(052) Kansen en Knelpuntennotitie Regio Stedendriehoek

Regioarrangement Stedendriehoek in het kort: Kansen en knelpunten notitie Eigenheid regio Stedendriehoek Het gebied kenmerkt zich door zijn prachtige landschappen met de Veluwe, de meanderende IJssel, en de benedenloop van het bekensysteem in de Achterhoek. Goede voorzieningen en aantrekkelijke kernen, dorpen en steden. Stedendriehoek is een regio in balans. De opgaven zijn er dan ook op gericht de regio in balans te houden. Leefbaarheid en vestigingsklimaat gaan hand in hand met natuur en landbouw. Hierbij werken we aan de aantrekkelijkheid van het gebied voor onze inwoners, waarbij de balans betekent er te kunnen leven én voldoende voorzieningen te hebben als scholen, winkels, groen, openbaar vervoer, sportfaciliteiten, onderwijs cultuur en zorg. Mét de mogelijkheid om hier een bedrijf te vestigen en/of te laten groeien. Een regio Stedendriehoek in balans betekent de fysieke ruimte, de beschikbaarheid van medewerkers, goede bereikbaarheid (over weg, water, spoor maar ook digitaal) en de aanwezigheid van onderwijs naast de hoge natuur- en landschappelijke waarden te plaatsen en daarin is een vitaal landelijk gebied met een sterke agrarische sector kenmerkend.

Dit alles in een kwetsbaar landschap van Veluwe en IJsselvallei, waarbij de regio werkt aan een robuust natuurlijk systeem met duurzame energiebronnen, waarin water en bodem een sturend principe zijn in ruimtelijke opgaven. Wij zijn en blijven een uitgebalanceerde woon-, werk- en leefomgeving. Plek in Nederland De regio is de spil tussen internationale transportassen op weg, spoor en water in oost Nederland: de oost-west as (A1, Twentekanalen en spoorlijn Amsterdam-Deventer-Enschede - Berlijn) van de Randstad naar Duitsland (en verder Europa in), de noord-zuid as (A50, IJssel en spoor Rozendaal-Zwolle) en de kennisas van Groningen naar Eindhoven. Het effect van dit snijpunt op Stedendriehoek biedt kansen (waaronder bereikbaarheid en werkgelegenheid) maar betekent ook een druk op het gebied met juist een opgave op het gebied van bereikbaar blijven en de balans tussen groen/blauw en verstedelijking. De regio kent een aantal voor het Rijk grote nationale opgaven. Hieronder valt de toekomst van de Veluwe (als natuurgebied, maar ook in relatie tot drinkwaterwinning), de toekomst van de (bevaarbaarheid van de) IJssel en de opgave van verstedelijking. Opgaven waar nationaal veel druk op zit en waarvoor het beleid nog niet is vastgesteld en we zelfs afhankelijk zijn onze buurlanden en Europa.

Deze nationale opgaven zullen een groot effect hebben op de toekomst van en dus de identiteit van de regio. Het is kortom een krachtige regio met complexe opgaven, alleen al de plek in Nederland laat dit zien: ideaal voor verstedelijking, maar gelegen in een kwetsbaar natuurlandschap. Leefbare steden en dorpen (regio: slimme groene verstedelijking) De Stedendriehoek scoort het hoogste van alle Gelderse regio’s op het aandeel mensen dat tevreden is met het leven en met vrije tijd. Daarnaast is in deze regio de afstand tot openbaar groen het laagst. De regio gaat groeien naar 500.000 inwoners. In de komende jaren komen er 24.000 woningen bij, richting 2040 ligt dit aantal op 40.000 woningen in totaal. De ambitie is om deze groeiopgave in goede balans met het omliggend landschap te maken. Immers, extra woningen zorgt voor extra vraag naar mobiliteit, energie, natuur, werkgelegenheid etc. We willen als regio deze balans niet kwijtraken. Extra verstedelijking zal dus ook bij moeten dragen aan onze brede welvaart. De economische ontwikkeling is gericht op verduurzaming. De werkgelegenheid groeit naar 250.000 banen. Om de slag naar de toekomst te kunnen maken is het belangrijk een aantrekkelijk vestigingsklimaat en onderwijsaanbod te kunnen bieden voor behoud van de jong professionals.

De driehoek Apeldoorn-DeventerZutphen is per trein goed ontsloten, maar staat al onder druk, tegelijkertijd vraagt de wegverbinding met Zutphen extra aandacht om het daily urban system van de regio goed in balans te houden.

