van 5 kerkbesturen uit de gemeente Brummen en met medewerking van de gemeente. Deze kerkbesturen hebben, ondersteund door adviesbureau Kathedraaldenkers, het kerkenvisietraject aangestuurd en een actieve bijdrage geleverd aan het in beeld brengen van het toekomstperspectief voor hun kerkgebouwen. De moskee in Brummen is ook uitgenodigd om deel te nemen aan dit proces, maar heeft geen gebruik gemaakt van deze uitnodiging.
Ontkerkelijking in Nederland Wat het inkrimpen van geloofsgemeenschappen betreft staat Brummen niet op zichzelf. De trend van ontkerkelijking is in vrijwel heel Nederland gaande. Van de 7.110 gebedshuizen in Nederland is 3/4 nog in religieus gebruik en zijn er zo’n 1.600 herbestemd. De voorspelling is dat er tot 2030 nog zo’n 1700 kerken hun religieuze functie zullen verliezen (Colliers International, Verkoop van kerken in Nederland, februari 2021) Om het religieus erfgoed te behouden, heeft de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) middelen beschikbaar gesteld voor het opstellen van kerkenvisies op gemeentelijk niveau.
Bijeenkomst met kerkeigenaren in kerkgebouw van Vrijzinnigen IJsselstreek
Het gaat daarbij niet alleen om een visie op (rijks)monumentale kerken, maar om alle gebouwen die voor de eredienst zijn gebouwd, van alle soorten gezindten. Op aandringen van een bevlogen erfgoedburger heeft het gemeentebestuur van Brummen het besluit genomen een kerkenvisie te ontwikkelen. Hiervoor heeft de gemeente subsidie aangevraagd en ontvangen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Deze gelden heeft de gemeente beschikbaar gesteld aan de kerkbesturen voor het ontwikkelen van de kerkenvisie Brummen. Met de rijksbijdrage is adviesbureau Kathedraaldenkers als onafhankelijke partij ingehuurd om het traject te begeleiden. Deze kerkenvisie is tot stand gekomen dankzij de inzet van de betrokken kerkeigenaren.
1.
Het doel van de kerkenvisie
Inleiding
Bij het maken van de kerkenvisie leggen we ons de volgende vragen voor: Wat is het verwachte toekomstperspectief voor de kerkgemeenschappen? Welke toekomstopgave ligt er voor de burgerlijke gemeente met betrekking tot het religieuze erfgoed? Waar zien we kansen om voor bedreigd waardevol religieus erfgoed een duurzaam toekomstperspectief te vinden? Om hierop een goed antwoord te kunnen geven moeten eerst de volgende vragen worden beantwoord: • Hoe ziet het kerkenbestand van Brummen eruit? • Hoe gaat het met de kerkgemeenschappen (leden- en vrijwilligersbestand, financieel, frequentie van de zondagsdienst etc.)? • Hoe kijken de huidige kerkeigenaren naar de toekomst? • Welke rol spelen de kerken nu in hun directe omgeving? • Welke kerken blijven hun religieuze functie behouden? • Welke ambities hebben kerkgemeenten als organisatie en met hun gebouw? • Willen kerkgemeenten in hun kerk een combinatie maken met andere functies: bijvoorbeeld cultureel of maatschappelijk?
9
• Is het onderhoud door kerkeigenaren te bekostigen en kunnen kerkbesturen deze taak aan? • Hoe staat het met verduurzaming van de gebouwen? Duurzaamheid van een kerkgebouw gaat over de energievoorziening en ook over gezondheid, toekomstbestendigheid, behoud monumentale waarden. • Wat is de cultuurhistorische waarde van de kerken, individueel en in het geheel bezien? • Welke sociale rol spelen de kerken in hun omgeving? • Hoe kan een deels of geheel nieuwe invulling van een kerkgebouw betekenisvol bijdragen aan de toekomst van een kern of de gehele gemeente Brummen? • Welke maatschappelijke behoeften kunnen kerken, gebouwd als ontmoetingsruimten, in 2040 vervullen? Kunnen we sociaalmaatschappelijke functies verplaatsen naar kerkgebouwen? • Het opstellen van een kerkenvisie helpt bij het inventariseren van de actuele problematiek, van kansen en bedreigingen. En bij het daadwerkelijk in actie komen. Immers: • De gemeente Brummen maakt beleid op allerlei terreinen die kerken kunnen raken.
Denk aan: sociaal domein (zorg en welzijn), ruimtelijke ordening (leefbaarheid, parkeren), en economie (recreatie en toerisme). Ook heeft de gemeente een nuttig netwerk met overheids- en kennispartijen. Het is jammer als samenwerkingskansen onzichtbaar en onbenut blijven, omdat gemeente en kerken niet voldoende samenwerken. • Een kerkenvisie biedt de kans om het geheel van problemen te overzien. Hierdoor ontstaat inzicht en bewustwording om overkoepelende thema’s te onderzoeken en gezamenlijke acties op te pakken. Op deze wijze kan proactief actie worden ondernomen, niet pas als het te laat is. • Herbestemmen of nevenbestemmen (het zoeken van andere activiteiten die naast de religieuze functie in de kerk plaatsvinden vanwege de welkome opbrengsten en/ of om als kerk van betekenis te zijn voor de omgeving) kost tijd. Het is goed als meerdere partijen financiële uitdagingen met betrekking tot onderhoud van religieus erfgoed en dreigende leegstand op tijd zien aankomen en hierop kunnen anticiperen. Dan kunnen er eerder plannen gemaakt worden voor de volgende fase.
1. Inleiding
En is er genoeg tijd om te onderzoeken of er bijvoorbeeld een maatschappelijke of andere publiekstoegankelijke functie gevonden kan worden, in afstemming met de betrokken omwonenden. Dit voorkomt dat langdurige leegstand tot verval en onnodige kosten of zelfs ongewenste sloop leidt. • De aantrekkingskracht van steden, dorpen en wijken, de economie en de waarden van vastgoed worden allen positief beïnvloed door de aanwezigheid van goed onderhouden waardevol erfgoed. Zo dragen kerken in een belangrijke mate bij aan een aantrekkelijk vestigingsmilieu voor nieuwe bewoners en zijn kerken in die zin een economische drager. Gezamenlijke ambitie De ambitie van dit kerkenvisietraject is om alle betrokkenen te inspireren en energie te geven om goed over de toekomst van de kerkgebouwen in Brummen na te denken en om met elkaar in actie te komen. Zo kan de huidige generatie deze bijzondere gebouwen, die in belangrijke mate bijdragen aan de identiteit en leefomgeving van de dorpskernen en de gehele gemeente Brummen, doorgeven aan volgende generaties. Streven hierbij is dat de kerken een ontmoetingsfunctie behouden.
10
“Vóór de kerkenvisie waren wij meer op onszelf gericht. Nu staan we meer open voor samenwerking met andere geloofsgemeenschappen.” “Wij hopen dat de kerkenvisie een hulpmiddel is om meer vanuit gezamenlijk belang te gaan samenwerken.”
