Presentatie 20102022 Intergemeentelijke samenwerking

Intergemeentelijke samenwerking Donderdag 20 oktober 2022 Werkgroep Regionale zaken Raadsgriffie gemeente Breda

Agenda • Wat is intergemeentelijke samenwerking en de aanleiding om samen te werken? • Wat regelt de Wet Gemeenschappelijke Regelingen (Wgr)? • Hoe ziet de wetswijziging van de Wgr eruit? • Nota verbonden partijen (West-Brabant) • Evaluatie Nota verbonden partijen • Actualisatieproces Nota verbonden partijen

Aanleiding om samen te werken? 1.

(Bovenregionale) belangen van de gemeente te behartigen, bv. BrabantStad;

2.

Dienstverlening aan de inwoners en bedrijven te verbeteren, bv. Belastingsamenwerking WestBrabant;

3.

Economische voordelen realiseren (Efficiency en effectiviteit) bv. samenwerking op bedrijfsvoering of samen inkopen.

Vaak wordt de regio gezien als een vreemde entiteit, een organisatie ver in de regio, maar de regio is van “ons”, d.w.z. van de gemeenten die gezamenlijk de samenwerking zijn aangegaan.

Doelen en vormen van samenwerking Samenwerken kent drie verschillende doelen en meerdere abstractieniveaus: 1. Strategisch doel 1. (Inter)nationaal niveau (Rijk) 2. Beleidsinhoudelijk doel 2. Provinciaal (Provincie Noord-Brabant) 3. Uitvoeringsdoel 3. Regionaal (Baroniegemeenten) 4 .(Boven)lokaal Om deze doelen te bereiken besluiten gemeenten samen te werken. Dit kan op verschillende manieren: 1. Wettelijke verplichte basis (bv. Veiligheidsregio) 2. Vrijblijvende basis ( Regio West-Brabant) 3. Formele (OMWB) en/of informele samenwerking (Baronie gemeenten)

Formele samenwerkingsvorm De meeste formele samenwerkingsvormen (met juridische grondslag) zijn vormgegeven als zelfstandige organisaties. Door de Wet gemeenschappelijke regelingen (WGR) kunnen gemeenten, provincies en waterschappen samenwerken in publiekrechtelijke constructies. De WGR kent 5 vormen van intergemeentelijke samenwerking - Regeling zonder meer (lichtste vorm, samenwerken zonder orgaan en overdracht van bevoegdheden) - Centrumgemeente (éen gemeente oefent namens allen bevoegdheden uit) - Gemeenschappelijk orgaan (sturing vanuit eigen gemeenten, enkel een DB-bestuur geen personeel) - Bedrijfsvoeringorganisatie (bv. ambtelijke fusie tussen drie gemeentenABC) - Openbaar lichaam (zwaarste vorm WGR) ( bv. GGD)

Intergemeentelijke samenwerking Inrichting en functioneren van de samenwerking De WGR bevat regels voor de inrichting en het functioneren van een samenwerking. Met de wijziging van de WGR veranderen vooral in de planning- en controlecyclus een aantal zaken. De wijzigingen moeten de invloed van gemeenteraden, provinciale staten en algemene besturen van waterschappen versterken.

Verhouding raad en gemeenschappelijke regeling Recht om inlichtingen te vragen (art. 17 Wgr)

Openbaar Lichaam

Recht om inlichtingen te vragen (art. 17 Wgr)

Sturingsmogelijkheden van de raad (I) 1. Toestemming raad bij oprichting GR. Dit geldt ook bij wijzigen of beëindigen van een GR (art. 1 Wgr) 2. Het collegelid heeft een actieve en passieve informatieplicht op grond van de Gemeentewet (art. 169 Gemw). Dit geldt ook voor zijn handelen als AB-lid. 3. De raad (als geheel) kan het eigen AB-lid ter verantwoording roepen (art. 16, eerste lid, Wgr)

