Bijlage 3 - Rapportage van de klimaatadaptatiedialogen Boxtel & Sint-Michielsgestel

In gesprek over klimaatverandering in Boxtel en Sint-Michielsgestel Rapportage van de klimaatadaptatiedialogen MijnGemeenteDichtbij 20 juli 2021

2

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

Contactpersoon FREYA MACKE Senior adviseur klimaatadaptatie

T +31 6 5528 7684 E freya.macke@arcadis.com

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Arcadis Nederland B.V. Postbus 1018 5200 BA 'sHertogenbosch Nederland

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

Inhoudsopgave Samenvatting

4

1 Introductie

5

1.1 De klimaatopgaven

5

1.2 Doel van de dialogen

7

2 Methodiek

8

2.1 Werkwijze dialogen

8

2.2 Verbreden met aanvullende informatie

8

2.3 Betrekken van de omgeving

8

3 Samenvatting resultaten dialogen

9

3.1 Samenvatting en analyse van resultaten

9

3.2 Aanbevelingen

11

4 Verslagen gevoerde dialogen

13

4.1 Interne kilmaatdialoog

13

4.2 Klimaatdialoog Buitengebied

17

4.3 Klimaatdialoog Woonwijken

20

4.4 Klimaatdialoog Theereheide

24

4.5 Klimaatdialoog Centra

29

4.6 Klimaatdialoog Ladonk Boxtel

32

4 Doorkijk naar vervolg

35

Uitwerking financiering

36

Uitwerking juridische instrumenten

38

Colofon

41

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

3

4

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

SAMENVATTING Het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) geeft alle Nederlandse overheden zeven ambities mee om te bouwen aan een klimaatbestendig land. Met het invullen van de ambities brengt elke gemeente de kwetsbaarheid voor wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen in beeld, om vervolgens in overleg en samenwerking met stakeholders de aanpak te bepalen om kwetsbaarheden te verkleinen en kansen te benutten. Het voeren van dialogen is een belangrijke stap op weg naar de op te stellen aanpak voor klimaatadaptatie. Hierin gaan gemeenten in gesprek met publieke en private partijen over het verkleinen van de lokale kwetsbaarheid voor klimaatverandering. De uitkomsten van deze klimaatdialogen, samen met de al uitgevoerde stresstest, zijn de basis voor het opstellen van een klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda. In de periode april tot en met juni 2021 voerden de gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel klimaatdialogen met andere overheden, (maatschappelijke) organisaties, bedrijven en inwoners. De dialogen gaven deelnemers inzicht in belangen, concrete uitdagingen, kansen en oplossingsrichtingen. Dit rapport biedt een beknopt overzicht van het verloop en de resultaten van de dialogen. Het dient ter naslag en als communicatie naar belanghebbenden. Het vormt daarnaast de bouwstenen voor de vervolgstappen.

Samenvattend hebben de bouwstenen (zie hoofdstuk 3) betrekking op een aantal deelgebieden, waarin de opgaven en verantwoordelijkheden verschillen: woonwijken, centra, bedrijventerreinen en het buitengebied. Ook de interne gemeentelijke organisatie is besproken. Uiteindelijk omvatten de bouwstenen aanknopingspunten voor: beleidsmatige verankering, procesmatige aanpassingen (zowel intern als in samenwerkingen), uitvoering en onderzoek. Sommige bouwstenen kunnen direct worden opgepakt. • Beleidsmatig kunnen de gemeenten aan de slag om klimaatadaptatie te borgen in de Omgevingsvisie en plannen, in gerelateerd beleid zoals Groen en Verkeer en het opstellen van integrale visies voor gebieden. • Procesmatig kunnen de gemeenten aan de slag met nieuwe samenwerkingen opzetten, bestaande structuren benutten en particulieren op weg helpen. • In de uitvoering kunnen de gemeenten aan de slag met meer en betere communicatie, vergroenen van de openbare ruimte, aanhaken bij lopende projecten en voorsorteren op nieuwe ruimtelijke ingrepen.

