C02 College van B&W, actieve info Eindrapport onderzoek Joods vastgoed WO II

Actieve informatievoorziening REFNUMBER aan kopie aan portefeuillehouder datum collegevergadering kenmerk onderwerp

: : : : : :

de gemeenteraad M. van der Tas Z137048/INT23-56816 Eindrapport onderzoek Joods vastgoed WO II

Inleiding Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn in Nederland duizenden (woonhuis/bedrijfs-) panden van Joodse burgers door de bezetter onteigend en doorverkocht. Teruggekeerde eigenaren of nabestaanden kregen bij de teruggave van onteigende panden of grondbezit te maken met langdurige procedures en soms hoge kosten. In sommige gevallen werden de Joodse eigenaren na de oorlog geconfronteerd met belasting-naheffingen. Het beeld van deze onteigeningen, het proces van rechtsherstel en de rol van de individuele gemeenten is onvolledig en kent grote verschillen. Dit is naar voren gekomen tijdens een onderzoek door tv-programma Pointer in 2020. Het ging hierbij om de resultaten van een digitale koppeling tussen de zgn. ‘Verkaufsbücher’ in het Nationaal Archief (= vastgoedboeken waarin tijdens WO II de onteigening van (meestal) Joods vastgoed door de Duitse bezetter werd geregistreerd) en kadasterdata.

Onderzoek In 2022 hebben wij samen met de gemeenten Aalten, Oude IJsselstreek, Oost-Gelre en Berkelland de Radboud Universiteit Nijmegen opdracht gegeven onderzoek te doen naar het reilen en zeilen rondom dit vraagstuk in deze gemeenten. Op 6 juni 2023 is het concept-onderzoeksrapport als ingekomen stuk aangeboden aan het college en tevens is het concept-rapport onder embargo gedeeld met onze 4 oudheidkundige verenigingen voor eventueel inhoudelijke commentaar. Het eindrapport van het onderzoeksteam is in november jl. opgeleverd en op 23 januari door het college voor kennisgeving aangenomen. Conclusie De conclusies uit het eindrapport voor de gemeente Bronckhorst op een rijtje: 1. In de gemeente Bronckhorst zijn geen percelen of vastgoed van Joodse eigenaren aangetroffen die door de gemeente zijn gekocht (ontrechting). Wel heeft de toenmalige gemeente Hengelo na de oorlog de vervallen synagoge gekocht. 2. Zowel voor woningen als voor percelen vond vrijwel altijd rechtsherstel plaats, meestal al in 1947/48, maar soms ook pas in 1949 of 1951. Er zijn geen gevallen

Pagina 1 van 2

aan het licht gebracht waarbij een foute oorlogskoper na de Tweede Wereldoorlog in het bezit van Joods vastgoed is gebleven. Het is onwaarschijnlijk dat de gemeenten actieve naheffingen deden voor straat- of rioolbelasting, maar van enige coulance op basis van slachtofferschap was ook geen sprake (rechtsherstel). 3. Het algemene beeld is er tijdens de bezetting één van ambtelijke collaboratie en na de oorlog weinig of geen erkenning van de jodenvervolging en slachtofferschap. Dat is niet zozeer een regionaal beeld, maar een landelijke constatering bv. het aanleveren van lijsten voor deportatie en onteigening van panden. Over het algemeen werkten gemeenten het vorderingsbeleid van woningen niet tegen en leverden zij hulp waar dit werd gevraagd, net zoal bij de onteigening en deportatie van Joodse inwoners (bejegening). Vervolg Het rapport wordt inclusief een samenvatting voor het gedeelte dat over Bronckhorst gaat, gepubliceerd op onze website.

Pagina 2 van 2

JOODSE BURGERS IN DE ACHTERHOEK: ONTEIGENING EN RECHTS­HERSTEL Onderzoek in opdracht van gemeenten Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Oost Gelre en Oude IJsselstreek

Charlotte Dommerholt MA Laura Brinkhorst MA Xia van Beuningen MA Prof. dr. Wim van Meurs Dr. Marieke Oprel Nijmegen, november 2023

Joodse burgers in de Achterhoek: onteigening en rechts­herstel Onderzoek in opdracht van gemeenten Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Oost Gelre en Oude IJsselstreek

Dit onderzoek is uitgevoerd door Advies & Actualiteit, een onderzoeksteam dat zich bezighoudt met actuele vraagstukken van maatschappelijke en (semi)overheidsorganisaties. Het team is verbonden aan de expertisegroep Politieke Geschiedenis van de Radboud Universiteit. Projectleiders: Wim van Meurs, Marieke Oprel Onderzoekers: Charlotte Dommerholt, Laura Brinkhorst, Xia van Beuningen Redactie: Susanne Geuze Vormgeving: Joyce Dekker Bij voorkeur citeren als: Charlotte Dommerholt, Laura Brinkhorst, Xia van Beuningen, Wim van Meurs, Marieke Oprel, ‘Joodse burgers in de Achterhoek: onteigening en rechts­herstel’ (Nijmegen: Radboud Universiteit, Advies & Actualiteit, november 2023). Het auteursrecht van deze publicatie berust bij de opdrachtgever: gemeenten Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Oost Gelre en Oude IJsselstreek Afbeelding omslag Oorlogsschade aan kasteel Wisch © Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers, Doetinchem. Toegang 0946 Fotocollectie gemeente Wisch fotonummer 3713

4

Inhoudsopgave 1.

Inleiding Over dit onderzoek Oorlogsverleden en Jodenvervolging Dankwoord Het onderzoeksteam

2.

Opdracht en conclusies Twee hoofdvragen Conclusies over de onteigeningen Conclusies over het rechts­herstel Conclusies over de bejegening Vervolg

3.

Verantwoording Woordkeuze Gebruikte archieven Onze methode

4. Jodenvervolging in de Achterhoek Bronnen en archieven

5.

Aalten Onteigening en rechts­herstel Gemeentebestuur en bejegening

6.

Berkelland Onteigening en rechts­herstel Gemeentebestuur en bejegening

7.

Bronckhorst Onteigeningen en rechts­herstel Gemeentebestuur en bejegening

8.

Oost Gelre Onteigeningen en rechts­herstel Gemeentebestuur en bejegening

9.

Oude IJsselstreek Onteigeningen en rechts­herstel Gemeentebestuur en bejegening

5

7 8 9 13 15 17 17 18 18 19 20 23 23 25 29 35 36 41 42 44 47 48 50 55 55 57 61 61 62 65 66 68

10.

Bijlagen Tabel 1: Gemeenten Tabel 2: Onteigening en rechts­herstel Tabel 3: Landbouwpercelen Literatuur Archieven Websites en kranten

6

73 73 74 83 87 90 91

1. Inleiding Jacob Spanjar werd op 26 augustus 1898 geboren in Rijssen. Hij trouwde met Marie Augusta de Vries en samen kregen ze vier kinderen: Lena, Levie, Salomon en Heintje. Spanjar werkte als koopman. In 1928 kocht hij een woning aan de Burge­meester Bloemersstraat in Borculo.1 In 1942 nam de bezetter dat pand in beheer, en in 1944 kocht Jan Antonie Hagens de woning. Het hele gezin Spanjer werd vermoord in concentratie­kampen. Meer dan honderdduizend Nederlandse Joden werden door het naziregime gedeporteerd tijdens de bezetting. Via Kamp Westerbork werden deze mensen afgevoerd naar Auschwitz, Sobibor en andere kampen. Slechts weinigen van hen overleefden de Holocaust. Vaak al voor deportatie werden hun bezittingen geroofd: van kunstwerken, hypotheken en effecten­portefeuilles tot woninginboedels, landbezit en vastgoed. Vele duizenden panden van Joodse eigenaren werden onteigend en een deel daarvan werd doorverkocht. De meeste Joodse burgers uit de Achterhoek werden gedeporteerd. Hun huurwoningen werden ontruimd, hun woningbezit werd geroofd en hun inboedels werden in beslag genomen. Jacob Spanjar was een van hen. Veehandelaar Julius van Gelder had Stationsstraat 47 in 1936 gekocht, waarna de bezetter het in 1942 in beheer nam. Datzelfde jaar kocht Julianus Wilhelmus Kroon de woning.