4. De raad (ook individuele leden) kan het AB om inlichtingen vragen (passieve informatieplicht; artikel 17 Wgr)

Sturingsmogelijkheden van de raad (II) 5. Raad kan zienswijze geven op de ontwerpbegroting van een gemeenschappelijke regeling (art. 35 Wgr) 6. Raad kan rekenkamer verzoeken onderzoek in te stellen naar het bestuur van een gemeenschappelijke regeling (artt. 182 en 184 Gemw). 7. Raad kan enquête starten over de gemeenschappelijke regeling (art. 155a Gemw). Dit is echter beperkt tot de eigen gemeentelijke inbreng

Wetswijziging Wgr

10

Aanleiding • Regeerakkoord Rutte III: “De Wgr wordt aangepast om de politieke verantwoording over gemeentelijke samenwerking te verbeteren”. • Juni 2018: brief MinBZK aan TK met aankondiging maatregelen om democratische legitimatie van gemeenschappelijke regelingen te versterken. • Drie sporen: 1. Wijziging Wet gemeenschappelijke regelingen; 2. Knelpunten en mogelijke oplossingen uit de praktijk ophalen; 3. Versterking toerusting en ondersteuning raadsleden en griffiers.

Doel en uitgangspunten • Doel: het vergroten van de democratische legitimiteit van gemeenschappelijke regelingen, in het bijzonder het versterken van de controlerende en kaderstellende rol van de volksvertegenwoordiging. • Uitgangspunten:

- Geen ingrijpende systeemwijziging; “Er kan al heel veel binnen de huidige kaders”. Het principe van ‘verlengd lokaal bestuur’, dat ten grondslag ligt aan de huidige Wgr, blijft het uitgangspunt; - Rekening houden met verschillen tussen regelingen (naar hun aard) en tussen regio’s >Ruimte creëren voor differentiatie/maatwerk; - Geen generieke verplichtingen. Bijv. wel de verplichting om in de GR over bepaalde onderwerpen afspraken te maken, maar de inhoud aan betrokken partijen over te laten.

Wijzigingen Wgr per 1 juli 2022 De wijzigingen van de Wgr zijn onder te verdelen in drie categorieën: 1. De versterking van de positie van gemeenteraden bij besluitvorming in gemeenschappelijke regelingen. 2. De introductie van aanvullende controle-instrumenten voor gemeenteraden. 3. Het verbeteren van de positie van gemeenteraden met betrekking tot het functioneren van de regeling.

Ad 1: Versterken positie gemeenteraden bij besluitvorming in gemeenschappelijke regeling a. Zienswijze bij treffen regeling b. Zienswijze voor besluiten

c. Gemeenschappelijke adviescommissie d. Afspraken over participatie e. Actieve informatieplicht

f. Extra vergoeding voor lidmaatschap nieuwe gemeenschappelijke commissies

Ad 2 Aanvullende controle-instrumenten voor gemeenteraden g. Recht van onderzoek of recht van enquête: mogelijkheid gezamenlijke gemeenteraden om onderzoek te doen naar eventuele misstanden bij een gemeenschappelijke regeling als geheel; h. Onderzoeksmogelijkheden lokale rekenkamers: verduidelijking dat de lokale rekenkamers, waaronder gezamenlijke rekenkamers, de mogelijkheid hebben om onderzoek te doen naar het gevoerde bestuur van een gemeenschappelijke regeling waaraan een gemeente deelneemt.

Ad 3 Verbeteren positie gemeenteraden m.b.t. het functioneren gemeenschappelijke regeling i.

Afspraken over evaluatie:

Waar de evaluatie specifiek op gericht moet zijn, hoe vaak die moet plaatsvinden en op welke wijze wordt niet voorgeschreven. Afspraak om niet te evalueren kan ook! j.