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

• De behoefte aan onderzoek betreft juridische ruimte, aanvullende kennis en welke slimme maatregelen mogelijk zijn. Voor andere bouwstenen zijn wellicht externe partners in de lead, zoals de waterschappen. Daarnaast vergt een aantal bouwstenen eerst een bestuurlijke keuze, zoals bij verzoeken om regelgeving, harde afspraken of stimulering met subsidies. Op basis van de dialogen, klimaatstresstest en verzamelde inzichten, ontwikkelen de gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel ieder hun gemeentelijke adaptatiestrategie en uitvoeringsagenda. De strategie en de uitvoeringsagenda schetsen de strategische aanpak en de activiteiten om de komende jaren te werken aan een klimaatbestendige gemeente. Ondertussen staan de gemeenten Boxtel en SintMichielsgestel niet stil. Al enkele jaren werken ze aan het realiseren van een klimaatbestendige openbare en private ruimte, bijvoorbeeld bij rioolwerkzaamheden. De resultaten zijn buiten al goed zichtbaar. Met de dialogen en straks de gemeentelijke adaptatiestrategie en uitvoeringsagenda wordt dit verder uitgewerkt, geborgd en versneld.

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

1 INTRODUCTIE Als gevolg van klimaatverandering wordt het weer in Nederland extremer. Het wordt heter, droger en tegelijkertijd natter bij hevige stortbuien. Daarnaast neemt het risico op overstroming toe. De impact van deze ontwikkelingen is nu al voelbaar. Ook lokaal in Boxtel en Sint-Michielsgestel neemt wateroverlast, hitte en droogte toe. Met klimaatstresstesten zijn voor beide gemeenten de huidige situatie én de verwachte kwetsbaarheid in de komende decennia berekend, geanalyseerd en beschreven.

1.1 De klimaatopgaven De klimaatstresstesten van Sint-Michielsgestel en Boxtel beschrijven de kwetsbaarheid van de gemeenten voor de vier klimaatthema’s: wateroverlast, hitte, droogte en overstroming. Hieronder staan de hoofdlijnen per thema kort samengevat. In de klimaatstresstesten zelf staan de uitgebreide analyses, bijbehorend kaartmateriaal en toelichting op de onderzoeksmethoden. Wateroverlast De verwachting is dat de intensiteit van de buien tot 2050 toeneemt met 12 - 25%. Dit leidt tot een verhoging van de risico’s op wateroverlast, tot schade aan bebouwing en onbereikbaarheid van wegen. De jaarlijkse neerslag neemt in klimaatscenario WH2050 toe met ongeveer 6%. De meest kwetsbare locaties voor wateroverlast in de gemeente Sint-Michielsgestel bevinden zich in de dorpen Den Dungen, Berlicum en Sint-Michielsgestel. Bij extreme buien zijn hier delen van de wegen onbegaanbaar. De kern Gemonde is minder kwetsbaar voor wateroverlast. De kans op toename van grondwateroverlast in 2050 is in het bebouwd gebied klein maar in landelijk gebied aanmerkelijk, met name op een aantal locaties langs de Dommel. Er zijn meerdere kwetsbare locaties voor wateroverlast in de gemeente Boxtel. Soms ontstaat al wateroverlast bij minder extreme buien (zoals T=10), onder andere in het centrum van Liempde en op Ladonk. Het meeste water op straat doet zich voor op secundaire wegen.

Dit zijn deels belangrijke verkeersverbindingen. Deze zijn niet of minder begaanbaar, ook al bij minder extreme buien. Met name in Kalksheuvel, Ladonk, Boxtel-Oost en Liempde. Op een aantal plekken aan de dorpsranden ontstaat enige wateroverlast door afstromend water van bebouwd gebied richting landbouw percelen.