2. Onderzoeksresultaten cultuurhistorische scan Ontstaansgeschiedenis van Brummen en omgeving; een beknopte weergave Brummen is ontstaan langs een historische weg, die de nederzettingen op de oeverwal langs de IJssel met elkaar verbond. Dit was tevens de grens van het gebied van Karel de Grote en het door hem in 804 definitief onderworpen land der Saksen.
Nieuwe kaart van het Kwartier Zutphen, door I. Tirion, uit 1757
11
Vanaf de 8e eeuw worden de oeverwallen min of meer permanent bewoond. De voornaamste nederzettingen lagen aan de rand van de hoger gelegen stuwwal en langs het lager gelegen IJsseldal. Brummen was de belangrijkste kern binnen de gemeente aan de verbindingsweg van Dieren door Brummen naar Zutphen. Het dorpscentrum wordt gevormd op het kruispunt van oude verbindingswegen (Ambachtstraat, Bronkhorsterweg, Arnhemsestraat). Hall en Eerbeek liggen in de overgangszone van de stuwwal naar het IJsseldal. Alle kernen zijn esgehuchten, die gekenmerkt worden door de aanwezigheid van essen (hoger gelegen akkers), brinken (waar koeien en schapen bijeenkwamen), heide en naar de IJssel toestromende beken.
Het stuwwallengebied werd in de loop van de 18e en 19e eeuw bebost, deels om zandverstuivingen tegen te gaan, deels voor houtwinning voor de papierproductie. Papier werd gemaakt in papiermolens. Dit waren watermolens waarbij de sprengen (gegraven waterbronnen) werden benut als krachtbron. De papiermolens zijn later uitgegroeid tot moderne papierfabrieken, die van Eerbeek het belangrijkste papiercentrum van Nederland hebben gemaakt. De woeste gronden werden vanaf de 11e en 12e verdeeld in markegebieden (gemeenschappelijke grond, begroeid met heide). Boeren hadden zich aaneengesloten en schriftelijk bepalingen opgesteld waarin nauwkeurig ieders aandeel in de woeste grond stond vermeld. Zo was er het markegebied Brummen, Rienderen, Oeken, Voorstonden en het stuwwalgebied hoorde tot het markegebied Hall en Eerbeek. Eerbeek onderging als gevolg van uitbreiding van de papierfabrieken in en ten zuiden van de kern sterke veranderingen.
2. Onderzoeksresultaten cultuurhistorische scan
Kerk te Hall, 1905-1910 (bron: Erfgoed Centrum Zutphen)
De oude bebouwing van Eerbeek concentreert zich rond de straten Molenstraat, Dr. Gunningstraat en Illinckstraat. De overige kernen Empe, Hall en Leuvenheim kennen slechts een beperkte invulling met woonbebouwing. Na 1940 zijn alle kernen planmatig uitgebreid. Geloof in gemeente Brummen De religiegeschiedenis van gemeente Brummen begint bij koning Karel de Grote (768-814). Hij wilde het Romeinse Rijk herstellen en er een Christelijk rijk van maken. Begin jaren 90 van de 8e eeuw kreeg de monnik Liudger van Karel de Grote de opdracht om de West-Saksen te bekeren (het gebied ten oosten van de IJssel), de bevolking was daar nog barbaars en heidens. Onder dwang moesten zij christen worden.
12
In 794 was Liudger in Hof te Brummen om Wrachter, een dienaar van Karel de Grote, te ontmoeten. Wrachter schonk met instemming van zijn zoon Meginhard een stuk land aan de oostkant van de IJssel aan Liudger. Daar stichtte hij de kerk van Wichmond. Een abdij bouwde hij in Werden aan de Ruhr. De kerk in Hall is aan Liudger gewijd en bevat een fresco van hem uit 1395. Deze kerk en het Hof te Hall behoorden aan de door Liudger gestichte Abdij te Werden. Kerk te Brummen, aquarel door H. Revelman 1794
Mogelijk had Brummen reeds in 837 een houten kerkje, gewijd aan de heilige Pancratius. Het kerkje is vermoedelijk gesticht door de plaatselijke heersers, de graven in Hamaland. Dat waren leden van de Saksische familie van de Billungen, afstammelingen van koning Windekind. Ze waren de eerste eigenaren van Hof of Villa Brummen. Brummen was juridisch, economisch en kerkelijk gebonden aan de Abdij te Elten. In de 11e eeuw was de kerk een romaans gebouw, de huidige kerk (voormalige Nederlandse Hervormde kerk) is omstreeks 1402 gebouwd, waarbij mogelijk het tufsteen uit de kerk uit de 11e eeuw is hergebruikt.
Na de overheersing van de Franken en de invoering van het christendom werd het gebied kerkelijk ingedeeld in kerspels of parochies. Deze grenzen correspondeerden niet met de grenzen van de graafschappen en markegebieden. Het kerspel Brummen omvatte Leuvenheim en De Emmer, het dorp Brummen en Rhienderen, Oeken en Cortenoever. Het kerspel Hall omvatte: een deel van Leuvenheim, Brummense Broek, Rhienderense Broek, Leusveld, Sellenrijk, de dorpen Hall en Eerbeek en Coldenhove en Zilven. Tot het kerspel Voorst behoorde Empe, Tonden en Voorstonden. In de 18e eeuw kwamen er wat veranderingen. Voorstonden kwam bij Hall, evenals een deel van Tonden.
2. Onderzoeksresultaten cultuurhistorische scan
Zilven kwam bij Loenen. De Emmer viel in de 14e eeuw al onder Steenderen. De geërfden van de markegebieden van Eerbeek en Hall zaten ook in het bestuur van het kerspel Hall voor de instandhouding van de kerk, school en diaconie. De geërfden van de markegebieden kwamen eeuwenlang bijeen onder leiding van een markerichter, tussen 1679 en 1845 kwamen zij bijeen in de kerk van Hall. De kerkgemeente werd eeuwenlang vanuit de Abdij in Werden bestuurd. Voor de bewoners van de buitengebieden van Brummen was de afstand naar de kerk soms een bezwaar. Bij slecht begaanbare wegen, vooral in tijden van besmettelijke ziekten, was behoefte aan een ‘begraafgelegenheid’ dichterbij. Zo is er een St. Antoniuskapel bij de Emperbrug in Empe geweest. Ook aan de Windheuvelstraat 4 te Voorstonden stond een kapel. In Oeken stond er een kapel aan de Kleine Vosstraat. En ook in Loenen stond een kapel. In de loop van de tijd ontstonden spanningen als gevolg van de misstanden in de rooms-katholieke Kerk. De Reformatiebeweging, in 1517 te Wittenberg ingezet door Maarten Luther met zijn 95 stellingen, kreeg als gevolg daarvan steeds
13
meer aanhang. In 1573 ging Prins Willem van Oranje over tot het Calvinisme en in 1582 schreef het Hof van Gelre het Calvinisme als enige toegelaten godsdienst voor. Het overgrote deel van de bevolking, velen nog aarzelend, sloot zich bij de calvinisten aan. Slechts een klein deel bleef het oude rooms-katholieke geloof trouw, waarvan de openbare uitoefening vanaf 1596 verboden werd. De heiligenbeelden en de wijwatervaten moesten toen uit de kerken worden verwijderd. Ook de Ludgeruskerk in Hall en de Pancratiuskerk in Brummen werden toen protestantse kerken waarbij het interieur werd aangepast (versoberd). De plafondschilderingen in de Ludgeruskerk zijn overblijfselen uit de tijd dat de kerk Rooms-Katholiek was. De banken zijn er gekomen toen de kerk protestants werd. Een eeuw na de Reformatie, in 1697, kwam er in het kerspel Hall een rooms-katholieke state ‘Eerbeek-en-de-Horst’. De kastelen ‘Huis te Eerbeek’ en ‘Huis ter Horst’ te Loenen werden bewoond door rooms-katholieke families. In beide kastelen was een huiskapel aangebracht (die in Huis ter Horst is nog aanwezig) waar rooms-katholieke families uit de omtrek hun geloof konden belijden.