Afspraken over uittreding:

In ieder geval over de gevolgen voor het vermogen voor de rechtspersoon (afspraken over personeel, contracten, huisvesting en investeringen). k. Aanpassing begrotingscyclus: termijnen voor de indiening van de kadernota, ontwerpbegroting en begroting

Inwerkingtreding per 1 juli 2022 • Zienswijze bij het treffen van een regeling, • De bevoegdheid om een gemeenschappelijke adviescommissie in te (laten) stellen, • De actieve informatieplicht, • Het recht van onderzoek, • De onderzoeksmogelijkheden van lokale rekenkamer(commissie)s en • De wijziging in de begrotingscyclus.

De overige wijzigingen vragen om een vertaling binnen elke gemeenschappelijke regeling. Daarvoor krijgt men 2 jaar de tijd, d.w.z. tot 1 juli 2024

Wat is een gemeenschappelijke adviescommissie

• ‘Op voorstel van de raden van de deelnemende gemeenten gezamenlijk stelt het algemeen bestuur van een openbaar lichaam een gemeenschappelijke adviescommissie in, die het algemeen bestuur van advies kan voorzien,’ zo schrijft de gewijzigde Wgr concreet voor. • Taken adviescommissie • Het algemeen bestuur van advies voorzien

• De besluitvorming van de raden met betrekking tot de regeling voorbereiden • De raden van advies voorzien

Adviescommissie met raadsleden • Nadelen • Het besturen van de gemeenschappelijke regelingen wordt meer politiek van aard; • Bevoegdheden/verplichtingen van college en raad(slid) gaan door elkaar heen lopen (je controleert en adviseert); • Complexiteit/Onduidelijkheid: actieve informatieplicht, loopt deze via de adviescommissie of via college van de gemeenten; • Wordt de democratische legitimiteit (of het gevoel van..) hiermee versterkt? • Ondersteuning van de adviescommissie inhoudelijk en procedureel (resepctievelijk directie Gr en Griffier?

• Voordelen • Vertegenwoordigers van de gemeenteraden worden actief geïnformeerd over de ontwikkelingen bij een GR; • Gevoel van afstand gemeente tot GR zou kunnen afnemen; • Sturingsmogelijkheden/invloed van de (vertegenwoordigers van de) gemeenteraden zou toe kunnen nemen;

Wat denkt u over een adviescommissie met raadsleden bij een Gemeenschappelijke regeling?

Mogelijke gevolgen voor begrotingscyclus 2023 • Veel gemeenschappelijke regelingen zullen al vóór 1 juli hun ontwerpbegrotingen aan de vertegenwoordigende organen toezenden voor een zienswijze. • Het is van belang dat de gemeenschappelijke regelingen hierbij reactietermijnen stellen conform de nieuwe termijnen die op 1 juli 2022 ingaan.

• Dit betekent concreet dat de gemeenschappelijke regelingen een reactietermijn dienen op te nemen die eindigt na het zomerreces. • Uitzondering hierop vormen die procedures waarvoor de zienswijzetermijn eindigt voor 1 juli. In deze gevallen mag rekening worden gehouden met de verruiming, maar is dit niet verplicht.

Nota verbonden Partijen 1. Aanleiding voor een regionale nota verbonden partijen 2. Hoe luiden de spelregels ook alweer? 3. Conclusies en aanbevelingen evaluatie

21

Evaluatie nota verbonden partijen

Aanleiding voor een regionale nota verbonden partijen in 2015/2016 (1) • Gemeenteraden West-Brabant ervaren grote afstand • Spelregels uit 2010 aan vervanging toe • Besluit Begroting en Verantwoording art. 15a: paragraaf verbonden partijen bevat ten minste “de visie op en beleidsvoornemens omtrent verbonden partijen” → gemeenteraden wilden komen tot regionaal afgestemde visie en beleidsvoornemens met behoud van ruimte voor lokaal maatwerk

4

Evaluatie nota verbonden partijen

Aanleiding voor een regionale nota verbonden partijen in 2015/2016 (2) • Aanpassing Wgr per 1 januari 2015 • Adviesrapport ‘Wisselwerking’ van de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB): ➢ Gemeenteraden: meer aandacht voor samenwerking ➢ Colleges van B&W: informatie op orde ➢ Besturen van samenwerkingsverbanden: ga de boer op ➢ Griffiers: raden ondersteunen bij bepalen van strategische positie bij samenwerking • Gemeenteraden willen beter in positie worden gebracht door kaders te stellen aan de voorkant en achteraf controle uit te kunnen oefenen (willen dus de governance verbeteren)

5

Evaluatie nota verbonden partijen

De spelregels

De zes kaderstellende spelregels 1.