De hele familie Van Gelder overleefde de oorlog door onder te duiken bij boeren in de omgeving. De Aaltense familie Van Gelder keerde na de bevrijding terug naar hun huis, waar op dat moment andere mensen woonden.2 Joodse burgers die de kampen overleefd hadden of na de bevrijding hun onderduik konden verlaten, keerden vaak terug naar hun vroegere woonplaats. Bij terugkeer moesten zij of, in veel meer gevallen, hun overlevende familie­ leden en nabestaanden, vaststellen dat veel panden door de bezetter doorverkocht waren of in ieder geval nieuwe bewoners hadden. Julius van Gelder was een van hen. De teruggaaf van Joodse eigendommen werd geregeld door de Raad voor het Rechts­herstel in Den Haag. In principe werden de onteigeningen en de oorlogskopen nietig verklaard. Daarvoor moest de ontrechte Joodse burger wel een verzoek om teruggaaf indienen. De oude-nieuwe eigenaar kreeg dan vaak te maken met onverwachte kosten zoals: belastingen of erfpacht over de jaren van zijn ‘afwezigheid’. Reconstructies laten zien dat berooide Joodse eigenaren hun vastgoed soms direct weer moesten verkopen om deze rekeningen te kunnen voldoen. In veel gevallen was het een moeizaam en langdurig proces om aan de vereisten van het rechts­herstel te voldoen en met de nieuwe eigenaar tot

7

Hoewel de vijf opdracht­ gever-gemeenten en hun voor­lopers niet de hele Achterhoek vormen, wordt in de tekst gemaks­halve soms deze term gebruikt. De regio Achter­hoek omvat ook gemeenten Doetinchem en Winterwijk.

een ‘minnelijke schikking’ te komen. In het geval van Julius van Gelder vond rechts­herstel in 1947 plaats, door middel van een zogenaamde ‘minnelijke schikking’ met de oorlogskoper. In het Nederlandse verhaal over de oorlog werden de antisemitische maat­ regelen, deportaties van Joden en roof van hun vastgoed vooral geassocieerd met de nazi’s en hun bezettingsregime. Pas sinds het einde van de 20e eeuw zijn ze stap voor stap deel geworden van de eigen geschiedenis, als zwarte bladzijde van onrecht en ontrechting. Afgelopen jaren werd ook steeds nadrukkelijker de vraag gesteld, welke al dan niet verwijtbare rol Nederlandse gemeenten gespeeld hebben bij de onteigeningen en bij het rechts­herstel. Nabestaanden, Joodse organisaties, onderzoeksjournalisten en historische verenigingen agendeerden dit thema in de gemeentepolitiek. De uitgangssituatie en bestuurlijke keuzes tijdens de bezetting en bevrijding verschilden per gemeente. Daarom is systematisch archiefonderzoek nodig om de historische feiten te reconstrueren. Met de grote steden in de Randstad voorop hebben inmiddels tientallen steden deskundige historici opdracht gegeven om de rol van hun gemeente in beeld te brengen.3

Over dit onderzoek Historisch geïnteresseerden en betrokkenen in de Achterhoek doen al jaren onderzoek naar gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog. Zo proberen zij de slachtoffers van de bezetting en de Jodenvervolging een gezicht en een levensverhaal (terug) te geven en het onrecht tastbaar te maken. Ons onderzoek is nadrukkelijk geen poging om dit omvangrijke en gedetailleerde werk over te doen of te controleren. We zijn ons er bovendien van bewust dat vormen van ontrechting en onrecht in dit onderzoek buiten beschouwing moeten blijven. Vormen die niet gaan over de beroving van Joods vastgoed. We beseffen ook dat het proces van rechts­herstel, met al zijn tekortkomingen, veelomvattender was dan de vragen die wij beantwoorden. Ons onderzoek had een korte looptijd en bestond uit gerichte vragen naar de rol van de gemeenten in onteigening en rechts­herstel. Deze opdracht was in die zin beperkt. De meerwaarde van deze opdracht ligt juist in de systematische methodiek en transparante keuzes van het archiefonderzoek. In 2021, 2022 en 2023 voeren we in Gelderland, Overijssel, Noord-Holland en Zuid-Holland meer dan tien soortgelijke onderzoeksprojecten uit voor gemeenten. Deze serie projecten maakt het mogelijk om onze methodiek en de keuze van archiefbronnen verder te verbeteren.

De inzichten die we vergaren, kunnen we in een breder perspectief plaatsen, zonder daarbij de eigenheid van de oorlogsgeschiedenis van elke gemeente uit het oog te verliezen. In onze onderzoeksopdracht is het geen doel op zich om een volledige reconstructie te maken voor individuele ontrechte personen en onteigende panden. We hebben het dossier van een aanzienlijk aantal personen en panden gereconstrueerd. Deze dossiers hebben we niet in verhalende of

8

gestandaardiseerde vorm opgenomen in het rapport. Aan de hand van representatieve voorbeelden laten we zien hoe de procedures van onteigening en rechts­herstel werkten. We laten met voorbeelden ook zien welke informatie en ingangen de archieven bieden voor de vragen van de gemeente.

Oordelen toen en nu De historische reconstructie en analyse van het bestuurlijke (niet) handelen tijdens de bezetting en na de bevrijding staan los van een moreel oordeel. Vanuit ons huidige perspectief driekwart eeuw later moeten we voorzichtig zijn met zo’n oordeel. In enkele gevallen biedt het historische bronmateriaal aanknopingspunten dat werd gehandeld in strijd met maatschappelijke verwachtingen of bestuurlijke normen van die tijd. De onderzoeksopdracht naar ontrechting en rechts­herstel is de opmaat voor moreel oordeel over het handelen van de gemeente. Tegelijk is het noodzakelijk om historische gebeurtenissen in hun context te plaatsen. Beide uitersten bieden geen soelaas. Alleen uitgaan van de destijds geldende regels zou in lijn zijn met de ‘kille, formalistische’ aanpak bij het naoorlogse rechts­herstel. Juist op die aanpak is nu van alle kanten kritiek. Tegelijkertijd moeten we ons ervan bewust zijn dat normen en verwach­ tingen tijdgebonden zijn. Elke generatie stelt weer andere vragen aan de geschiedenis. Het zou te ver gaan om zomaar vanuit het heden te oordelen over hoe mensen in een andere tijd handelden, terwijl hun omstandigheden en beperkingen ons (gelukkig) vreemd zijn. Dit rapport omvat na deze inleiding en een samenvatting (hoofdstuk 1 en 2) nog acht hoofdstukken.

Het derde hoofdstuk presenteert de verant­woording van de door ons gekozen onderzoeksmethodiek en archief­keuzes bij de onderzoeks­ opdracht. In het vierde hoofdstuk staan we stil bij de Joden­vervolging in de Achterhoek in het algemeen. In de daaropvolgende hoofd­stukken worden de processen van onteigening en rechts­herstel en de rol van de vijf (huidige) gemeenten daarin gereconstrueerd aan de hand van het archief­materiaal. De bijlagen (hoofdstuk 10) bieden in tabelvorm een overzicht van de onteigende panden voor onteigening en rechts­herstel. Tot slot volgt een overzicht van geraadpleegde literatuur en gebruikte archiefcollecties.

Oorlogsverleden en Jodenvervolging De Tweede Wereldoorlog houdt veel mensen in Nederland nog altijd bezig. Hoe gaan we om met dit verleden van oorlog, bezetting, Jodenvervolging, collaboratie en verzet? Die vraag speelt nog net zozeer een rol als in de periode vlak na de bevrijding. In die driekwart eeuw zijn de vragen en inzichten in de wetenschappelijke literatuur sterk veranderd. Ook in de maatschappij kijken mensen nu anders naar de bezetting en de Jodenvervolging, en naar de rol van Nederlandse overheden daarin.

9

Achteraf bezien heeft de overheid een belangrijke rol gespeeld in de omgang met dit verleden. Met name door hoe ze direct na de oorlog rechts­herstel en zuiveringen organiseerde, maar ook door de besluiten tot compensatie­ betalingen aan de Joodse gemeenschap een halve eeuw later. Door ons in die tijd en haar denkkaders te verplaatsen, kunnen we begrijpen waarom deze politieke en juridische keuzes zo gemaakt werden. Zo wordt de omgang met het verleden ook zelf weer geschiedenis. Ook nu is het rechts­herstel nog geen afgesloten hoofdstuk. En ook ons beeld van bezetting en Joden­vervolging blijft zich ontwikkelen.