Hitte De verwachte stijging van tropische (>30 °C) dagen is van 3 tot 6 dagen in het huidige klimaat, naar 15 tot 18 dagen in 2050. Hittestress door warme nachten (≥20 °C) neemt toe van enkele dagen tot enkele weken per jaar in 2050. In het warmtebeeld van de gemeente SintMichielsgestel zijn verschillende ‘hitte-eilanden’ te zien in de dorpen Den Dungen, Berlicum en SintMichielsgestel. Het gaat hier met name om industriegebieden en stedelijke gebieden met veel verharding in verhouding tot groen. Ook zal het oppervlaktewater opwarmen, met mogelijk waterkwaliteitsproblemen als gevolg. In Boxtel is met name het hitte-eiland in Boxtel-Centrum een aandachtspunt in verband met het aantal oudere bewoners. Droogte Volgens de verwachtingen stijgt het neerslagtekort van 210-270 mm naar 300330 mm in 2050 en worden de periodes zonder neerslag langer. In een groot deel van Sint-Michielsgestel is enige daling (van 10 tot 25 cm) van de gemiddelde laagste grondwaterstanden te verwachten. Ook is de gemeente Sint-Michielsgestel in het westen (ten zuiden van de A2knooppunt Vught) gevoelig voor (verdere) bodemdaling. Droogte kan gewasschade veroorzaken in de landbouw en een groter risico op (natuur)branden. Stedelijk groen, parken en bermen zijn bij droogte kwetsbaar voor schade/uitval. Daarnaast is oppervlaktewater gevoelig voor waterkwaliteitsproblemen zoals blauwalg.

Er zijn bij Waterschap de Dommel en gemeente SintMichielsgestel een aantal locaties bekend waar blauwalg is opgetreden. Neerslagtekort met waterkwaliteitsproblemen tot gevolg geeft gezondheidsrisico’s voor mens en dier en het beperkt recreatieve mogelijkheden. In een groot deel van Boxtel, met name landelijke gebieden, is enige daling (van 10 tot 25 cm) van de gemiddelde laagste grondwaterstanden te verwachten. Op een paar locaties in het zuiden zelfs een sterke daling (meer dan 100 cm). In de gemeente Boxtel liggen een aantal natuurgebieden die kwetsbaar zijn voor verdroging, namelijk Kampina en Landgoed Venrode. Het risico op natuurbranden neemt ook toe. Volgens de berekeningen in de klimaatstresstest zou droogteschade in de landbouw relatief beperkt blijven. Wel kan een lage doorstroming van de Dommel tijdens droge perioden zorgen voor een achteruitgang in de waterkwaliteit.

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

5

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

6

Overstroming De kans op overstroming is klein, echter zijn de gevolgen bij een overstroming groot. Bij een dergelijke overstroming is er een kans dat mensen gewond raken of zelfs overlijden, en daarnaast ontstaat er economische schade aan gebouwen en infrastructuur en kan er maatschappelijke ontwrichting ontstaan. We zijn hier afhankelijk van de landelijk voorgeschreven veiligheidsnorm. Tijdens een overstroming ligt de coördinatie bij de veiligheidsregio. De veiligheid van de Maas en de andere waterlopen is de verantwoordelijkheid van Rijkswaterstaat en de waterschappen. De gemeente heeft voor bescherming tegen overstromingen een kleine rol. Zij kan bijdragen aan het verminderen van de kwetsbaarheid van vitale en kwetsbare functies bij overstromingen, bijvoorbeeld door hier waterbestendig ontwerp te agenderen. Ook speelt zij een rol bij voorzieningen zoals evacuatie-routes. Bij een dijkdoorbraak vanuit primaire keringen (de Maas) vinden overstromingen plaats in de gehele gemeente Sint-Michielsgestel. Met name in het noorden van de gemeente stijgen de waterniveaus dan tot meer dan 5 meter. Naar het zuiden toe nemen de waterdiepten af en in het uitersten zuiden van de gemeente vindt geen overstroming plaats.