Afspraken maken bij het aangaan verbonden partij → afspraken over informatievoorziening, evaluatiemomenten, toe- en uittreding

2.

Informatieplicht → actieve informatieplicht

3.

Afstemming en aansturing → integrale aansturing vanuit de deelnemers

4.

Kaderstelling → regionaal afgestemde richtlijnen in november

5.

Begroting en jaarrekening → voor 15-4 aanbieden en voor 1-7 zienswijzen

6.

Meerjarenbeleidsplan en evaluatie

25

Evaluatie nota verbonden partijen

Actieve informatieplicht in Breda Spelregel 2 “Informatieplicht → actieve informatieplicht” in Breda -

Periodieke informatieverstrekking via cyclische producten (begroting en jaarrekening)

-

Informatieverstrekking via raadsbrief of raadswerkgroep regionale zaken*

*let op: informatie met hoge importantie dient op formele wijze de raad te bereiken dus een brief of informatieve sessie

26

Evaluatie nota verbonden partijen

Evaluatie Nota Verbonden Partijen

Evaluatie nota verbonden partijen

27

Evaluatie Nota Verbonden Partijen 1.

Proces

2.

Conclusies

3.

Aanbevelingen

Evaluatie nota verbonden partijen

28

Proces evaluatie Nota Verbonden Partijen • Brononderzoek • Gesprekken • Enquêtes

Evaluatie nota verbonden partijen

29

Algemene conclusies evaluatie Nota Verbonden Partijen • Werkt in het algemeen goed • Biedt een goed stramien voor stroomlijnen P&C maar onvoldoende handvatten om in gesprek te gaan over inhoud en dienstverlening • De verbonden partij bestaat niet • Begripsbepaling in de nota niet altijd even duidelijk 30 Evaluatie nota verbonden partijen

Conclusies per spelregel evaluatie Nota Verbonden Partijen (1) 1.

Afspraken maken bij het aangaan verbonden partij → kan in stand blijven. Wel checklist maken waar aan gedacht moet worden en wat moet worden vastgelegd in een GR

2.

Informatieplicht → formeel wordt hieraan voldaan. Wel meer behoefte aan beter gestructureerde informatie en informele informatie-uitwisseling

3.

Afstemming en aansturing → nota biedt goede basis nog wel zoeken in de uitvoering (ruimte voor couleur locale!)

4.

Kaderstelling → termijnen prima maar raden willen kaderstelling nog meer aan de voorkant invullen

Evaluatie nota verbonden partijen

31

Conclusies per spelregel evaluatie Nota Verbonden Partijen (2) 5.

Begroting en jaarrekening → termijnen zijn prima maar het is lastig om de financiële gegevens in de P&C documenten van de verbonden partij te vertalen naar gerealiseerde maatschappelijke effecten

6.

Meerjarenbeleidsplan en evaluatie → maak meerjarenplannen met daarin doelen en indicatoren

Evaluatie nota verbonden partijen

32

Proces actualisatie nota verbonden partijen • Actualisatie in West-Brabant en (hopelijk) participeren van Midden Brabant • Bestuurlijk (burgemeester of wethouders) en ambtelijke (gemeentesecretarissen en griffiers) kartrekkers (nntb wie) • Ambtelijke (voorbereidende) werkgroep (concept startnotitie )

• Werkgroep regionale zaken (sparringspartner) • Doelstelling 2023 vaststellen door raden