Nederland en de buurlanden Als je Nederland vergelijkt met andere Noordwest-Europese landen die bezet waren geweest door nazi-Duitsland, vallen een paar dingen op. De Nederlandse overheid liet zich sterk leiden door de prioriteit van het herstel van de eigendomsverhoudingen en het normaliseren van het economische verkeer. En dat terwijl de geschiedschrijving over de oorlog zo sterk en zo lang werd gekleurd door een goed/foutperspectief. Voor ons moeilijk voorstelbaar, maar de Jodenvervolging kreeg in Nederland pas in de jaren zestig haar centrale plaats in de herinnering aan de oorlogstijd, net als in de buurlanden. Aan het eind van de vorige eeuw kwam moeizaam een debat op gang over nationale schuld (naast slachtofferschap). Ook wat dat betreft liep Nederland Europees gezien in de pas. In de publieke herinnering kwam steeds meer de nadruk te liggen op verantwoordelijkheid, verwerken en compensatie of excuses voor het (niet) handelen van overheidsinstellingen tijdens de bezetting. Vlak na de oorlog was het bestuurlijke en juridische proces van rechts­ herstel deel van de omgang met het recente verleden. Inmiddels is dat rechts­ herstel zélf onderwerp geworden van een kritische beoordeling. Ook dit is niet typisch Nederlands. We zien het ook gebeuren in Frankrijk, België en de Scandinavische landen.

Goed en fout Direct na de bevrijding streden verschillende uitdagingen om voorrang: wederopbouw en economisch herstel, bestraffing van landverraders en collaborateurs en rechts­herstel voor slachtoffers en ontrechten. De Nederlandse regering in ballingschap in Londen had zich voorgenomen om ‘snel, streng en rechtvaardig’ om te gaan met landgenoten die ‘fout’ waren geweest in oorlog en bezetting. Niet minder dan 150.000 mensen moesten zich voor regionale tribunalen verantwoorden. Onder hen waren politieagenten en NSB’ers, maar ook veel bestuurders die op hun post waren gebleven. Een klein aantal kopstukken werd streng gestraft, waaronder Anton Mussert en Hanns Albin Rauter. Zij werden als oorlogsmisdadigers gefusilleerd. In de praktijk verschoof de aandacht al snel naar maatschappelijk en economisch herstel. Straffen werden milder en het vroegere verzet kreeg steeds minder zeggenschap in de bestraffing van daders.4

10

Tijdelijke rechtbanken voor de bijzondere rechts­ pleging na de bevrijding. Regionale tribunalen bestonden uit een jurist en twee gerespecteerde personen uit de regio. De nationale overheid moest hun oordeel goedkeuren. De NationaalSocialistische Beweging in Neder­land werd in 1931 opgericht door Anton Mussert. De NSB won bij de Provinciale Staten­verkiezingen 1935 bijna 8 procent van de stemmen. Rauter was de hoogste vertegen­woordiger van de SS in Neder­land. Hij was medeverantwoordelijk voor de deportatie van de Neder­landse Joden.

Met deze tribunalen was wel de toon gezet. Men zag in het verleden een duidelijke tegenstelling tussen goed en fout, sterk gekoppeld aan de houding ten opzichte van het vaderland. Zeker in de eerste jaren na de bevrijding werd de beeldvorming over de bezettingstijd gedomineerd door verhalen over verzetsdaden en de vaderlands- en Oranjeliefde van de gewone Nederlander. Alleen een kleine groep NSB’ers, landverraders en opportunisten zou het naziregime hebben gesteund. Uit deze tijd stamt ook het Monument van de Joodse Erkentelijkheid voor de Amsterdammers die de Joodse bevolking hadden geholpen. Het feit dat in geen West-Europees land proportioneel zo weinig Joodse burgers de bezetting overleefd hadden als in Nederland, bleef zo op de achtergrond.5 Over een bijzonder slachtofferschap van de Joodse bevolking werd nauwelijks gesproken, ondanks de beelden en berichten van de bevrijding van Auschwitz en andere concentratiekampen.

Na de bevrijding Eenmaal in Den Haag teruggekeerd, organiseerde de Nederlandse regering (ook op basis van Londense plannen) de teruggaaf van bezit dat door de bezetter en anderen onrechtmatig was toegeëigend. Ook moesten eigendoms­ rechten worden hersteld. Om dit proces in goede banen te leiden, werd al in augustus 1945 de Raad voor het Rechts­herstel opgericht. Daarbij hoorde ook het Nederlands Beheersinstituut (NBI). Dat beheerde, in afwachting van definitieve regelingen, het bezit van zowel Duitse instellingen, landverraders en collaborateurs als van de ontrechten en vermisten uit de bezettingstijd. Uitgangspunt was dat de bezitsverhoudingen van vóór de onteigeningen hersteld moesten worden. De Nederlandse staat nam daarin een bemiddelende en afstandelijke positie in. Men wilde zo snel mogelijk terugkeren naar een ongehinderd economisch leven, zonder slepende eigendomsconflicten. Om ontwrichting van de wederopbouw te voorkomen, koos men voor verdelende in plaats van herstellende gerechtigheid. Dat betekende dat de ontrechten net zomin bevoordeeld mochten worden bij het rechts­herstel als de oorlogskopers benadeeld mochten worden. Rechts­herstel werd gezien als een eenmalige en vooral boekhoudkundige handeling: de onrechtmatige onteigeningen en even­ tuele doorverkoop werden ongedaan gemaakt, maar de gevolgen ervan bleven voor rekening van de oorspronkelijke eigenaar.

Rechts­herstel verwees naar teruggaaf van eigendomsrechten, niet naar rechtvaardigheid in bredere zin. Het is veelzeggend dat Joodse vertegenwoordigers geen stem kregen in de Raad. Rechts­herstel en teruggaaf betekenden meestal een minnelijke schikking tussen onteigende en oorlogskoper. Daarbij werd de ongunstige onder­ handelings­positie van de een net zo weinig meegewogen als de vraag of de ander schuldig was. De meeste Joodse burgers keerden immers berooid terug. En vrijwel elke koper wist (of had kunnen weten) dat ‘zijn’ vastgoed uit Joods bezit stamde.6

11

Jodenvervolging en collectieve schuld In de jaren zestig kreeg de Holocaust een centrale plaats in de oorlogs­ herinnering. Concentratiekampen werden toen ingericht als herdenkings­ centra. Deze perspectiefwisseling begon in de Bondsrepubliek Duitsland, vanuit een besef van nationale, collectieve schuld. In heel Europa verschoof de aandacht van de veldslagen, verzetshelden en oorlogsmisdadigers naar de slachtoffers. Het ging ook niet meer over de natie, maar over individuele burgers. Egodocumenten en historisch onderzoek gaven de Jodenvervolging en het bijzondere slachtofferschap van Joodse burgers door de vernietigings­ kampen een centrale plaats in de collectieve herinnering. Net als in andere landen groeide in Nederland het besef dat verwerking van de trauma’s van oorlog, vervolging en bezetting veel tijd zou vergen. Voor het eerst werd er ook gesproken over tweede- en derde-generatie slachtoffers. De Raad voor het Rechts­herstel werd pas in 1967 gesloten, en niet begin jaren vijftig zoals oorspronkelijk het plan was. Deze perspectiefwisseling ontstond doordat de langetermijngevolgen van de bezetting zichtbaar werden, maar ook doordat Nederlanders nieuwe verwachtingen kregen van de overheid.

De minimale opvatting van rechts­ herstel als teruggaaf van eigendom paste goed bij de beperkte bestaans­ garanties en verzorgingsplicht als taakopvatting van de overheid in de eerste naoorlogse jaren. Door de uitbreiding van de verzorgingsstaat veranderde dat. De overheid zag het steeds meer als haar taak om slachtoffers en ontrechten naar vermogen te compenseren.