Overstromingen vanuit de regionale keringen vinden ook plaats (zoals De Dommel en de Zuid-Willemsvaart), met name in Den Dungen en ten noorden van de kern Sint-Michielsgestel. Hierbij treden overstromingsdiepten van meer dan 5 meter op. Door de ligging op hoge zandgrond is er in de gemeente Boxtel geen of beperkt risico op overstroming vanuit de zee of de rivieren. Wel kan het noordelijk deel van de gemeente overstromen bij het bezwijken van de primaire waterkeringen van de Maas of regionale waterkeringen. Met name de noordkant Boxtel, de autosnelweg A2 en de spoorlijn naar Den Bosch zijn dan kwetsbaar voor overstroming. Daarnaast is er risico op overstroming wanneer beekdalen inunderen. Dat kan voorkomen bij hoge afvoeren van de Dommel. De landbouw in Boxtel loopt dan ook risico op natschade bij een eventuele overstroming, met name in de directe omgeving van de Dommel, de Esschestroom en het Smalwater.

Bekijk meer informatie, methodes en het kaartmateriaal met toelichting in de rapportages van de stresstesten via www.klimaatadaptatiebrabant.nl (tabblad Voorbeelden).

.

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

1.2 Doel van de dialogen Waarom klimaatdialogen? De ‘risicodialoog’, ofwel de ‘klimaatdialoog’, is één van de ambities uit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie. Het is een proces dat bestaat uit meerdere gesprekken met diverse partijen. De dialogen vertalen inzichten uit de stresstesten (kwetsbaarheden voor wateroverlast, hitte, droogte en overstroming) naar bewustzijn, handelingsperspectief en bouwstenen voor de gemeentelijke adaptatiestrategie en uitvoeringsagenda. Doelen van de dialogen? Iedere dialoog is een moment van (verdere) bewustwording van de effecten van klimaatverandering en het handelingsperspectief daarbij; waarom moet er iets gebeuren en wat kan eenieder zelf doen? Met iedere dialoog worden de aanwezigen gemobiliseerd om in actie te komen. Daarnaast haalt de gemeente hiermee inzichten op over de ervaren urgentie van de klimaateffecten, de ervaren lokale effecten, de werking van systemen en het netwerk van betrokken partijen. Waar mogelijk worden concrete afspraken gemaakt over ambities, beleid, regelgeving, projecten en maatregelen.

Wat doen we met de uitkomsten? De klimaatdialogen leveren bouwstenen voor de adaptatiestrategie en de uiteindelijk op te stellen uitvoeringsagenda. Bovendien bieden ze inzicht in kansen voor adaptatie. Deze kansen omvatten bijvoorbeeld strategische oplossingen (denk aan beleid en communicatie), koppelkansen en ook technische maatregelen. ‘Bouwstenen’ voor het vervolg zijn strategische aandachtspunten voor de adaptatiestrategie, evenals concrete activiteiten voor gemeente of andere stakeholders die kunnen landen in de uitvoeringsagenda. Scope: Inhoudelijk beperken de klimaatdialogen zich tot de hoofdthema’s wateroverlast, hittestress, droogte, overstromingsrisico’s en bijbehorende klimaateffecten die relevant zijn binnen de gemeentegrenzen van Boxtel en Sint-Michielsgestel. Daarbij wordt ook de link gezocht met andere belangrijke thema’s zoals de energietransitie, de woningbouwopgave en de Omgevingswet.

Figuur 1 Nationale routekaart risicodialoog (bron: Kennisportaal Klimaatadaptatie)

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

7

8

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

2 METHODIEK Iedere gevoerde klimaatdialoog is uniek. Doel, thema en doelgroep verschilt en dat geeft een diversiteit aan resultaten. Toch ligt er een methodiek ten grondslag aan alle dialogen. Paragraaf 2.1 beschrijft die gehanteerde werkwijze. Paragraaf 2.2 noemt aanvullende informatiebronnen die in het dialogentraject zijn benut. Paragraaf 2.3 schetst ten slotte hoe doelgroepen zijn betrokken.

Tevens maakte het online whiteboard het mogelijk om na afloop van de sessie de bevindingen te zien, te ordenen en (indien nodig) ook na de bijeenkomst nog inbreng toe te voegen. De resultaten van de levendige discussies zijn gevangen in het online whiteboard en notulen. Het voorliggende Klimaatdialogenrapport doet verslag van de dialogen en de uitkomsten hieruit. Dat geeft de bouwstenen voor de op te stellen adaptatiestrategie en uitvoeringsagenda.