Schuilkapel in Huis ter Horst (17e eeuw) Bron: Wikipedia (boven), www.kasteelterhorst.nl (onder)
2. Onderzoeksresultaten cultuurhistorische scan
Ze deelden samen één pastoor. Eind 18e eeuw werd er vlakbij het ‘Huis te Eerbeek’, een pastorie met een schuur gebouwd, op de plaats waar de huidige hervormde kerk (Kruiskerk) staat.
Het was tevens de bedoeling dat kerkgebouwen voor een deel ook terug zouden worden gegeven aan de Rooms-Katholieke Kerk, maar hier kwam in de praktijk weinig van terecht.
Later werd de schuur in gebruik genomen als schuurkerk, toen de huiskapel in Huis te Eerbeek niet meer gebruikt kon worden. In 1790 kocht Theodoor van der Heyden ‘Groot Engelenburg’ in Brummen en richtte ook een huiskapel in. Vanaf dat moment konden de drie katholieke families uit Brummen, die tot die tijd kerkten in Eerbeek, hier terecht. Voor de katholieke families uit Eerbeek bleef de schuurkerk nog tot 1849 dienst doen.
In 1830 kregen de katholieken uit Brummen een eigen door de staat gesubsidieerde Rooms Katholieke Kerk (Waterstaatskerk) aan de Oude Eerbeekseweg in Brummen, in 1838 werd de kerk gewijd aan de heilige Andreas. In 1960-1961 werd deze kerk vervangen door de huidige kerk, naar ontwerp van de architect P.H.A. Starmans. De katholieken uit Eerbeek bleven gebruik maken van de schuurkerk en gingen vanaf 1849 naar de rooms-katholieke kerk in Loenen. In Loenen werd, na een langdurig bouwproces, in 1849 een nieuwe rooms-katholieke kerk ingezegend. De inventaris was afkomstig uit de kapel in ‘Huis ter Horst’ in Loenen en uit de schuurkerk in Eerbeek. Na de Tweede Wereldoorlog groeide het aantal rooms-katholieke families in Eerbeek als gevolg van de uitbreiding van de papierindustrie. In 1963 kreeg Eerbeek een eigen moderne rooms-katholieke kerk, de Heilige Geestkerk aan de Lorentzstraat, ook naar ontwerp van P.H.A. Starmans.
Een belangrijke gebeurtenis, die het geloofsleven beïnvloedde, was de gelijkstelling van alle religies door de Bataafse Republiek in 1798. De hervormde kerk verloor haar bevoorrechte positie. Vanaf dat jaar vond er bijvoorbeeld een herziening van het eigendomsrecht van kerkgebouwen plaats. Zo werden kerktorens wegens hun maatschappelijk-publieke functie bezit van de (stedelijke) overheid, en de kerkgebouwen bezit van de kerkelijke organisatie.
14
Oude RK Andreaskerk (1838, gesloopt in 1960)
2. Onderzoeksresultaten cultuurhistorische scan
Oude RK Andreaskerk Brummen (1838, gesloopt in 1960)
Oude RK Andreaskerk Brummen (1838, gesloopt in 1960)
15
Nieuwe RK Andreaskerk Brummen (1960-1961)
RK kerk in Eerbeek (1963)
In de 19e eeuw ontstonden er in Nederland vele afsplitsingen van de Hervormde kerk. Tegenover een strenge gebondenheid aan de leer ontstond een meer mildere en vrijzinnige opvatting van leer en leven. Botsingen konden niet uitblijven. Velen verlieten de Hervormde Kerk en scheidden zich af. Als gevolg van een nieuwe bepaling (invoering van kiescolleges) in 1867 werd in 1870 de Nederlandse Protestantenbond opgericht door een groepje vrijzinnige predikanten. In 1905 volgt een lokale afdeling in Brummen. Voorzitter van deze nieuwe beweging was de vooraanstaande inwoner Gerard Cromhout, hij was tevens kerkvoogd van de Nederlands Hervormde kerk. Dank zij zijn legaat wordt er in 1934 aan de Korte Zegerijstraat (nu D.A. van Vuurenstraat) een eigen kerkgebouw gerealiseerd, naar ontwerp van de architect Schoonman. Tot die tijd vonden diensten plaats in Sociëteit Concordia en in de voormalige Synagoge. In 1857 werd Eerbeek een zelfstandige Nederlands Hervormde gemeente, los van die van Hall. Voor de kerkdienst werd in het begin gebruik gemaakt van de kerkschuur en pastorie aan de Gunninglaan in Eerbeek.
In 1859 werd de schuurkerk vervangen door een nieuwe kerk die tot 1930 dienst heeft gedaan. Deze kerk is toen gesloopt, het huidige kerkgebouw (Kruiskerk) is in 1931 gerealiseerd, naar ontwerp van de bekende architect H. van der Kloot Meijburg. In Empe werd in 1902 de hervormde Bethelkapel in het buitengebied gebouwd.
Kerk Nederlandse Protestantenbond, Brummen (1934) Bron: https://ansichtkaartenbeurs.nl/
2. Onderzoeksresultaten cultuurhistorische scan
Oude NH kerk en pastorie in 1885, Eerbeek (kerk uit 1859, gesloopt in 1931) Bron: Nederlands Hervormde kerk Eerbeek (1983)
Bethelkapel, Empe (1902)
Kruiskerk, Eerbeek (1931) Bron: Berlage, 1932.
16
Kruiskerk, Eerbeek (1931) Bron: Berlage, 1932.
2. Onderzoeksresultaten cultuurhistorische scan
De Gereformeerde Kerken in Nederland zijn in 1892 ontstaan. Als gevolg van de papierindustrie groeide ook het aantal gereformeerden in Eerbeek. Tot 1964 maakten de gereformeerden van Eerbeek onderdeel uit van de Gereformeerde Kerk in Dieren. Voor de papierindustrie was Hall een grotere kern dan Eerbeek en moesten kerkgangers uit Eerbeek naar de kerk in Hall. In 1964 realiseerden de gereformeerden een eigen kerkgebouw aan ’t Haagje in Eerbeek, ontworpen door de architecten De Langen en Geluk (Beekkerk). De gereformeerden van Brummen maakten tot 1970 gebruik van het kerkgebouw van de Nederlandse Protestantenbond. Vanaf 1981 werken de Gereformeerde Kerk en de Nederlands Hervormde Gemeente van Brummen samen, zij zijn in 2004 gefuseerd en heten nu Protestantse Gemeente Brummen. Ook de Gereformeerde Kerk en Hervormde gemeente van Eerbeek zijn sinds 2002 gefuseerd. Als gevolg daarvan is de Beekkerk afgestoten (in 2010 gesloopt) en heeft er een ingrijpende verbouwing plaatsgevonden in de Kruiskerk. In het begin van de negentiende eeuw woonden er enkele joodse families in Brummen en Bronkhorst.