Excuses voor het rechts­herstel Eind jaren negentig liet de Nederlandse regering onderzoek doen naar het naoorlogse rechts­herstel. Dat gebeurde na internationale onthullingen over bijvoorbeeld roofkunst en Joodse tegoeden bij Zwitserse bankhuizen. Moge­ lijker­wijs hebben zelfs de verwerking van het communistische verleden in Oost-Europa en de omgang met de apartheid in Zuid-Afrika een rol gespeeld bij dit besluit. Op basis van de resultaten van verschillende Nederlandse commissie­ rapporten besloot het kabinet verontschuldigingen aan te bieden aan de Joodse slachtoffers en hun nabestaanden. De Nederlandse overheid was tekort­ geschoten bij het naoorlogse rechts­herstel voor Joodse slachtoffers en hun nabestaanden. De Joodse gemeenschap kreeg een financiële tegemoetkoming. De Nederlandse regering noemde deze stappen samen ‘finaal recht’. Toch besloot de gemeenteraad van Amsterdam in 2013 op basis van nieuw lokaal onderzoek om zijn verantwoordelijkheid te nemen. Uit het onderzoek bleek namelijk dat gemeente Amsterdam in de oorlog zelf onteigend Joods vastgoed had aangekocht. En dat de gemeente na de bevrijding gemeente­belastingen en erfpachtcanon had geheven over de bezettingsjaren. In de jaren daarna volgde soortgelijk onderzoek in Rotterdam, Den Haag en Utrecht.

12

De zogenaamde Maror‑gelden (Morele Aan­sprakelijk­heid Roof en Rechts­herstel) van de nationale overheid voor de tekortkomingen van het naoorlogs rechts­ herstel. Ook banken, verzekeraars en het beurswezen droegen bij aan dit fonds.

Het verleden opnieuw gewogen Ook het wetenschappelijk onderzoek veranderde. Naast het bekende politieke en militaire verhaal van de Tweede Wereldoorlog op nationaal en internationaal niveau, ontstond meer aandacht voor de dagelijkse ervaring van burgers en bestuurders tijdens de bezetting op regionaal en lokaal niveau. Juist daar werd duidelijk dat morele labels van goed en fout, zoals ‘collaboratie’ en ‘verzet’, slechts een klein deel van de historische werkelijkheid dekten. Het dilemma van de ‘burgemeester in oorlogstijd’ is hiervan slechts één voorbeeld. Deze nuancering van schuldvragen en meer oog voor dwang en keuzevrijheid droegen ertoe bij dat de medeverantwoordelijkheid van Nederlandse instanties opnieuw werd gewogen. Van het regeringsbeleid en de politie tot de NS of de Heidemij, maar ook van gemeentelijke overheden.7 Kortom, onze omgang met het oorlogsverleden is door de tijd sterk veranderd. Overheidsbeleid, publiek debat en wetenschappelijk onderzoek gaven elkaar daarbij steeds impulsen. In de eerste twee decennia na de oorlog gaf een nationaal gekleurd perspectief van goed en fout houvast in het verlangen naar normaliteit. Het resultaat was achteraf bezien eerder verdringing dan verwerking van de gebeurtenissen.

Ook formele procedures en regels boden houvast in onzekere tijden, met een – in de ogen van Nederlanders in de 21e eeuw – hardvochtige beleidsuitvoering tot gevolg. Vanaf de jaren zestig kreeg de Holocaust de publieke en emotionele betekenis die voor Nederlanders van nu vanzelfsprekend is. Al geven recente berichten over groeiend antisemitisme reden tot nieuwe zorg. Herbezinning op de (eigen) schuldvraag duurde in Nederland net als in andere bezette landen tientallen jaren, vanuit het gevestigde verhaal van verzet en eigen slachtofferschap. Onlangs heeft dat in de wetenschappelijke literatuur geleid tot een nuancering en contextualisering van schuldvragen. In het publieke debat leidde het juist tot een nadruk op morele schuldvragen.

Dankwoord We danken onze opdrachtgevers voor hun vertrouwen: de burge­meesters Anton Stapelkamp van Aalten, Joost van Oostrum van Berkelland, Marianne Besselink van Bronckhorst, Annette Bronsvoort van Oost Gelre en Otwin van Dijk van Oude IJsselstreek. Peter Ballast trad op als contactpersoon namens de gemeenten en ondersteunde ons waar nodig, ook in het contact met gemeente­ archivarissen. We bedanken de medewerkers van Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers in Doetinchem voor hun ondersteuning bij het archiefonderzoek. Daarnaast bedanken we de medewerkers van het Gemeentearchief in Borculo. Ook willen we Nationaal Onderduikmuseum Aalten bedanken voor het delen van hun kennis over de regio in oorlogstijd. Meer dan twee dozijn historici en archivarissen zijn ons met een soort­ gelijke opdracht van andere gemeenten voorgegaan. We bedanken hen voor

13

De keuze tussen twee kwaden: medeplichtig worden door steeds verder­gaande collabo­ ratie, of ontslag riskeren en vervanging door een NSB-burgemeester.

hun bereidheid om eigen ervaringen met ons te delen, onder andere tijdens de Nijmeegse en Groningse online-workshops op 23 juni en 9 december 2021. Bijzondere dank zijn we verschuldigd aan Maarten Duijvendak, Hans Giesbertz, Herman de Koning, Hinke Piersma, Wouter Veraart en MaartenJan Vos. De verantwoordelijkheid voor de gekozen opzet en uitvoering ligt vanzelfsprekend volledig bij de auteurs. Dankzij de inzichten van collega’s en hun archief-technische adviezen kon­ den wij weloverwogen keuzes maken. Zo kreeg de vergelijking als methode bij ons een centralere plaats dan in eerdere studies. Ook gaven we bewust een promi­nente plaats aan een reconstructie van de beleidsvorming en -uitvoering door de gemeente. Dit onderzoek is uitgevoerd aan de Radboud Universiteit, in het Radboud Institute for Culture & History (RICH), door de denktank Advies & Actualiteit van de expertisegroep Politieke Geschiedenis. Onze dank geldt niet in de laatste plaats het vaste team van Susanne Geuze en Joyce Dekker, die de eindredactie en vormgeving van deze schriftelijke presentatie van de onderzoeksresultaten verzorgden. Een minder zichtbare, maar niet minder waardevolle bijdrage leverden Marina Kritikou en Annebel Spanjersberg, met een uitgebreide literatuur­studie naar Jodenvervolging en onteigeningen.

Junior-onderzoekers Laura Brinkhorst, Charlotte Dommerholt en Xia van Beuningen voerden voor dit project het leeuwendeel van het archief­ onderzoek uit. Advies & Actualiteit slaat een brug tussen academische geschiedschrijving en maatschappelijke vraagstukken. Met andere woorden: tussen wetenschap en toegepast onderzoek. We bouwen en vertrouwen daarbij op de onderzoeks­ ervaring van gepromoveerde stafleden, maar net zo goed op het talent en de inzet van jonge afgestudeerden en studenten. Laura Brinkhorst Charlotte Dommerholt Xia van Beuningen Wim van Meurs Marieke Oprel

14

Het onderzoeksteam Wim van Meurs, hoogleraar Politieke Geschiedenis aan de Radboud Universiteit, initiatiefnemer van denktank Advies & Actualiteit, projectleider ‘Lokaal besturen tussen bezetter en burger’ (Mondriaan Fonds, 2020-2023) Marieke Oprel, universitair docent aan de Radboud Universiteit, coördi­ nator en adviseur bij Advies & Actualiteit. In 2020 gepromoveerd aan de Vrije Universiteit Amsterdam op een studie over tot vijandelijke onder­ danen verklaarde Duitsers, op basis van de archieven van het Neder­ lands Beheersinstituut, projectleider ‘Vermogensonteigening na de Tweede Wereldoorlog’ (Mondriaan Fonds, 2020-2023) Charlotte Dommerholt, junior onderzoeker bij Advies & Actualiteit, afgestudeerd aan de masteropleiding Geschiedenis Vandaag, Rijksuniversiteit Groningen (2022) Laura Brinkhorst, junior onderzoeker bij Advies & Actualiteit, afgestudeerd aan de Research Master Global History, Vrije Universiteit (2022), junior docent, Radboud Universiteit Nijmegen Xia van Beuningen, junior onderzoeker bij Advies & Actualiteit, afgestudeerd aan de masteropleiding Geschiedenis en Actualiteit, Radboud Universiteit (2022) Joyce Dekker, grafisch vormgever, Studio Joyce Dekker in Utrecht Susanne Geuze, afgestudeerd aan de masteropleiding Politiek en Parlement, Radboud Universiteit (2014), werkt als zelfstandig tekstschrijver en redacteur

15

Noten 1

2

3

Joods Monument, nr. 150735; Verkaufsbücher, Laufnr. 4836. Hans de Beukelaer en Jessie Jongejans, Zij waren Aaltenaren als wij ...: Joodse gemeenschap in Aalten 1930‑1945. Bronnenboek en docentenhandleiding (IJzerlo: Fagus, 2010), 39‑41. Hinke Piersma en Jeroen Kemperman, Open­ staande rekeningen: de gemeente Amsterdam en de gevolgen van roof en rechts­herstel, 1940‑1950 (Amsterdam: Boom, 2015); Hinke Piersma en Jeroen Kemperman, ‘De erfpachtkwestie in Amsterdam (1945‑1960)’ (Amsterdam: NIOD, 2014); Maili Blauw, ‘Verschil maken? Gemeente, belastingen en rechts­herstel in naoorlogs Utrecht’ (Utrecht, 2020); Robin te Slaa, ‘Daar dit een immorele aanslag is’: De houding van gemeente Den Haag tegenover Joodse eigenaren van onroerend goed 1940‑1955 (Voorburg: De Nieuwe Haagsche, 2017); Hinke Piersma en Marleen van den Berg, ‘Ontrechting en rechts­herstel. Het Rotterdamse gemeentebeleid inzake ontrechting en rechts­herstel van Joodse oorlogsslachtoffers 1940‑1955’ (Amsterdam: NIOD, 2020).