2.1 Werkwijze dialogen

2.2 Verbreden met aanvullende informatie

Klimaatdialogen bepalen Het ontwerp van iedere klimaatdialoog is bepaald op basis van inzichten uit de stresstest (urgentie), stakeholderanalyse (inventarisatie en krachtenveldanalyse) en afwegingen zoals waar gebiedsopgaven spelen of waar energie zit. Bij het kernteam voor de klimaatdialogen vanuit MijnGemeenteDichtbij zijn relevante informatie en ideeën opgehaald om gezamenlijk per dialoog de doelen, doelgroepen en werkwijzen te bepalen. Vervolgens zijn de contactgegevens verzameld en uitnodigingen gestuurd. De uitnodigingen werden zo gemaakt om te informeren, enthousiasmeren en verwachtingen managen.

Ter voorbereiding van de klimaatdialogen zijn een aantal stakeholders geïnterviewd. Dit gaf inzicht in hun voorkennis en belangen. Aanvullend voegden we bij de uitnodigingen voor een dialoog een digitaal formulier waarmee men vooraf informatie kan delen. Bij het merendeel van de dialogen heeft men hier gebruik van gemaakt. Deze inbreng is meegenomen in de voorbereiding en het voeren van de dialogen.

Vanwege de corona-omstandigheden zijn de dialogen volledig digitaal georganiseerd. De vorm varieerde van groepsgesprekken tot diepte-interviews en werksessies. Klimaatdialogen voeren De opzet van de klimaatdialogen wordt afgestemd op het vertrekpunt van de deelnemers. Sommige doelgroepen horen voor het eerst over klimaatadaptatie, anderen zijn er al jaren mee bezig. Hierop afgestemd startte elke dialoog met een introductie op klimaatadaptatie en de betekenis daarvan in de wereld van de deelnemers. Zo werden zij meegenomen in de bredere opgave, inhoud en urgentie. Bijvoorbeeld door actuele en herkenbare voorbeelden van wateroverlast, droogte en hittestress in de gemeente te laten zien. Evenals door resultaten uit de stresstest op hoofdlijnen en met kaartmateriaal te schetsen en te vertalen naar het onderwerp van de dialoog. De verdiepingsslag van de dialogen was interactief op een online whiteboard. Hierop stonden opdrachten en vragen passend bij het doel en onderwerp van de dialoog. Deelnemers gaven hun inbreng met digitale post-its en in het gesprek. Op die manier kregen ook deelnemers de niet snel op de voorgrond treden tijdens een discussie ook de kans om hun ideeën, kennis en ervaring te delen. Over de inbreng werd het gesprek gevoerd. Bijvoorbeeld over opmerkingen die opvielen, waar men eensgezind over was of wat discussie opriep.

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Dialoog

Geïnterviewd

Intern

-Vier gemeenteambtenaren

Buitengebied

-Waterschap Aa en Maas -ZLTO en twee agrariërs

Woonwijken

-Waterschap de Dommel

Theereheide

-Waterschap de Dommel -Drie bewonersinitiatieven

Centra

-Waterschap de Dommel

Ladonk

-Twee bedrijven op Ladonk

2.3 Betrekken van de omgeving De klimaatdialogen waren hoofdzakelijk bedoeld om in gesprek te gaan met ‘professionele stakeholders’, met andere woorden: georganiseerde belanghebbenden. Onder andere overheden, bedrijven, instellingen en (maatschappelijke) organisaties werden uitgenodigd bij voor hen relevante dialogen. Bewoners: Vanwege het abstractieniveau van dialogen, hebben inwoners alleen deelgenomen aan de dialoog over Theereheide. Wanneer het gesprek gaat over specifieke gebieden en concrete plannen, komt de participatie van inwoners aan bod. Raadsleden: De gemeenteraad moet tijdig geïnformeerd zijn over de klimaatdialogen. Echter zijn die dialogen niet de plek voor politieke keuzes. De gemeenteraadsleden zijn daarom tot nu toe betrokken door als toehoorders aan te schuiven bij de diverse externe dialogen.