1

Gesignaleerde opgaven •

Versterking groen blauwe dooradering als verbinding tussen Veluwe en IJssel, als een voorbeeld van een van de kansen in de regio voor het afwentelen van de recreatie op de Veluwe (ten behoeve van natuurdoelstellingen daar).

•

Er moet een oplossing komen voor het goederenvervoer, zodat er weer voldoende ruimte is voor personenvervoer. Nu gaat alles over de bestaande spoorlijnen. De regio ziet de de Noordtak/GNOE (goederencorridor Noord Oost Nederland) als oplossing voor dit probleem. De regio is echter afhankelijk van het Rijk en vraagt nadrukkelijk om hier een keuze in te gaan maken.

•

De verstedelijking van de Stedendriehoek op gebied mobiliteit, inclusief OV, en energienetwerken zit tegen de grenzen aan, er is dus noodzaak voor regionale mobiliteitsmaatregelen (vergelijkbaar met verstedelijkingsstrategie Groene Metropool Regio/FoodValley-zuid).

•

De warmtetransitie, waarbij we afscheid nemen van aardgas, is een ongekend grote opgave. Niet alleen maatschappelijk en sociaal, maar ook ruimtelijk, technisch, juridisch en financieel. Ook zorgt de warmtetransitie voor een grote toename van de elektriciteitsbehoefte en dus voor benodigde verzwaring en uitbreiding van het bestaande netwerk.

Kansen en knelpunten •

De regio zet in op een verkenning naar de effecten van een extra schaalsprong (bovenop de bestaande ambitie van 40.000) en of en hoe die past in de balans en kwaliteit van de Stedendriehoek.

•

Het stedelijke gebied ligt relatief laag in het landschap. Op welke manier kan verstedelijking plaatsvinden rekening houdend met een toekomstbestendig bodem en watersysteem (waterkwaliteit, overstromingsgevaar, vasthouden water, klimaatadaptatie) en rekening houdend met behoud van goede landbouwgronden en biodiversiteit? Hiervoor gaat de regio scenario’s verder uitwerken (Parkstad, Hoeders van het land en Ecosysteem Voorop), om op basis daarvan ontwerpprincipes uit te werken.

•

Gebruik maken van de ligging van de landelijke dorpen in die driehoek voor de verstedelijkingsopgave met versterking van stations en andere OV-voorzieningen met behouden eigenheid van hun karakter (versterken unieke woon-karakter van de regio).

Natuur, landbouw en water (regio: vitaal landelijk gebied) De Veluwe is een belangrijk natuurgebied, waar veel toeristen graag recreëren. Onder de Veluwe bevindt zich één van de grootste zoetwatervoorraden van Nederland. Met deze grondwatervoorraad moeten we zorgvuldig omgaan. We vullen de grondwater zoveel mogelijk aan door regenwater te infiltreren, maar zorgen er ook voor dat we het water zoveel mogelijk behouden door kritisch te kijken naar (nieuwe) onttrekkingen, verdamping tegen te gaan en vasthouden van water op de flanken. De Veluwe heeft een grens bereikt qua balans tussen de gewenste natuurwaarden en ruimte voor recreatie. De Achterhoek heeft een grote opgave met betrekking tot droogte en hier zetten we in op het zoveel mogelijk vasthouden van water, maar zijn daarbij ook afhankelijk van aanvoer van water vanuit het oosten. Natte en lager gelegen gebieden zullen dat in natte periodes extra merken. Het gebied zal daarom robuust gemaakt moeten worden voor toenemende dynamiek als gevolg van klimaatverandering. In de regio zijn geschikte gronden voor de landbouw zoals delen van de IJsselvallei en de Achterhoek. In combinatie met de nabijheid van natuur en door goed te kijken naar het bodem en watersysteem kunnen we slimme keuzes maken die de landbouw perspectief biedt.

De regio gaat zorgvuldig om met waardevolle bodem voor de landbouw: bodem waar relatief met weinig moeite gewassen geteeld kunnen worden. Voor de meeste opgaven zullen extra bodem bedekkende maatregelen getroffen worden. De regio vindt het van belang dat deze zo min mogelijk op waardevolle landbouwgrond zullen plaatsvinden. Gesignaleerde opgaven •

Wat is het toekomstperspectief van de agrarische sector op de plek van het bedrijf? Hiervoor is het noodzakelijk beter inzichtelijk te krijgen waar verschillende vormen van landbouw meer of minder passend zullen zijn. Hoe kan elk individuele bedrijf en de sector als geheel een bijdrage leveren, afname emissies o.a

2

fosfaat naar water, aan stikstofreductie, bijdragen aan natuurherstel en landschapsversterking, bijdrage aan CO2-reductie en toch een perspectief over houden. •

Een heel groot deel van de piekbelasters die in aanmerking komen voor de LBV en LBV+ regeling bevinden zich in onze regio. Dit is een grotere opgave dan in eerste instantie verwacht en een aangescherpte opgave voor de regio. Indien deze boeren gebruikmaken van de uitkoopregeling, wat blijft er dan achter?