17
In 1820 woonden er twintig joodse families in Brummen, vooral in Rhienderen. Voor hun kerkelijke verplichtingen gingen zij naar Bronkhorst. Omstreeks 1843 werd er in Brummen een eigen huissjoel gesticht. In 1889, toen het aantal joodse families op een hoogtepunt was, bouwde de joodse gemeente een eigen synagoge op de hoek Tuinstraat/ Primulastraat. Na 1900 nam de omvang van de joodse gemeente in Brummen weer af en in 1917 werd deze opgeheven. De synagoge werd gesloten en heeft daarna diverse bestemmingen gehad: graanpakhuis, kerkgebouw voor de Nederlandse Protestantenbond en de Gereformeerde Kerk en badhuis. In 1962 werd het gebouw afgebroken. Van de joodse geschiedenis in Brummen rest nog slechts een monument met daarin de eerste steen uit 1889 van de oude synagoge.
Gereformeerde Beekkerk, Eerbeek (1964, gesloopt in 2010)
Synagoge, Brummen (1889, gesloopt in 1962) Bron: diverse auteurs (1994)
2. Onderzoeksresultaten cultuurhistorische scan
Vanaf 1963 verhuisden veel Molukse gezinnen vanuit woonoorden (kampen) naar Eerbeek. Zij kregen woningen toegewezen in een nieuwbouwwijk. In deze wijk werd in 1964 de Molukse Evangelische kerk Silo gerealiseerd, waarschijnlijk naar ontwerp van de architect J.H.C. van Dorp. De kerk speelde een centrale rol in de nieuwe woonomgeving van de Molukse gezinnen. Vanaf 1970 kwamen ook mensen uit Turkije naar Eerbeek om er te werken in de papierindustrie. Onder hen waren veel moslims. Eerst werd de Vrije Katholieke kerk aan de Polweg gebruikt als moskee en in 1993 betrokken zij een nieuwe moskee aan de Coldenhovenseweg 11 (Ayasofya Moskee). Dit is een voormalig schoolgebouw.
Molukse Evangelische kerk Silo, Eerbeek (1964)
Ayasofya Moskee, Eerbeek (in voormalig schoolgebouw)
18
Literatuur 2. Onderzoeksresultaten cultuurhistorische scan
Diverse auteurs (1994),
Hofman, J.H. (1903),
Van Brimmen
Brummen (schetsen van
tot Brummen,
het kerkelijk terrein)
van Erbeke tot Eerbeek
Stenvert, R. (Red.) (2000), Monumenten in Nederland
Oosterveen, R. (2018),
Gelderland
De geschiedenis van de Oude of Pancratiuskerk te
Graaf, J. de (1947),
Brummen in beeld
Brummen in den tijd van overgang
Nederlands Hervormde kerk Eerbeek (1983), 125
Gereformeerde kerk
jaar kerkdorp Eerbeek
Eerbeek (1989),
Antonius Abt RK kerk
Kasteel ter Horst RK schuilkerk
Gereformeerde kerk Parochie St. Andreas
Eerbeek 25 jaar
Brummen (1955),
Haans, F. (2016),
Gedenkboek en
Ludgeruskerk, Een
parochiegids van kerk
calvinistisch huis onder
en parochie St. Andreas
een weelderige paapse
Brummen t.g.v. het
hemel.
eeuwfeest van de parochie
In Reinstra e.a. (Red.) Kerkinterieurs in
Kooger, H. (1978), Joods
Nederland (p. 104, 105)
leven in Bronkhorst,
Diverse artikelen in
Steenderen en Brummen
het tijdschrift van oudheidkundige
Protestantse Gemeente
vereniging ‘De Marke’
Eerbeek (2008), 150 jaar
Berlage, H.P. (1932),
Protestants Eerbeek
Kerken -Eglises - Kirchen - Churches.
19
Bethelkapel (GM) NH kerk
Ayasofya Moskee
Ludgeruskerk (RM) NH kerk
Kruiskerk NH kerk Silo Heilige Geestkerk Geredja Indjili Maluku RK kerk Beekkerk (gesloopt) Gereformeerde kerk Heilige Andreas RK kerk
Vrijzinnigen IJsselstreek NPB Pancratiuskerk (RM) NH kerk
Synagoge (gesloopt)
Kernwaarden kerken Brummen Deze kernwaarden komen terug in de kerkenpaspoorten (bijlage 3) 2. Onderzoeksresultaten cultuurhistorische scan
20
• In de gemeente Brummen zijn kerkgebouwen van verschillende denominaties (rooms-katholiek, protestants, vrijzinnigen, moslim, Molukse evangelische kerk), maar de meeste zijn protestantse kerken. • Het oudste deel van de Pancratiuskerk in Brummen en de Ludgeruskerk in Hall dateren nog uit de periode voor de Reformatie. Deze kerkgebouwen hebben een hoge cultuur- en architectuurhistorische waarden en worden ook beschermd als rijksmonument. • Deze oudere kerkgebouwen zijn beeldbepalend door hun stedenbouwkundige ligging binnen de oude structuur van de esdorpen. De Bethelkapel is beeldbepalend door de ligging in het buitengebied. • In Brummen staat de rooms-katholieke kerk op een oudere locatie, het huidige kerkgebouw verving een negentiende eeuwse katholieke kerk. In Eerbeek staat de protestantse Kruiskerk op een oudere locatie, waar een hervormde kerk en rooms-katholieke schuurkerk hebben gestaan. De Molukse Evangelische kerk Silo en de kerk van de Vrijzinnigen IJsselstreek zijn in de bouwtijd gesitueerd in nieuwe wijken.
• Binnen Brummen en Eerbeek zijn meerdere kerkgebouwen aanwezig die verschillende bouwstijlen vertegenwoordigen. De Kruiskerk had in de bouwtijd een vernieuwende indeling. De beide herbestemde rooms-katholieke kerkgebouwen dateren uit de jaren zestig van de twintigste eeuw en zijn ontworpen door de architect P.H.A. Starmans. • Met name in de Ludgeruskerk in Hall is sprake van een bijzonder interieur. De voor katholieke kerken kenmerkende uitbundige wand- en plafondschilderingen in combinatie met het voor protestantse kerken kenmerkende bankenplan maken de gebruiksgeschiedenis van deze kerk afleesbaar. • De huiskapel in Huis ter Horst resteert uit de periode dat katholieken hun geloof niet in het openbaar mochten uitoefenen. • De Moluks Evangelische kerk Silo is voor de Molukse gemeenschap een belangrijke plek. Het kerkgebouw is vanaf 1964 een plek waar, voor de Molukse gemeenschap, belangrijke kerkelijke gebeurtenissen plaatsvinden. Deze gebeurtenissen zijn in de Molukse gemeenschap belangrijk omdat deze de Molukse identiteit benadrukken.