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

3 SAMENVATTING RESULTATEN DIALOGEN Er zijn vanuit MijnGemeenteDichtbij in totaal zes klimaatdialogen gevoerd, zowel intern als met externen. Daarna volgde ook een ambtelijke werksessie ter afronding van de dialogen en verkenning van het vervolg. De raadsleden zijn aangehaakt als toehoorders bij de diverse externe dialogen. Zie Tabel 1 voor een overzicht van de gevoerde dialogen. Datum

Klimaatdialoog

§

1 april

Interne klimaatdialoog

4.1

27 mei

Klimaatrobuust buitengebied

4.2

31 mei

Leefbare woonwijken

4.3

2 juni

Wijk Theereheide (Sint-Michielsgestel)

4.4

3 juni

Toekomstbestendige centra

4.5

10 juni

Bedrijventerrein Ladonk (Boxtel)

4.6

17 juni

Interne werksessie: wrap-up en vervolg

H5

(2021)

Tabel 1 Data, onderwerpen en verslaglocatie iedere dialoog

Voorafgaand aan de individuele dialoogverslagen, geeft dit hoofdstuk een samenvatting en analyse van de resultaten uit de gevoerde dialogen (paragraaf 3.1). Daarnaast geeft paragraaf 3.2 algemene aanbevelingen voor de organisatie en realisatie van klimaatadaptatie. Deze aanbevelingen verrijken de resultaten uit de klimaatdialogen in de aanloop naar een gemeentelijke adaptatiestrategie en uitvoeringsagenda.

3.1 Samenvatting en analyse van resultaten In dit overzicht staat de totale oogst aan bouwstenen naast elkaar om inzicht te geven in: • Aandachtspunten en activiteiten om als gemeente alvast mee aan de slag te gaan, ingedeeld naar beleid, proces, en uitvoering; • Welke bouwstenen voor beide gemeenten relevant zijn, welke specifiek voor Sint-Michielsgestel of specifiek voor Boxtel zijn en waar eventueel tegenstellingen zijn; • Aandachtspunten en activiteiten om nader te verkennen, ingedeeld naar verder onderzoek en te maken (politieke) keuzes.

1: Aan de slag Beleidsmatig Gemeente (intern) Met de gemeenteraad in gesprek gaan over: • Borgen kennis en capaciteit • Rol van de gemeente afbakenen • Projectopdracht voor klimaatadaptatie vaststellen Uitwerken onderbouwing voor klimaatbestendige keuzes o.b.v. klimaatimpact en financiële gevolgen Buitengebied Synergie met energietransitie benutten Klimaatadaptatie borgen: Omgevingsvisie en waarden, visie toerisme en Transitie Landbouw (Nieuwe) particulieren wijzen op hun verplichtingen Woonwijken Verhelderen en versimpelen subsidieregelingen Verkeer: Gebruik fiets en OV aanmoedigen Centra Klimaatbestendige centra borgen: Omgevingswet, beeldkwaliteitsplan, bestemmingsplannen Regeling voor gedeelde verantwoordelijkheid groenonderhoud gemeente en particulieren Theereheide Bomenbeleidsplan: bomen beter behouden Integrale visie op klimaatbestendige wijk en kansen Ontwikkelingen: alleen verharding indien noodzakelijk Ladonk Verkeer: stimuleren fiets en OV, ontmoedigen auto Integrale visie op klimaatbestendig terrein en kansen Beleidsmatig kunnen de gemeenten met name aan de slag klimaatadaptatie te borgen in de Omgevingsvisie en -plannen, in gerelateerd beleid zoals Groen en Verkeer en het opstellen van integrale visies voor gebieden.