16

4

5

6

7

Nele Beyens, Overgangspolitiek. De strijd om de macht in Nederland en Frankrijk na de Tweede Wereldoorlog (Amsterdam: Wereldbibliotheek, 2009); Peter Romijn, Snel, streng en recht­ vaardig: politiek beleid inzake de bestraffing en reclassering van ‘foute’ Nederlanders, 1940‑1945 (Houten: De Haan, 1989); Marieke Oprel, The Burden of Nationality. Dutch Citizenship Policies towards German Nationals in the Aftermath of the Second World War (1944‑1967) (Amsterdam: VU University Press, 2020). Marnix Croes en Peter Tammes, ‘Gif laten wij niet voortbestaan’: een onderzoek naar de overlevingskansen van joden in de Nederlandse gemeenten, 1940‑1945 (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2006). Wouter Jan Veraart, Ontrechting en rechts­herstel in Nederland en Frankrijk in de jaren van bezet­ ting en wederopbouw (Deventer: Kluwer, 2005); Ido de Haan, ‘Het einde van de naoorlogse geschiedenis’, Krisis, nr. 2 (2008): 48-52. Peter Romijn, Burgemeesters in oorlogstijd: besturen tijdens de Duitse bezetting (Amsterdam: Balans, 2006); Guus Meershoek, Dienaren van het gezag: de Amsterdamse politie tijdens de bezetting (Amsterdam: Van Gennep, 1999).

2. Opdracht en conclusies In 2019 digitaliseerde het Nationaal Archief de Verkaufsbücher, de vastgoed­ boeken van de Duitse bezetter. In die boeken had het naziregime doorverkocht Joods vastgoed geregistreerd. De Verkaufsbücher geven dus een goed overzicht van wat er tijdens de Tweede Wereldoorlog gebeurde met Joods vastgoed. Wel bevatten ze alleen informatie over onteigende panden die doorverkocht waren. De informatie in de Verkaufsbücher werd bij de digitalisering gekoppeld aan kadastergegevens. Op 27 mei 2020 berichtten onderzoeksjournalisten van het televisie­ programma Pointer (KRO-NCRV) over de 7.500 geregistreerde transacties van deze systematische onteigening van Joodse burgers en de rol van Nederlandse gemeenten.1 De journalisten benaderden de gemeenten die in de Verkaufs­ bücher voorkwamen met een verzoek om stellingname, waaronder gemeenten Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Oost Gelre en Oude IJsselstreek.

Twee hoofdvragen Het gemeentebestuur heeft toen vastgesteld dat ze geen goed beeld had van de rol die de Achterhoek destijds speelden bij onteigening en rechts­herstel van Joodse inwoners. Ook de archieven geven geen eenvoudig antwoord op zulke vragen. Gegevens uit de collecties van met name het Nationaal Archief in Den Haag, het Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers en het Gelders Archief in Arnhem moesten hiervoor met elkaar verbonden worden. De gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders (B en W) besloten dat vervolg­ stappen alleen betekenisvol zijn als we de historische feiten kennen. Daarop is een onderzoeksopdracht geformuleerd met twee hoofdvragen en een derde, achterliggende vraag.

Vraag 1: ontrechting De eerste vraag gaat over de ontrechting van Joodse vastgoedeigenaren door de Duitse bezetter. We weten dat gemeenten in praktische zin meegewerkt hebben aan de onteigening – van transport en opslag van inboedels tot betrokkenheid bij de verhuur van leegstaande panden. Van een aantal steden is bekend dat de gemeente een of meerdere Joodse panden gekocht heeft, direct of via een tussen­handelaar. Hebben de 14 toenmalige gemeenten gebruikgemaakt van de ont­rechting van hun Joodse burgers door onteigend vastgoed te verwerven, wel wetend waarom deze panden tegen een vaak lage prijs te koop aangeboden werden?

Vraag 2: rechts­herstel De tweede hoofdvraag gaat over het rechts­herstel na de bevrijding. We weten dat onteigende panden meestal zijn teruggegeven aan de rechtmatige eigenaar.

17

Elke registratie van een verkooptransactie vermeldt o.a. het adres van het verkochte pand of panden, de ‘verkoper’ en de koper (beiden met adres). Daarnaast wordt de beheerder genoemd, de notaris, de verkoopdatum en de koopprijs.

Van Amsterdam en Den Haag is bekend dat ze na de oorlog naheffingen en boetes voor gemeentelijke belastingen op vastgoed of een erfpacht­canon vorderden voor de tijd tussen het moment van onteigening en het herstel van het eigenaar­schap, zonder enig respect voor het bijzondere slachtoffer­schap. Hebben ook de veertien gemeenten naheffingen en eventuele boetes opgelegd aan Joodse huiseigenaren of hun nabestaanden, met name voor straatbelasting?

Vraag 3: bejegening Deze twee vragen zijn beide concrete en formele vragen naar bestuurlijke keuzes. De handelingsruimte van de gemeente was zowel binnen het ont­eigenings­beleid van de bezetter als binnen het nationale beleid voor het rechts­herstel na de bevrijding beperkt. Minder concreet, maar niet minder wezen­lijk is de derde vraag, die naar de bejegening van de Joodse bewoners door de gemeente. En hoe de gemeente zich rekenschap gaf van hun bijzondere slachtofferschap.

Conclusies over de onteigeningen 1. In de Achterhoekse gemeenten werden honderden Joodse burgers gedeporteerd. Veel van hen waren Duits-Joodse vluchtelingen. De bezetter verplichtte gemeenten om hieraan mee te werken, vooral door lijsten op te stellen van Joodse inwoners en hun vastgoed. 2. De mate waarin onteigend vastgoed doorverkocht kon worden, verschilde sterk per Achterhoekse gemeente. Zo gingen bijna alle panden en percelen in Aalten naar één oorlogskoper, maar in Berkelland hoogstens de helft. 3. De bronnen laten in maar een paar gevallen een meer directe betrokkenheid van de gemeente zien. Neem bijvoorbeeld de burge­ meester van Aalten, die in een onteigende Joodse woning een dakloze familie probeerde onder te brengen, terwijl zijn collega in Laag-Keppel zich inzette om families van afgebrande boerderijen aan Joodse inboedels te helpen. In Borculo kocht de gemeente een perceel landbouwgrond van een Joodse burger, die het wilde verkopen voordat de bezetter hem hiertoe zou dwingen. In Wisch was de gemeente actief betrokken bij de opslag van inboedels en de plaatsing van nieuwe bewoners in lege panden van gedeporteerde Joodse families. En in Hengelo (Gld) kocht de gemeente na de oorlog de vervallen synagoge. 4. Gemeente Wisch vormde een uitzondering. Ze kocht onder de oude en de NSB-burge­meester 4 percelen landbouwgrond aan.

Daar wilde ze nieuwe woningen bouwen en daarmee Terborg uitbreiden.