2. Onderzoeksresultaten cultuurhistorische scan
Kerkenpaspoorten Voor de vijf kerkgebouwen is per kerkgebouw een paspoort opgesteld met daarin globaal opgenomen de waarden die het kerkgebouw vertegenwoordigt, waarbij de inventarisatie is ingegaan op de volgende categorieën: • Cultuurhistorische waarden • Bouwhistorische waarden • Architectuurhistorische waarden • Ensemblewaarden (omschrijft de waarde van een gebouw en de meerwaarde door de samenhang van objecten in de omgeving of de samenhang met het interieur) • Interieurwaarden De paspoorten zijn te vinden als bijlage 3 en zijn gebaseerd op literatuuronderzoek en eigen waarnemingen van bouwhistoricus Lotte Zaaijer. Zij heeft de volgende kernwaarden voor de kerkgebouwen vastgesteld: 1. Pancratiuskerk Brummen De Pancratiuskerk heeft algemeen historische waarden, omdat het uitdrukking geeft aan de religi¬euze ontwikkeling van Brummen. De sobere interi¬eurafwerking en bankenplan geeft uitdrukking aan het gebruik als protestantse kerk.
21
Het kerkgebouw heeft bouwhistorische waarde vanwege de historische gelaagdheid, waarbij het onderscheid tussen het oude bouwdeel en de in 1937 gerealiseerde uitbreiding en vernieuwing van het interieur goed herkenbaar is. 2. Vrijzinnigen IJsselstreek Het gebouw heeft algemeen historische waarden als uitdrukking van de religieuze geschiedenis van Brummen. Het heeft stedenbouwkundige waarden in relatie tot de overige bebouwing in de straat die vlak voor de bouw van de kerk werd gerealiseerd. Het heeft architectuurhistorische waarde als uitdrukking van het traditionalisme. 3. Kruiskerk Eerbeek Het gebouw heeft algemeen historische waarden als uitdrukking van de religieuze geschiedenis van Brummen. Het heeft stedenbouwkundige waarden in relatie tot de overige bebouwing in de straat die vlak voor de bouw van de kerk werd gerealiseerd. Het heeft architectuurhistorische waarde als uitdrukking van het traditionalisme.
4. Moluks Evangelische kerk Silo Eerbeek De Molukse Evangelische kerk Silo heeft algemeen historische waarden omdat de kerk een centrale rol heeft gespeeld voor de Molukse gemeenschap. De kerk heeft ensemblewaarden als onderdeel van de woonwijk die uit dezelfde periode dateert en waar veel Molukkers woonden. 5. Ludgeruskerk Hall Het kerkgebouw heeft algemeen historische waarden als uitdrukking van de religieuze geschiedenis van Hall en Voorstonden. Het heeft ensemblewaarden in samenhang met het kerkhof. De bouwhistorische waarden zijn gelegen in de historische gelaagdheid en restanten uit de verschillende bouwfases. Het interieur is zeer bijzonder omdat hierin de gebruiksgeschiedenis afleesbaar is (van uitbundig katholicisme naar sober protestantisme).
3. Kerkgebouwen in Brummen Functioneel gebruik Voor dit onderzoek is een kerkenlijst opgesteld. Deze lijst bestaat uit 8 van oorsprong religieuze gebouwen waarvan er nog 5 in religieus gebruik zijn én de Turkse moskee. Binnen de gemeente Brummen zijn er geen geloofsgemeenschappen die geen eigen gebouw hebben. In dit hoofdstuk worden feiten en cijfers gepresenteerd die betrekking hebben op de religieuze gebouwen. Alleen voor het overzicht van de gebouwen met een (voormalig) religieuze functie en voor de denominaties is de Ayasofya moskee opgenomen in de diagrammen en kaartjes. Omdat de moskee niet in een oorspronkelijk gebedshuis is gehuisvest en wij het bestuur niet hebben gesproken met betrekking tot hun toekomstperspectief is de Islamitische gemeenschap in de overige grafieken niet opgenomen.
22
Op het moment van onderzoek (2022-2023) zijn er van de acht religieuze gebouwen binnen de gemeente Brummen vijf in religieus gebruik. De islamitische gemeenschap maakt gebruik van een oud schoolgebouw (Ayasofya moskee). Drie van de religieuze gebouwen zijn herbestemd met de volgende functies: een zorgcentrum, een cultuurhuis en een woning. In de gemeente Brummen zijn in de afgelopen eeuw vier kerkgebouwen gesloopt.
3
4
5
6
7
8
3. Kerkgebouwen in Brummen
23
2
9 1
Functies van kerken 3. Kerkgebouwen in Brummen
Religieus gebruik Herbestemd
Hall
24
3
Kruiskerk
4
Moluks Evangelische kerk Silo
5
Ludgeruskerk
6
Ayasofya Moskee
8
Heilige Geest
5 3
8
Eerbeek
4 6
9
2 7
Brummen
1
1
Pancratiuskerk
2
Vrijzinnigen IJsselstreek
7
Andreas Apostel
9
Bethelkapel
3. Kerkgebouwen in Brummen De Beekkerk in Eerbeek is een voorbeeld van een kerk die gesloopt is. De kerk werd in 1964 gebouwd. In 2008 was er de laatste kerkdienst. In 2017 is het laatste deel, de toren, van de kerk gesloopt ten behoeve van woningbouw.
De Heilige Geestkerk in Eerbeek is in mei 2018 officieel in gebruik genomen door Stichting Pater Dekker. Sindsdien is de kerk een cultuurhuis waar allerhande activiteiten plaatsvinden.
26
Foto: Jarno Bleumink
Denominaties 3. Kerkgebouwen in Brummen
De gemeente Brummen is een gelovige gemeenschap. Oorspronkelijk waren er in Brummen diverse denominaties vertegenwoordigd. Deze verscheidenheid aan denominaties is in de loop der tijd uitgedund (zie hst 3 over de geschiedenis van het geloof in Brummen). Anno 2023 zijn er geen katholieke geloofsgemeenschappen meer in Brummen. Er is een groep Nederlands protestantse gelovigen die onder een aantal denominaties is ondergebracht. Sinds de fusie van de Nederlands Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken in 2004 vormen beide genootschappen één kerkverband: de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). In totaal zijn er in de gemeente Brummen 3 kerkgebouwen die behoren tot een protestantse gemeente, 1 tot een Vrijzinnigen gemeente en 1 tot een Moluks Evangelische gemeente. In totaal zijn er 3 kerkgebouwen die behoren tot de PKN. In een voormalig schoolgebouw zit een Turks islamitische geloofsgemeenschap.
27
3
1
1
1
Denominaties Protestantse Kerk in Nederland Nederlandse Protestanten Bond Geredja Indjili Maluku Islamitisch
Denominaties 3. Kerkgebouwen in Brummen
Nederlandse Protestanten Bond (NBP) Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Geredja Indjili Maluku (GIM) Islamitisch Herbestemd
Hall
28
3
Kruiskerk
4
Moluks Evangelische kerk Silo
5
Ludgeruskerk
6
Ayasofya Moskee
8
Heilige Geest
5 3 Eerbeek
4 6
9
2 Brummen
1
1
Pancratiuskerk
2
Vrijzinnigen IJsselstreek
7
Andreas Apostel
9
Bethelkapel
Bouwperiode 3. Kerkgebouwen in Brummen
In de gemeente Brummen zijn de Pancratiuskerk in Brummen en de Ludgeruskerk in Hall de oudste kerkgebouwen, beide dateren van voor 1500. Alle overige kerkgebouwen dateren uit de 20e eeuw. De jongste kerk is de Heilige Geestkerk (1963), inmiddels herbestemd tot multifunctioneel dorpscentrum Pater Dekkerhuis.