Procesmatig Gemeente (intern) Benutten regionaal Programma Klimaatbewustzijn In het contact met externe stakeholders; gezamenlijk belang van klimaatbestendigheid benadrukken Buitengebied Vervolggesprekken: ook bewoners en landgoederen Overleg met belanghebbenden in het geval van aanpassen grondwaterpeil Woonwijken Communicatie richting bewoners verbeteren Inzet bestaande bewonerscollectieven voor interactie Centra Klimaatadaptatie in centrumgebieden agenderen bij Regio Noordoost-Brabant en retailplatform Brabant Vervolg: betrekken ontwikkelaars, eigenaren, ondernemersverenigingen, bewoners SMG: Kwartiermaker zet overlegstructuren op voor centrum. Hier als gemeente aanhaken voor klimaat Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

9

10

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

BOX: Stimuleren pandeigenaren: vergelijkbare aanpak gevelbeleid Boxtel BOX: Hulp Centrummanagement Boxtel benutten bij communicatie en gesprek pandeigenaren BOX: Verken samenwerking groenopleiding Helicon Theereheide Stimuleren bewonersinitiatieven Ladonk Startmoment organiseren voor nemen maatregelen Procesmatig kunnen de gemeenten met name aan de slag met nieuwe samenwerkingen opzetten, bestaande structuren benutten en particulieren op weg helpen. Uitvoering Gemeente (intern) Klimaatstresstesten toegankelijk maken, eventueel aanvullen (Esch, hitte) en nader duiden Kennis Brabantse Omgevingsscan (meer) benutten Gemeentelijke communicatiekanalen en -materialen meer benutten voor zichtbaarheid klimaatadaptatie Aanwenden externe financieringsbijdragen Buitengebied Goed onderhoud van de watergangen Communicatie: voor bewustzijn en evt. acceptatie Communicatie: juridische helderheid bieden SMG: Klimaatadaptatie inbrengen bij Linie 1629 Woonwijken Verhelderen en versimpelen subsidieregelingen Communicatie inzet voor bewustwording bewoners Gebruik fiets en openbaar vervoer aanmoedigen Kennis ontsluiten aan bewoners over arbeidsarm en betaalbaar vergroenen van tuinen Voorbeeldrol gemeente vervullen en zichtbaar maken Schoolpleinen vergroenen i.s.m.

partijen als de GGD Centra Communicatie: Gemeentelijke ambities en activiteiten klimaatadaptatie zichtbaar maken in centrum BOX: Inzet project Boxtel binnen de Bruggen Communicatie: wat kan en mag onder geldende regelgeving (bv. Bouwbesluit) Meer (droogtebestendig) groen in openbare ruimte SMG: Kansen rond Dommel in centrum benutten Theereheide Inwoners nader informeren over rioolplannen Particulier helpen met informatie en voorbeelden Meer biodivers groen in openbare ruimte. Daarbij de voorwaarden: goed onderhoud en droogteresistent Vergroenen en waterberging in dubbele functies Waterdoorlatende verharding bij parkeerplaatsen Ladonk Meer groen en waterberging in de openbare ruimte Communicatie: delen informatie en voorbeelden Nieuwe 'innovatieroute' organiseren

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

In de uitvoering kunnen de gemeenten alvast aan de slag met meer en betere communicatie, vergroenen van de openbare ruimte, aanhaken bij lopende projecten en voorsorteren op nieuwe ruimtelijke ingrepen. Naast de gemeenten kunnen ook de waterschappen aan de slag met enkele resultaten uit de dialogen. Zo zijn waterschappen mede aan zet om in het buitengebied partijen te informeren en stimuleren tot maatregelen. Daarnaast is in de dialoog over Centra afgesproken dat Waterschap de Dommel de Kwartiermaker Centrum SintMichielsgestel aanhaakt bij het opstellen van de nieuwe visie op de Dommel voor inbreng rond klimaatadaptatie.