Conclusies over het rechts­herstel 1. Zowel voor woonhuizen als voor landbouwpercelen vond vrijwel altijd rechts­herstel plaats. Dit gebeurde vergeleken met andere gemeenten meestal relatief vroeg, in 1947 of 1948, maar soms pas in 1949 of 1951. 2. We hebben geen gevallen aan het licht kunnen brengen waarbij een foute oorlogskoper na de oorlog aantoonbaar in het bezit van Joods vastgoed is

18

gebleven. In een paar gevallen lukte het niet om de eigendomsgeschiedenis op basis van de archieven te reconstrueren. 3. Gemeente Wisch voelde zich na de oorlogsaankopen van (bouw)grond na de oorlog moreel verplicht om mee te werken aan rechts­herstel. 4. Het is onwaarschijnlijk dat de gemeenten actieve naheffingen deden voor straat- en rioolbelasting. Niets in de archieven wijst op het tegendeel, maar van enige coulance op basis van slachtofferschap was ook geen sprake. Hoogstens verklaarde men achterstallige belastingen om praktische redenen ‘oninbaar’. Of ze werden, in een geval in Borculo, op verzoek kwijtgescholden.

Conclusies over de bejegening Zeker voor de vijf huidige gemeenten, maar ook voor de Achterhoek als geheel, is het aantal Joodse inwoners naar verhouding klein. Hoe de gemeenten tijdens en na de bezetting handelden tegenover Joodse burgers, valt in de archieven niet systematisch te onderzoeken. De belangrijkste bronnen voor bejegening zoals notulen van B en W of Raad leveren geen of vrijwel geen informatie op. Zeker bij de kleine toenmalige gemeenten met maar enkele Joodse inwoners. De betrokkenheid bij de deportaties betrof op het platteland vooral de Rijkspolitie en niet de burgemeester. Na de oorlog keerde maar zelden een Joodse inwoner terug, die eventueel een beroep deed op de gemeente. Op basis van de paar aanwijzingen die we hebben, zien we geen patroon of beleid. De losse voorbeelden van hoe de gemeente handelde, zijn verschillend. Van ondersteuning van de bezetter bij de registratie van Joodse inwoners, tot pogingen om ze juist voor evacuatie te behoeden. Los van de vergelijking tussen de Achterhoekse gemeenten onderling en tussen de Achterhoek en de rest van Nederland: Het algemene beeld is dat er tijdens de bezetting sprake was van ambtelijke medewerking en na de oorlog weinig of geen erkenning van de Jodenvervolging en slachtofferschap. 1. Alle toenmalige gemeenten leverden lijsten voor de deportatie van Joodse burgers en de onteigening van panden.

Uit de archieven blijkt niet dat de bezetter wilde dat de gemeenten verder meewerkten aan de deportaties. 2. Op het moment dat de bezetter ‘oude’ burge­meesters verving door NSB’ers, meestal pas in 1943 of 1944, waren er vrijwel geen Joodse burgers meer over. Mede daardoor kunnen we geen verschillen benoemen in de omgang van burgemeesters en de latere NSB-burgemeesters met Joodse burgers. Bovenstaande conclusies laten zien dat de vraag wie nu ‘de gemeente’ was, niet zo duidelijk is als op het eerste gezicht lijkt. We moeten onderscheid maken tussen hoe gekozen en benoemde bestuurders in de eerste fase van de bezet­ting handelden en hoe ze te werk gingen in de tijd toen er een NSB-burge­ meester was. Die NSB-burgemeester bestuurde zonder gemeenteraad. En de wet­houders en andere functionarissen waarmee hij samenwerkte, waren ook door de bezetter benoemd.

19

Het uitvoerende werk van bijvoorbeeld de rijkspolitie of gemeente­diensten is een kwestie op zich. De vraag hoe zulke diensten hun werk deden en in welke vorm en mate ze collaboreerden bij de Jodenvervolging, valt buiten ons onderzoek. De burgemeester had geen speelruimte in de aansturing van de politie. Dat geldt ook voor de bemoeienis van de gemeente bij vordering van woningen door de Wehrmacht. Over het algemeen werkten gemeenten het vorderingsbeleid niet tegen en leverden ze hulp waar gevraagd, net zoals bij de onteigening en deportatie van Joodse inwoners. Wel laat dit onderzoek zien dat de rol en speelruimte van de gemeente beperkt was. Zeker tijdens de oorlogsjaren, toen de bezetter maatregelen dicteerde. Het naoorlogse proces van rechts­herstel verliep grotendeels buiten gemeentebestuurders om. Met onze 21e-eeuwse blik op de Tweede Wereldoorlog vinden we het bijzondere slachtofferschap van de Joodse bevolking vanzelfsprekend. De conclusies van dit rapport, en ook de bredere vakliteratuur, laten zien dat Nederlandse bestuurders daar tijdens en vlak na de oorlog anders naar keken. Het besef dat Joodse burgers in bijzondere mate slachtoffers waren, leefde nauwelijks. Sterker nog: een van de leidende principes was juist dat niemand bevoordeeld of benadeeld mocht worden door het rechts­herstel.

In de praktijk betekende dat voor Joodse burgers indirect nog meer onrecht en benadeling. Eigenaren van panden die door de Wehrmacht waren gevorderd, kregen een kleine vergoeding via de gemeente. Voor Joden van wie het vastgoed onder beheer geplaatst was, ging deze vergoeding naar de roof­ instellingen. En die betaalden mee aan de deportaties en kampen. In meer dan de helft van de gevallen was een Joods pand in de oorlog niet verkocht, maar verhuurd door de ANBO. Soms had de oorlogskoper het pand verhuurd. Pas als de oorspronkelijke eigenaar zijn pand terugkreeg, kon hij de huur opzeggen. Zijn eigenaarschap kreeg dus geen voorrang op de huurbescherming. Sommige nabestaanden emigreerden na de oorlog uit Nederland en Europa. Zij waren vaak niet in de positie om een claim in te dienen bij het NBI, of hadden daar geen interesse in. Zo bleven talrijke oorlogskopers in het bezit van Joods eigendom. De inboedels kwamen zelden of nooit terug, of ze nu waardevol of eenvoudig waren. NSB’ers huurden onteigende panden voor een vriendenprijs, maar die vormde wel de basis voor de minnelijke schikking na de oorlog. Dit zijn slechts een paar voorbeelden. Indirect onrecht kwam structureel voor.

Vervolg Met deze eindrapportage is het archiefonderzoek naar de twee of drie hoofd­ vragen van de opdracht volgens ons afgerond. De resultaten zijn daarmee definitief. Het kleine restrisico dat andere archieven de resultaten in detail nog corrigeren of aanvullen, staat in geen verhouding tot de onderzoeksinspanning die daartoe nodig zou zijn.

20

Algemeen Neder­ landse Beheer van Onroerende Goederen. Deze organisatie werd opgericht om huisbezit van Joden na hun deportatie te verkopen voor de NGV.

Vervolgonderzoek In de loop van 2022 zijn de onderzoeken met vergelijkbare vraagstellingen afgerond voor tientallen gemeenten in het hele land. Daarmee ontstaat een representatief beeld rondom onteigening en ontrechting, met patronen en uitzonderingen op lokaal niveau. De goede samenwerking tussen de uitvoerders van deze onderzoeken kan als basis dienen voor een afsluitende conferentie en/of enkele tijdschriftartikelen voor Nederlandse vakgenoten. Uit dit project en andere gemeentelijke onderzoeksprojecten komen drie wetenschappelijke vervolgonderzoeken naar voren. Het eerste is een nationaal onderzoek naar de rol van makelaarskantoren in de processen van onteigening, ontrechting en rechts­herstel, op basis van nog beschikbare firma-­ archieven. Het tweede is een systematisch onderzoek vanuit het perspectief van de provinciale overheid. Provincies kregen alle aankoopplannen van Joods vastgoed door gemeenten voorgelegd, of zo’n gemeente nou wel of geen NSBburgemeester had. Het derde is een groot project om de cruciale archieven van het Nederlands Beheersinstituut (NBI) en de Raad voor het Rechts­herstel beter toegankelijk te maken en digitaal te ontsluiten. Voor vervolgonderzoek om ons beeld van de Joodse geschiedenis onder het naziregime volledig te maken, zijn verschillende richtingen denkbaar.

De belangrijkste is waarschijnlijk de verdere reconstructie van levensverhalen door arbeidsintensief archiefonderzoek in collecties en met ingangen die tot nu toe minder gebruikt zijn. De nu al indrukwekkende verzameling van bijvoorbeeld het Joods Monument zou hiermee verrijkt kunnen worden.