7
2
Bouwperiode 1400-1500 1900-2000
30
Monumentale status 3. Kerkgebouwen in Brummen
In de gemeente Brummen zijn twee kerkgebouwen aangewezen als gemeentelijk monument en twee als rijksmonument. De Moluks Evangelische kerk Silo heeft tijdens het kerkenvisietraject ten behoeve van vervolgonderzoek naar nevenbestemming en verduurzaming de waardering ‘cultuurhistorische waarde’ gekregen van de gemeente Brummen. Voor de Kruiskerk en de Moluks Evangelische kerk is het aan te bevelen om door de gemeente onderzoek te laten doen naar een mogelijke gemeentelijk monumentenstatus en wat de voorwaarden en consequenties hiervan zullen zijn.
5
1 1
1
Denominaties Rijksmonument Gemeentelijk monument Cultuurhistorische waarde Geen status
31
Monumentale status 3. Kerkgebouwen in Brummen
Rijksmonument Gemeentelijk monument Cultuurhistorische waarde Geen status
Hall
32
3
Kruiskerk
4
Moluks Evangelische kerk Silo
5
Ludgeruskerk
6
Ayasofya Moskee
8
Heilige Geest
5 3
8
Eerbeek
4 6
9
2 7
Brummen
1
1
Pancratiuskerk
2
Vrijzinnigen IJsselstreek
7
Andreas Apostel
9
Bethelkerk
4. Eigenaren en gebruikers De eigenaren van kerkgebouwen met religieuze functie In dit hoofdstuk wordt dieper ingegaan op de uitkomsten van de gesprekken met de gebouweigenaren. Hier wordt voornamelijk gefocust op de beleving van de eigenaren en gebruikers, bijvoorbeeld of het gebouw past bij de wensen van de gebruikers, of er wensen zijn om het gebouw in de toekomst beter te laten voldoen aan de eisen van de gebruikers en de mate van verduurzaming. Ook wordt ingegaan op het gebruik van de gebouwen, inclusief medegebruik. Ledenaantallen en bezoekers In 2020 is door het CBS een studie uitgebracht naar kerkbezoek. Hieruit komt een Nederlands gemiddelde van 8% van de bevolking dat aangeeft één keer per week of vaker een dienst te bezoeken. 82% bezoekt een kerkgebouw zelden of nooit (CBS, 2020). Bij CBS wordt het begrip ‘kerk’ gehanteerd voor alle religieuze stromingen. Krimp/groei Alle religieuze gemeenschappen in Brummen hebben te maken met krimp van hun religieuze gemeenschap.
34
De redenen die genoemd worden voor krimp zijn o.a. voornamelijk oudere leden (overlijden) en weinig nieuwe aanwas (ontkerkelijking). Bij geen van de gemeenschappen is sprake van groei. De gemiddelde leeftijd van de leden is hoog (65 – 70 jaar). Vrijwilligers Een aantal van de religieuze gemeenschappen heeft een relatief grote en actieve vrijwilligerspoule. Deze vrijwilligers zetten zich vaak in voor de gemeenschap zelf, door middel van organisatie van- en hulp bij activiteiten en bieden hulp sociaal van aard, aan medeleden en inwoners. Dit verschijnsel kwam ook duidelijk uit de gesprekken met de besturen naar voren. Alle draaien op vrijwilligers; zonder hen zou het niet mogelijk zijn de gebouwen goed te onderhouden en om de activiteiten te organiseren omdat betaalde krachten niet opgebracht zouden kunnen worden. De werkzaamheden van deze vrijwilligers is voornamelijk zichtbaar middels de nevenfuncties die vanuit de gemeenschap zelf georganiseerd worden, zoals inloopochtenden, films, lezingen, concerten, exposities, fietstochten en
wandelingen, braderieën, een snuffelschuur met tweedehands spullen, opvang van vluchtelingen en zorgen voor eenzame mensen of mensen die een dierbare hebben verloren.
“De kerken hebben het traject om te komen tot een kerkenvisie ervaren als iets positiefs. Het was een traject wat onbekend was en vol onzekerheden. Maar het heeft voor ons allen zeker een meerwaarde gebracht. Zo is bij ons de bewustwording over onze positie in de samenleving en over onze uitdagingen vergroot. Daarnaast hebben wij ons als kerken elkaar gevonden en gaan nu ook samenwerken, afstemmen en uitwisselen van ideeën en uitdagingen. Tenslotte kunnen wij als gezamenlijke kerken de krachten bundelen.”
4. Eigenaren en gebruikers
Onderlinge samenwerking
Medegebruik
Het kerkenvisietraject heeft geresulteerd in meer samenwerking en uitwisseling tussen de geloofsgemeenschappen. De Ludgeruskerk en de Pancratiuskerk zijn voornemens om in het najaar van 2023 te fuseren. De Kruiskerk heeft bijvoorbeeld de Moluks Evangelische gemeenschap uitgenodigd om een lezing te geven over hun komst naar Eerbeek 60 jaar geleden en hoe zij zich sindsdien in de gemeente hebben geworteld.
Een ander vraagstuk dat naar voren kwam in de gesprekken is of het gebouw momenteel wordt ingezet voor nevenfuncties. Een aantal kerkgebouwen is ingericht op nevengebruik (aanwezigheid van losse stoelen, separate ruimtes die voor activiteiten verhuurd kunnen worden, keukenvoorzieningen, toiletten). 4 van de 5 van de kerkgebouwen worden ingezet voor nevengebruik, meestal gelieerd aan de eigen missie van de gezindte en soms ook voor verhuur aan externe partijen voor maatschappelijk en commercieel gebruik. Alle religieuze gemeenschappen geven aan in de toekomst meer nevengebruik toe te staan, maar weten nog niet hoe ze dat het beste vorm kunnen geven in het gebouw. Er zijn voor een aantal religieuze gemeenschappen niet voldoende geschikte ruimtes in de gebouwen aanwezig, om dit mogelijk te maken.
Gebruik van het kerkgebouw Over het algemeen zijn de eigenaren tevreden met hun gebouwen. Geen enkele gemeenschap geeft aan niet tevreden te zijn met het gebouw. Wel is men bezig met het inventariseren van toekomstscenario’s en daarvoor noodzakelijke aanpassingen en worden er wensen ter verbetering aangegeven. Onder deze wensen vallen bijvoorbeeld uitbreiding en modernisering van sanitaire voorzieningen en keukenfaciliteiten, uitbreiding van parkeercapaciteit, algemene modernisering en verduurzamingsmaatregelen, opsplitsen van ruimtes, aanpassingen in de toegankelijkheid.