•

Versterking van de groen blauwe dooradering als kans pakken om toekomstperspectief voor de agrariërs te combineren met natuurinclusieve landbouw en recreatieve functies.

•

Alternatieve verdienmodellen zoals kans; productie in de korte keten, een rol een recreatiefunctie, versterking van groen blauwe dooradering, andere teelten, zoals eiwitteelt of voor biobased bouwen.

•

De droogteaanpak en het vasthouden van water is, zowel op de Veluwe als in de Achterhoek, een belangrijke opgave in het robuust maken van ons natuurlijk systeem.

•

Er is aanscherping op de ruimtevraag nodig; natuur inclusieve landbouw, ruimte voor water (bodem als spons) en extra natuur (GNN, maar ook groenblauwe dooradering landelijk en stedelijk gebied).

•

Ruimte voor en integratie van de grootschalige duurzame energie-opwek en bijbehorende infrastructuur met de andere opgaven in het landelijk gebied (functiecombinaties).

Kansen en knelpunten •

De overgangsgebieden N2000 en kwetsbare watersystemen inzetten voor stikstofreductie en natuurversterking is een kans, ook samen met de roep om nieuw sociaal economisch perspectief, in de vorm van andere activiteiten. GEUS is daarin een belangrijk deelproject waar al deze aspecten nu al samen komen.

•

Verder uitwerken van het Masterplan IJsselvallei als gebiedsproces.

•

De Veluwe speelt een belangrijke rol in de drinkwatervoorziening, maar tegelijkertijd moet de blauwe motor onder de Veluwe hersteld worden. Ook in andere delen van de regio wordt drinkwater onttrokken waar droogte een grote opgave is. De regio wil met het Rijk in gesprek over de rol van de Veluwe (zie ook onder grote nationale opgaven) en over drinkwaterwinning uit grondwater bij droogtegevoelige gebieden versus winning uit oppervlakte water.

•

Natuurlijke kwaliteit in relatie tot bodem: hoe terug naar potentieel natuurlijke vegetatie? En N2100: is de Veluwe heilig? Kans om natuurwaarden en biodiversiteit veel breder toe te voegen, waardoor er misschien ruimte ontstaat om iets te doen in de N2000 gebieden. Extra aandacht voor groenblauwe diensten voor de ‘verschuiving’ van de natuur naar betere plekken voor natuur (ook n.a.v. klimaateffecten op natuur).

•

Het biedt een kans om niet te snel over te gaan tot zonering (bepaalde functies op bepaalde plekken in de regio), maar juist de ruimte te houden/flexibiliteit te hebben en daarmee ook grondruil mogelijk te maken.

Netwerken voor energie en (circulaire) economie (regio: werkplek van de toekomst) Met ruim 230.000 banen (incl. Deventer) in onze regio is de Regiostedendriehoek de tweede regio na de GMR Arnhem-Nijmegen. Onze economie kenmerkt zich door de aanwezigheid van het brede MKB en veel nationaal en internationaal toonaangevende productiebedrijven (Remeha, Auping). Vanwege het belang van ons MKB ondersteunen we het ontstaan van sterke innovatieve ecosystemen, om vanuit ondernemerschap groene en digitale trends als kansen en mogelijkheden te benutten. Onze werkgelegenheid zit deels op onze bedrijventerreinen en ontwikkelt zich ook sterk rondom stationslocatie en gemengd centrum-stedelijke gebieden. Op bedrijventerreinen zit een blijvende en groeiende opgave - en een link met de energieopgave - om de huidige voorraad toekomstbestendig te houden en te maken. Hoewel we een sterke economie hebben, is regio Stedendriehoek ook een zorgregio met de daarbij behorende uitdagingen. Ruimte bieden voor bedrijvigheid is, in het kader van de Brede Welvaart, essentieel om met name de praktisch geschoolde inwoners van onze regio kans te bieden op werk en daarmee bestaanszekerheid. Voor deze regio is het dan ook van groot belang om wonen en werken in nabijheid van elkaar te ontwikkelen.