Expositie Onze aanbeveling wat betreft de publieke herinnering aan deze historische gebeurtenissen richt zich tot alle betrokken gemeenten samen. Vervolg­ onderzoek levert ongetwijfeld nieuwe, waardevolle inzichten op voor steden en regio’s. De tientallen vergelijkbare onderzoeksprojecten van dit moment bieden de eenmalige kans om een digitale of rondtrekkende expositie in te richten. Zo’n expositie zou het meest sprekende materiaal uit verschillende projecten en gemeenten bijeenbrengen. Inzichten uit genoemde conferentie kunnen een leidraad vormen voor het verhaal van deze expositie.

Serie rapporten Tegelijk met dit onderzoek voert het onderzoeksteam van Advies & Actualiteit van de Radboud Universiteit een tiental vergelijkbare projecten uit. Die onder­ zoeken zijn voor een twintigtal gemeenten in Gelderland, Overijssel en Noorden Zuid-Holland. In al deze projecten hanteren we dezelfde methodiek.2 De hoofdstukken Inleiding en Verantwoording (hoofdstuk 1 en 3) van de eindrapportages zijn daarom grotendeels gelijkluidend. Dat geldt vooral voor de uiteenzetting van de methodiek met de archiefbronnen, de nationale juridisch-institutionele kaders van ontrechting en rechts­herstel en de vergelijking met andere steden en onderzoeksprojecten.

21

Noten 1

KRO-NCRV, Pointer, pointer.kro-ncrv.nl/ vastgoedboeken-van-de-duitse-bezetter.

22

2

Radboud Universiteit, Advies & Actualiteit, www.ru.nl/rich/rich-society/advies-actualiteitonderzoek-opdracht/vm/onteigening-vanjoods-vastgoed-in-wo2-en/.

3. Verantwoording De gemeenten in de Achterhoek hebben deze onderzoeks­opdracht gegund aan universitaire onder­zoekers. Daarmee verwachten zij een weten­schap­pelijke bekrachtiging van het omvangrijke bestaande onderzoek over dit thema. Dat begint met een doordachte verantwoording van de gekozen onderzoeks­ methoden, begrippen en concepten die we gebruiken. De bronnen die we kiezen, moeten relevant en doelmatig zijn. Elke soort bronnen kent beper­ kingen. Aan de hand van eigen vooronderzoek en dat van anderen hebben we bepaald welk type bronnen we gebruiken – en welke bronnen juist niet.

Woordkeuze Nog voordat in de zomer van 1942 de deportatie van de Joodse bevolking van Neder­land begon, was de uitsluiting van Joodse burgers uit het economische leven een centrale doelstelling van het naziregime. Joodse bedrijven werden gesloten of aan Arische gegadigden verkocht. Vastgoed, hypotheken en huur­ inkomsten van Joodse Neder­landers werden in beheer genomen. De inkomsten die deze transacties opleverden, waren voor de bezetter uiteinde­lijk bijzaak, al werden het geroofde geld en bezit ingezet om de kosten van deportatie­ transporten en de bouw en het onderhoud van kampen als Westerbork te dekken.

Roof, onteigening of vordering Het begrip ‘roof’ (of formeler, ‘ontvreemding’) werd na de bevrijding gekozen om dit criminele handelen van de Duitse instanties te benoemen. De term ‘roof’ laat de morele veroordeling van het handelen van de bezettingsmacht treffend zien. Toch schiet het woord voor de doelstellingen van dit onderzoek tekort. We moeten ons namelijk verdiepen in de instituties en rechtsregels die werden ingericht om deze roof uit te voeren. Bovendien was de toe-eigening van bezit voor eigen gewin niet het hoofddoel. Het begrip ‘ontrechting’ treft wél precies deze doelstelling. Namelijk: burgers hun (economische) rechten ontnemen en uit de maatschappij verwijderen. In dit rapport hanteren we daarom het begrip ‘ontrechting’ als het om de slachtoffers gaat. Gezien de moord op zes miljoen Joden door het naziregime schiet ook die term tekort. Maar in elk geval past de term ‘ontrechting’ bij de vragen over bestuurlijke procedures en keuzes waar dit onderzoek over gaat.1

Vervreemding of onteigening Voor het vastgoed zelf ontbreken de juiste woorden. Juridische termen zijn immers niet bedoeld om het handelen van een misdadige overheid in woorden te vatten. De neutrale term ‘vervreemding’ zegt juridisch niet meer dan de overdracht van eigendomsrechten, bij­voor­beeld door verkoop of schenking. ‘Onteigening’ (of ‘gedwongen verkoop’) betekent dat een overheid vanuit een

23

algemeen belang – en terughoudend – een burger dwingt om zijn eigendom aan de staat over te dragen tegen een passende compensatie. Elke democratie kent zulke procedures. Bij­voor­beeld voor de uitbouw van infrastructuur en stadsvernieuwing, of bij een noodsituatie zoals na de bombardementen op Rotterdam en Nijmegen.2 Van zo’n onteigening was tijdens de bezetting geen sprake. Ontrechting van de burger was immers het doel. Ook was geen sprake van proportionele en gerechte compensatie. Streng genomen werd de zeggenschap over een pand onteigend, maar het stond de beheerder vrij om dat pand te verkopen. Na deportatie van de ontrechten bleef de verkoopsom bij een roofbank. Het slachtoffer kreeg geen financiële compensatie voor zijn eigendomsverlies, maar alleen een maandelijkse toelage uit zijn claim op de Niederländische Grundstücksverwaltung (NGV), om in een minimaal levensonderhoud te voorzien. In het rapport onderscheiden we Duitse onteigeningen (op basis van de verschillende anti-Joodse Verordnungen) en Neder­landse onteigeningen. In uitzonderlijke situaties zoals overstromingen kon de Neder­landse overheid ook voor en na de bezetting land- en huizenbezit onteigenen in het belang van wederopbouw. In een aantal gemeenten gebeurde dit tijdens of na de oorlog na bombardementen. De term vordering of confiscatie verwijst naar een verdere complicatie.

De Duitse Wehrmacht vorderde huizen, scholen en bedrijfspanden om soldaten in te kwartieren of om oorlogsmaterieel op te slaan. De bezitter behield zijn eigen­dom, maar het gebruik ervan moest hij aan de bezetter laten. Dit gebeurde tegen een kleine periodieke compensatie. Of de eigenaar al dan niet Joods was speelde bij vordering geen rol. In enkele gemeenten werden huizen gevorderd om ze vervolgens te slopen, voor de bouw van verdedigingswerken of een vrij schootsveld. Het verschil met de ‘Duitse’ onteigeningen is dat het geen specifiek anti-Joodse maatregel was en dat er een compensatie tegenover stond.

Andere juridische begrippen Ook het gebruik van andere juridische begrippen krijgt in deze context een cynische ondertoon. Een ‘beheerder’ (Verwalter) of ‘bewindvoerder’ (Treuhänder) over het eigendom van een burger zou immers altijd naar eer en geweten de belangen van deze burger moeten dienen. In zekere zin werden de Joodse eigenaren inderdaad onder curatele geplaatst. Het stond de beheerder echter vrij om het vastgoedbezit te verkopen naar eigen goeddunken. Dat werd zelfs van hem verwacht. Toch kunnen we er niet omheen om deze termen te gebruiken om aan te tonen welke juridische constructies de bezetter gebruikte. Zonder deze kennis is namelijk ook het proces van rechts­herstel – met deels dezelfde termen als ‘beheer’ – niet goed te begrijpen. Daarbij kunnen de intenties van ontrechting (en uiteindelijke deportatie) door een onrecht-staat niet genoeg benadrukt worden. Met deze belangrijke kwalificatie hanteren we zo veel mogelijk het begrippenpaar ‘ontrechting’ en ‘onteigening’.

24

De NGV (ofwel: Neder­ landse Administratie van Onroerende Goederen) was de centrale instantie die het Joodse eigen­dom vanaf 1941 eerst regi­ streer­de en vervolgens liet door­verkopen.