35
Wens verduurzaming 4 van de 5 eigenaren geven aan graag te willen verduurzamen. Door gebrek aan kennis willen zij hierover graag worden geadviseerd en door de gemeente geïnformeerd worden over verduurzamingsmaatregelen voor erfgoed binnen de gemeente Brummen.
Ook een financiële afweging speelt hierin mee omdat investeringen in kerkgebouwen zichzelf niet snel terugverdienen vanwege het relatief geringe gebruik van de gebouwen. De monumentale gebouwen vormen een extra uitdaging, omdat ze vaak slecht geïsoleerd zijn, moeilijker te verduurzamen zijn door de beschermde status en omdat verduurzaming zeer kostbaar is, met een lange terugverdientijd. De eigenaren geven aan dat de gebouwen op dit moment nog voldoende tot goed voldoen aan de eisen van het huidige en toekomstige gebruik en dat de gebouwen in goede staat zijn. Voor 1 kerkgebouw moet noodzakelijk onderhoud uitgevoerd worden. Voor de monumentale gebouwen wordt gebruik gemaakt van overheidssubsidies voor de instandhouding. Voor 3 religieuze gebouwen heeft Kathedraaldenkers in overleg met de kerkbesturen en met de gemeente Brummen subsidie aangevraagd voor onderzoek naar verduurzamingsmogelijkheden. Speciale aandacht voor Molukse Gemeenschap in Eerbeek De gezinnen die naar Eerbeek verhuisden waren voor het merendeel gezinnen van Molukse ex-militairen die in dienst waren
4. Eigenaren en gebruikers
van het Koninklijk Nederlands Indisch Leger (KNIL). Na de opheffing van het KNIL in 1950 werden ze in 1951, aanvankelijk voor een tijdelijk verblijf, naar Nederland overgebracht. De Molukkers werden eerst ondergebracht in woonoorden, waaronder kampen, kazernes kloosters en oude landhuizen. Aan het einde van de jaren vijftig besloot de regering dat de Molukkers naar woonwijken moesten verhuizen.
In de beginperiode had de Molukse gemeenschap een ‘wijkraad’. Die fungeerde als gesprekspartner met de lokale overheid. De rol van de wijkraad werd minder door de komst van de Molukse Stichting Andarinyo. De stichting organiseerde sociaal-culturele activiteiten. Al een aantal jaren functioneert de stichting niet meer en de taken zijn min of meer door de kerk overgenomen.
het heft in eigen hand en ging het gebouw zelf ‘onderhouden’.
De kerk
Erkenning
Veertig Molukse gezinnen kwamen in 1963/1964 verspreid over een aantal straten in Eerbeek wonen. De gezinnen werden tussen Nederlandse gezinnen gehuisvest en niet geconcentreerd in een “Molukse wijk”.
Op 10 oktober 1964 is de Molukse Evangelische kerk Silo in gebruik genomen en speelde in de begin jaren een prominente rol in de geloofsbeleving van de Molukse samenleving. De kerk is een ankerpunt bij belangrijke gebeurtenissen in het leven zoals doop, huwelijk en bij overlijden. Men hecht, ondanks dat de kerkgang minder wordt, aan de sociale waarde van de kerk. De kerk geeft uitdrukking aan de Molukse identiteit (tweetalige diensten) en geeft ook betekenis aan de Molukse geschiedenis.
Kerk Silo kent een werkgroep die gedeeltelijk de taken heeft overgenomen van Stichting Andarinyo naast taken die o.a. te maken hebben met het onderhoud van het kerkgebouw. Deze werkgroep heeft bij de gemeente Brummen aangedrongen om een bijzondere status te verlenen aan de graven van de Molukse ex-KNIL militairen, die in 1963/1964 in Eerbeek zijn komen wonen. Tevens heeft werkgroep Silo een aanvraag ingediend voor een monument om de geschiedenis van Molukkers in Eerbeek te markeren. Beide aanvragen zijn in het voorjaar van 2023 gehonoreerd. Daarnaast zijn er plannen om ook in het basisonderwijs aandacht te schenken aan de geschiedenis van de Molukkers in Eerbeek. Hierbij zal de werkgroep samen met de burgerlijke gemeente Brummen optrekken.
Het aantal Molukkers in Eerbeek is een aantal jaren minder geworden door de trek naar grote steden in verband met werk en studie. Maar de laatste twee jaren zie je dat er weer jonge Molukse gezinnen zich in Eerbeek zijn gaan vestigen. De Molukse gemeenschap in Eerbeek is goed geïntegreerd, neemt deel aan allerlei activiteiten in het dorp en daarnaast is er ook een toename van het aantal biculturele huwelijken.
36
Silo is gebouwd door de Rijksgebouwendienst en is overgedragen aan de Molukse Kerkvoogdijraad (KVR). Tot de jaren negentig werd het gebouw door de KVR onderhouden. Door financiële problemen bij KVR stopte dat en nam de Molukse gemeenschap in Eerbeek
In 2023 heeft de KVR het voornemen om kerkgebouwen die hun eigendom zijn, over te dragen aan de lokale gebruikers. Ook de Molukse gemeente in Eerbeek moet zich beraden over hoe ze verder wil gaan en welke bestemming ze het gebouw willen geven.
5. Onderzoeksresultaten: ideeën en suggesties De kerkbesturen waren benieuwd hoe externen, te weten bewoners, ambtenaren en maatschappelijke organisaties, de kerkgebouwen waarderen en of er kansen voor samenwerking gezien worden. Suggesties en ideeën hiervoor zijn onderstaand te vinden. 5a. Waardering kerkgebouwen door de inwoners van Brummen De karakteristieke kerkgebouwen zijn belangrijke bakens in de Gelderse gemeente Brummen. Ze zijn de ziel van de dorpen en een belangrijk onderdeel van het DNA van Brummen. De kerktorens wijzen de weg en geven inwoners en bezoekers een gevoel van thuis. Op verzoek van de vijf kerkbesturen heeft bureau Moventem in opdracht van de gemeente via een inwonerspanel onderzoek gedaan naar het belang van de kerkgebouwen voor de inwoners van Brummen. In totaal hebben 630 inwoners deelgenomen aan dit onderzoek. Ook hebben 50 bezoekers aan de wintermarkt van de Ludgeruskerk de enquête handmatig ingevuld.
37
Uit het onderzoek blijkt dat driekwart van de deelnemers aan het onderzoek het een goed idee vindt als een kerk er een functie bij krijgt naast de religieuze functie. 63% vindt een dorpshuis dan de meest geschikte invulling, daarna worden theater / muziekpodium (46%), bibliotheek (31%), kunstgalerie / museum (26%) en plek voor jongeren (19%) genoemd als wenselijke invullingen. Een ruime meerderheid (67%) van de respondenten vindt het belangrijk dat kerkgebouwen als gebouw blijven bestaan. Zo’n 75% van de respondenten is op geen enkele wijze betrokken bij een kerkgebouw. (Bron: Rapportage kerkenvisie en WSJG januari 2023)
5. Onderzoeksresultaten: ideeën en suggesties
4 4
n= aantal respondenten
24
35
32
2
Hoe belangrijk vindt u het dat kerkgebouwen als gebouwen blijven bestaan? (n=630) Zeer onbelangrijk Onbelangrijk Neutraal Belangrijk Zeer belangrijk Weet ik niet/geen mening
38
“Een kerk/kerkgebouw hoort in een dorp te blijven voor diverse doeleinden, zoals een (kerst -) concert, cultuur etc. Zeker ook omdat er veel mensen in kunnen kan de ruimte niet gemist worden.” “Het blijven ontmoetingsruimtes voor iedereen, en zijn ook vaak (ook historisch) het centrum van een buurtschap, dorp of stad. Daarnaast zijn ze bepalend voor aanzicht skyline en het kenmerk van dorp en stad en noodzakelijk voor veel inwoners ten behoeve van hun geloof uitoefening.”