De energietransitie gaat over meer dan alleen opwek (RES-bod van 1,07 TWh realiseren voor 2030) en besparing van energie. Het gaat ook om het gezamenlijk toewerken naar het energiesysteem van de toekomst. We werken aan twee parallelle sporen. Binnen de RES gaat het dan onder meer om oplossingen voor 2030, om ons bod en

3

andere ambities mogelijk te maken. De andere opgave is om te zorgen dat keuzes over wat waar wanneer mogelijk na 2030 niet worden begrensd door netcongestie. Dat vraagt om duidelijke en integrale keuzes voor 2030. Want hoe bewaak je anders de balans in de regio met meer woningen, meer werk, meer mobiliteit en dus een grotere energievraag? Al onze ambities zullen vroeg of laat aanlopen tegen de netcongestie als niet vroegtijdig is nagedacht over de energievoorziening. Energie en netinfrastructuur zijn dus integraal onderdeel van de drie programmalijnen en komen daarin steeds in de vorm van één of meer opgaven terug. Gesignaleerde opgaven •

Nieuwe ramingen geven een opgave tot 2040 van 136 ha extra bedrijventerrein in het lage scenario en 252 ha in het hoge scenario. De ruimtewinst op onze bestaande – Gelderse - terreinen kan maximaal in 13 tot 15 ha voorzien. Dit onderdeel laten zijn van de verstedelijkingsstrategie.

•

Uit de raming blijkt er zowel behoefte is aan ruimte voor grootschalige bedrijvigheid (logistiek & groothandel, maakindustrie) en ruimte voor het lokale mkb.

•

Grip op grootschalige bedrijfsvestigingen (Rijksbeleid in ontwikkeling). Voor logistiek hebben we afspraken gemaakt dat we deze in principe vestigen tot 5 ha aan de A1. Vanwege Grip zal ons standpunt hierin moeten worden aangescherpt, omdat Grip over alle bedrijfsvestigingen gaat.

•

Werken aan en keuzes maken met betrekking tot het energiesysteem van de toekomst, zodat dit ruimte geeft en niet bepalend is voor de ambities van de regio; aanleg energie-infrastructuur, smart energy hubs (De Mars), waterstoftoepassingen en integraal programmeren.

•

Wat is er binnen de grenzen van natuurwaarden mogelijk aan grootschalige opwek, in het bijzonder voor wind? Om de zon-wind balans (en daarmee het energiesysteem) evenwichtiger te maken, om het bod te kunnen realiseren, om ruimtebeslag vanwege zon te beperken en tegemoet te komen aan de groeiambities van de regio?

•

Noodzakelijk: Nieuwe manieren van OV en bereikbaarheid van het buitengebied (betaalbaar vs. voldoen aan behoefte in relatie tot verstedelijkingsstrategie en leefbaarheid in de dorpen).

Kansen en knelpunten •

Dilemma driehoek Apeldoorn-Deventer- Zutphen o

Kans en opgave voor landbouw, natuur en recreatie (is samenspraak en afstemming met de opgaven op de Veluwe en afwenteling).

o

Opgave Woningbouwlocaties Apeldoorn, Deventer rondom bestaande stations (zoals Klarenbeek en Voorst-Empe)

o •

Opgave bedrijventerreinen langs de A1

Benutten van het scharnierpunt A1-A50/IJssel, zonder dat het afbreuk doet aan de (ruimtelijke) kwaliteit en eigenheid van de regio. Het logistiek ecosysteem gericht op regionale behoefte. Geen aantrekkende werking op XL-logistiek. De huidige congestie op zowel A1 én A50 vraagt al om extra aandacht.

•

De bevaarbaarheid van de IJssel (transportrivier. De IJssel ); is een belangrijk onderdeel van zowel het natuurlijk ecosysteem van de regio alsmede de economische functie, met daaraan gekoppelde toekomstige investeringen in bruggen, havens en bereikbaarheid. Dit geldt voor zowel de IJssel als het Twentekanaal. En daarmee zowel de noord-zuid als de oost-west as. Investeringen voor de (nabije)toekomst vragen om duidelijkheid op korte termijn vanuit het Rijk.

•

De toekomst van het vliegveld Teuge als kans of knelpunt in de verstedelijking van de regio.

•

Potentie waterstof als energiedrager; de regio zet in op de kans onderdeel te worden van de waterstofbackbone?

4