Rechtsregels en morele normen De spanning tussen morele oordelen en juridisch-institutionele kaders keert in dit onderzoek steeds terug. Voor de oorlog en tijdens haar ballingschap in Londen had de Neder­landse regering met deze spagaat te maken. Ze gaf haar ambtenarenapparaat de opdracht om het bestuur voort te zetten tijdens een (eventuele) bezetting – in het belang van de Neder­landse bevolking en zoals het oorlogsrecht dat voorzag. Tegelijk deed ze er met de Geallieerden alles aan om Neder­land te bevrijden en steun te bieden aan het verzet. Zo vormden de Verordnungen van de bezetter geldend recht, hoewel de bezetting illegaal was en de Verordnungen burgers onrecht aandeden. Ook bij het naoorlogse rechts­herstel konden de onteigeningen wel ‘nul en nietig’ verklaard worden, maar de Neder­landse instanties konden deels niet anders dan effecten van de Duitse regels als uitgangspunt nemen bij het reconstrueren en ongedaan maken van alle gevolgen. In veel gevallen waren de oorlogskopers van het vastgoed op de hoogte van het feit dat ze onteigende Joodse panden kochten – of ze hadden daarvan op de hoogte kunnen zijn. Desondanks werd hun eigendomsclaim na de oorlog door de uitvoerders van het rechts­herstel niet op die grond in twijfel getrokken. Het principe van de bescherming van privébezit kreeg prioriteit.

Zonder bewijs van het tegendeel werd in de praktijk aangenomen dat oorlogskopers te goeder trouw hadden gehandeld. Om zo snel mogelijk een normalisering van het economisch verkeer te bereiken, koos de Neder­landse staat na de oorlog voor een ‘verdelende’ in plaats van een ‘herstel­lende’ gerechtigheid. Het rechts­herstel mocht de oorlogs­kopers niet be­nadelen en de oorspronkelijke eigenaren niet bevoordelen. Zo moest men bepalen wat er gebeurd zou zijn als het vastgoed niet onteigend was geworden, met alle bijbehorende praktische haken en ogen en onrechtvaardig­heden. Door dit uitgangs­punt deelden twee eigenaren eigenlijk het­zelfde bezit. Van hen werd verwacht dat ze samen tot een redelijke en acceptabele oplossing zouden komen. Dat leidde tot langlopende conflicten over renovatiekosten, huur­der­ ving, belasting­heffingen en dergelijke, en uitgebreide ver­rekeningen daarvan. De Joodse ontrechten moesten hun herstelde eigendoms­rechten feite­lijk met anderen delen. Bij de onderhandelingen hadden zij vaak de zwakkere positie.3

Gebruikte archieven In ons eigen werk en de rapporten van anderen worden wel twintig verschil­ lende typen archieven gebruikt om de gestelde vragen te beantwoorden. Toch biedt geen daarvan een volledig en definitief antwoord. Daar komt nog bij dat sommige archieven of delen daarvan tijdens de oorlog verloren zijn gegaan, met opzet vernietigd, of na de oorlog gereorganiseerd of opgeschoond. We hebben geprobeerd om de betrouwbaarheid van onze antwoorden te verhogen door een combinatie van drie verschillende typen archieven. We onderscheiden hier als hoofdcategorieën politiek-bestuurlijke archieven, administratieve en justitiële archieven, en particuliere archieven en media.

25

Verordnungen waren besluiten van de Duitse Rijkscommissaris. Ze werden per jaar door­ genummerd; bij­voor­beeld Verordnung 154/1941 voor de registratie van vastgoed.

De inventarisatie van Joodse inwoners en vastgoed vormde de basis van dit onder­zoek. We zijn daarbij enorm geholpen door vaak jarenlang gedetailleerd speurwerk van lokale Joodse organisaties, historische verenigingen en initia­ tieven voor het leggen van Stolpersteine of Herdenkingsstenen. Zij zetten zich nog steeds in om de talloze Joodse slachtoffers hun gezicht en verhaal terug te geven. Zulke lokale initiatieven dragen bij aan het nationale overzicht van het Joods Monu­ment en omgekeerd. Deze inventarisaties zijn zo volledig mogelijk. Vanzelfsprekend gaan ze over de Joodse inwoners, maar ze vermelden – voor zover bekend – ook woon­ adressen, vaak het laatste adres voor deportatie. Vaak is dat een huur­woning, of het adres waar iemand als vluchteling onderdak heeft gevonden. In een kleiner deel van de gevallen gaat het om wooneigendom. Het percentage woning­eigenaren varieert sterk per woonplaats, afhankelijk van bij­voor­ beeld de ver­houding tussen gevestigde Joodse inwoners en nieuwkomers – zoals vluchte­lingen uit het Derde Rijk. Bovendien was het in die tijd niet ongebruike­lijk om eigenaar te zijn van een of meerdere (verhuurde) panden en zelf een huur­woning te betrekken.

Uit de ervaring van onderzoek voor andere gemeenten weten we dat het natrekken in het kadaster van alle unieke adressen uit het Joods Monument arbeidsintensief is en slechts in enkele gevallen een onbekend pand in Joods eigendom oplevert dat wel onteigend maar niet verkocht is.

Zogenaamde ‘struikel­ stenen’ in het trottoir voor het laatste woonhuis van gedeporteerde Joden, sinds 1992 in heel Europa geplaatst.

Een online monument voor alle slachtoffers van de Joden­vervolging, met beeldmateriaal en levens­ verhalen.

Archieven van politiek en bestuur De reconstructie van beleidskeuzes en besluiten door de gemeente vormt een belangrijk onderdeel van ons onderzoek – belangrijker dan in de meeste rapporten die andere onderzoeksteams maakten voor gemeenten. We deden systematisch onderzoek in de notulen, besluitenlijsten, jaarverslagen en correspondentie van de gemeenteraad en het college van B en W. De kwaliteit van deze bestuurlijke verslaglegging varieert voor de oorlogsjaren sterk van woonplaats tot woonplaats. De komst van een NSB-burgemeester had hier ook vaak grote invloed. Niet zelden zijn delen van deze archieven aan het einde van de bezettingstijd met opzet vernietigd. Ook soortgelijke archieven van de Commissaris der Provincie zijn relevant, vooral omdat die vastgoedaankopen door gemeenten moest goedkeuren.

Administratieve archieven In dit onderzoek maken we gebruik van drie soorten administratieve archiefbronnen: de administratie van de bezetter, die van reguliere Neder­ landse overheidsinstellingen (met name op gemeenteniveau) en de archieven van bijzondere instellingen voor het rechts­herstel. Neder­landse archiefvormende instellingen die systematisch informatie verzamelden, zijn bij­voor­beeld het kadaster en de uitvoerende diensten van gemeenten. Deze laatste bestanden bestaan vaak niet meer, bij­voor­beeld doordat archieven tientallen jaren later zijn opgeschoond. Waar ze nog wel bestaan, zijn ze voor dit onderzoek uit tijdsoverwegingen niet systematisch doorzocht. Ondanks digitale toegangen blijft het kadaster een bron die veel

26

In de zomer van 1941 ontbond de bezetter de gemeente­raden en de Provin­ciale Staten. De volledige bestuurlijke macht kwam in handen van de burgemeesters en de Commissarissen der Provincie.

Zo heette de Commissaris van de Koningin tijdens de bezetting.

expertise en tijd vergt, onder andere door de herindeling en omnummering van de grondstukken. Waar verdieping noodzakelijk was, zijn deze archieven doelgericht geraadpleegd. Daarbij mogen we niet vergeten dat de neerslag van bestuurlijke besluiten of ambtelijk handelen in de bijbehorende archieven altijd zakelijk-formeel of kil over zal komen. Het contrast met de tragiek van de Joodse levensverhalen is dan enorm. Deze formele akten verraden maar weinig over de ‘bejegening’ van de Joodse slachtoffers. Een gemeentefunctionaris die via een louche deal een Joods pand in handen kreeg, zal dat in de regel in de akten niet breed hebben uitgemeten. Omgekeerd zal een ambtenaar die zich onder de bezetting inzette voor Joodse burgers dat evenmin op schrift gezet hebben. Daarom zijn we terughoudend geweest om op basis van enkele impressies uit deze archieven algemene conclusies over ‘het gemeentebestuur’ of ‘de gemeentelijke diensten’ te formuleren. De administraties van de NGV en de ANBO zijn in delen ondergebracht bij het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust-, en Genocidestudies in Amsterdam. Delen van de omvangrijke registratie van onteigend vastgoed zijn echter ook op andere plaatsen teruggevonden, zoals in het Kadastermuseum in Arnhem.4 Het bekendste onderdeel van de NGV-administratie zijn de 18 Verkaufs­bücher (waarvan er één verloren is gegaan).