“Ik ben wel gelovig maar vindt de kerk als gebouw hiervoor niet belangrijk. Er zijn ook andere mogelijkheden het geloof te belijden. Ik zie meer in het gemeenschappelijk gebruik van een wijkgebouw / multicultureel gebouw. Dit is op alle fronten goedkoper Kerkgebouwen zijn ook absoluut niet klimaat neutraal.”
5. Onderzoeksresultaten: ideeën en suggesties
n= aantal respondenten
44%
44%
17%
Ziet u bij een nieuwe bestemming of bijbestemming kansen of obstakels? Zo ja welke? (n=470) Kansen, namelijk Obstakels, namelijk Weet ik niet/geen mening
39
“Er worden onder andere kansen gezien in het behouden van gebouwen, creëren van een multifunctionele ruimte en het realiseren van woningen.” “Er worden onder andere obstakels gezien in het energieverbruik, de financiële haalbaarheid, kosten voor de gemeenschap, tegenwerking van religieuze bezoekers en verlies van het karakter van het gebouw.”
5. Onderzoeksresultaten: ideeën en suggesties
n= aantal respondenten
8%
78%
“Dan blijft het gebouw behouden.”
14%
“Dan wordt het gebouw regelmatig gebruikt.” “Het is jammer als een groot gebouw maar een paar uur in de week gebruikt wordt, voor een heel kleine doelgroep.”
Wat zou u er in het algemeen van vinden, wanneer een kerk naast de religieuze functie, een andere functie erbij krijgt? (n=630)
“Kosten besparen en mooi voor instanties die ruimte zoeken. Zoals de wereldwinkel.”
Goed idee, want Geen goed idee, want Weet ik niet/geen mening
“Multifunctioneel gebruik zorgt voor een breder gebruik van het gebouw “Zonde om leeg te laten staan en te laten verpauperen”
40
63% 46% 31%
5. Onderzoeksresultaten: ideeën en suggesties
n= aantal respondenten
5b. Workshop met ambtenaren
26%
Op 31 januari 2023 vond een workshop plaats met de kerkbesturen en ambtenaren van de afdelingen Sociaal Domein, Duurzaamheid, Gebiedsgericht Werken, Toerisme en Recreatie, Ruimtelijke Ordening, Financiën en Strategie.
19% 13% 7% 3 2 2 2 9% 11% 2
Als een kerkgebouw een multifunctionele invulling krijgt, wat zou dan volgens u een goede invulling zijn naast het religieuze gebruik van een kerk? (n=471) Dorpshuis/maatschappelijke functie Theater/muziekpodium Bibliotheek Kunstgalerie/museum Activiteiten voor jongeren Dokter/tandarts/huisartsenpost Hotel/bed&breakfast/restaurant/horeca Kinderdagverblijf Een kerkgebouw moet geen multifunctionele invulling krijgen Speelparadijs/sportruimte
Er worden hier met name woningen en
Kantoren/winkels
appartementen voor jongeren / ouderen genoemd
Anders, namelijk Maakt me niet uit/geen voorkeur Weet ik niet/geen mening
41
Voor meer gedetailleerde uitkomsten van het onderzoek zie bijlage 2.
De aanwezige ambtenaren werden eerst op de hoogte gebracht van de uitkomsten van de kerkeninventarisatie en deelden daarna hun ambities met de kerkbesturen. Nadat de ambtenaren op hun beleidsterreinen hun ambities voor de korte en langere termijn hadden gedeeld zijn alle aanwezigen met elkaar in gesprek gegaan over mogelijke wederzijdse kansen. Tijdens deze gespreksrondes is integraal nagedacht over ‘de kerkenopgave’ vanuit het gewenste toekomstperspectief voor de kerkgebouwen en hoe de gemeente hier een rol in kan spelen. Hier zijn de volgende mogelijke wederzijdse kansen genoemd: • Zorgen voor verbinden van de verschillende maatschappelijke en informele organisaties in het dorp. Nu doet ieder zijn ding en is men niet geïnformeerd over ieder toekomstplannen.
5. Onderzoeksresultaten: ideeën en suggesties
42
Hoe kunnen die organisaties meer gaan samenwerken om uiteindelijk vorm te geven aan de participatiegedachte waarbij inwoners zo lang mogelijk zich zelf redden? Vanuit die participatiegedachte zou de gemeente aan zet zijn om de regie te nemen om partijen bij elkaar te brengen. • Onderzoeken of er een samenwerking mogelijk is met Museum More waar een vaste collectie is van Jan Mankes. Mankes was inwoner van Eerbeek en woonde praktisch naast de Kruiskerk. • Voedselnetwerk IJsselmarke zoekt in samenwerking met Landschapsnetwerk Brummen locaties waar lokaal geproduceerd voedsel verkocht kan worden. Kerkgebouwen kunnen hiervoor geschikt zijn en het zorgt voor nieuwe bezoekers en nevenactiviteit. • De markante kerkgebouwen onderdeel maken van beleid over Toerisme en Recreatie. Brummen is onderdeel van de Veluwe, een heel populair gebied voor toeristen. De gemeente kan in kaart brengen wat de bezoekersmotieven van toeristen zijn. Voor kerkgebouwen met potentie voor een toeristisch bezoek kunnen daar hun activiteiten op afstemmen. • De gemeente Brummen heeft de wens om een klompenpad aan te leggen.
Bij de Stichting in oprichting van de Ludgeruskerk loopt momenteel een initiatief om het Ludgeruspad door te trekken van Wichmond / Zutphen naar Utrecht. Dit wandelnetwerk kan en wil plekjes ontsluiten waar iets te vertellen valt. Dit is voor de Ludgeruskerk een kans. Ook zou de kerk kunnen aansluiten op het Ludgerpad, dat recent is heropend en door Hall loopt. • Er zijn centrumplanontwikkelingen in Hall, Eerbeek en Brummen die gaan over de komende 10 jaar. Het is belangrijk om de kerken daar onderdeel van te maken. Uit het kerkenvisieonderzoek blijkt dat het religieus erfgoed onder grote druk staat. Die centrumplanontwikkelingen zijn echter al gaande. Het is zaak met elkaar te onderzoeken hoe de kerken hierop kunnen aanhaken. Het lijkt wenselijk om te voorkomen dat investeringen worden gedaan in nieuwe maatschappelijke voorzieningen bijvoorbeeld, naast een leegkomende kerk waar deze functies ook in hadden gekund. • Ook voor de cultuurvisie, omgevingsvisie en structuurvisie Eerbeek is het van belang dat de kerken worden meegenomen. •