2: Nader verkennen Onderzoek Gemeente (intern) Verkennen mogelijkheden voor interne financiering Nader bepalen gemeentelijke prioriteiten en acceptaties Nader verkennen hitte-opgave, koppeling met welzijn en mogelijke oplossingen vanuit de gemeente Buitengebied Verkennen RO-regelgeving: ruimte voor klimaatadaptatie? Onderzoek mogelijkheden voor landgebruik dat (beter) past in de nattere beekdalen Meervoudig ruimtegebruik waterbergingen Woonwijken Verkennen gemeentelijke juridische ruimte voor afdwingen klimaatadaptatie in woonwijken Uitzoeken hoe verharding tuinen te ontmoedigen Centra Verken of en in hoeverre (anterieur) verplichten van maatregelen in centrumgebieden wenselijk is Verken: inzet innovatieve technieken Theereheide Onderzoek koppelkansen verkeersveiligheid en het versmallen en vergroenen van bepaalde straten Ladonk Uitzoeken: welke juridische verplichtingen voor nieuwbouw gewenst en hoe te handhaven De onderzoeksbehoefte gaat met name over juridische ruimte, aanvullende kennis en welke slimme maatregelen mogelijk zijn.

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

Te maken (politieke) keuzes Gemeente (intern) Gewenste klimaatadaptieve uitvoering vastleggen in regelgeving en afspraken (bijv. anterieur). Buitengebied Waterkwaliteitsnormen afgekoppeld regenwater Betere regeling vergunningen peilgestuurde drainage Stimuleringsregeling maatregelen (nieuwe) particulieren in het buitengebied Woonwijken Meer subsidieregelingen voor maatregelen nemen Autobezit ontmoedigen (minder parkeerplek nodig) Rol gemeenten en verantwoordelijkheden van andere partijen bepalen en opschrijven Centra Bepalen of en in hoeverre (anterieur) verplichten van maatregelen in centrumgebieden wenselijk is Stimuleringsregeling particulieren: subsidie? Bepalen of en in hoeverre onderscheid tussen centra en woonwijken in ambities klimaatadaptatie Theereheide Stimuleringsregeling bewoners: subsidie? Ladonk Stimuleringsregeling bedrijven: subsidie? De (politieke) keuzes die in deze fase inzichtelijk zijn, hebben met name betrekking op de wenselijkheid van gemeentelijke subsidies en regelgeving.

3.2 Aanbevelingen Het resultaat van de klimaatdialogen schetst de aandachtspunten en concrete activiteiten voor klimaatadaptatie, voor de gemeentelijke organisatie én externe stakeholders in Boxtel en Sint-Michielsgestel. Naast deze lokale input, is er algemene kennis uit de ervaringen in heel Nederland over wat er nodig is voor de organisatie en realisatie van klimaatadaptatie. Voor gemeenten vergt de organisatie van klimaatadaptatie: • Inbedding in beleid, begroting, strategie en projecten. De omgevingsvisie en het omgevingsplan bieden ruimte voor integrale afwegingen, keuzes en borging • Goede ervaringen met projecten borgen naar de werkprocessen • Omvormen toewijzing bestaande en nieuwe budgetten • Kennis en competenties van de vele betrokken collega’s: technieken, organiseren, integraal werken, beheer etc.

Van aandachtspunten naar realisatie komen vergt: • Klimaatadaptatie beleid, het aanpassen van bestaand beleid en het inpassen van klimaat-adaptatie in Omgevingsvisies en -plannen • Nieuwe technieken en kennis • Integraal werken • Inbedding van technieken en kennis in de werkprocessen van o.a. beleid, planvorming, financiering, regulering realisatie en beheer • Gerichte inzet van de gemeentelijke instrumenten op reguleren, samenwerken en ondersteunen • Mobiliseren en activeren van inwoners instellingen en andere stakeholders In stedelijk gebied vergt realisatie van klimaatadaptatie: • Realisatie in openbaar gebied • Regulering en mobiliseren op privaat terrein • Integraal werken en ontwerpen; de schaarse ruimte goed inzetten • Kennis en inzicht in het systeem van hemelwater, oppervlaktewater en grondwater • Kennis en inzicht in hitte in bebouwd gebied • Slimme keuzes in locaties en typen beplanting • Gedurende o.a.

ontwerp- en vergunningstrajecten ambities vasthouden bij collega's en ontwikkelaars In het buitengebied vergt realisatie van klimaatadaptatie: • Samenhang met transitie landbouw en energietransitie • Samen optrekken met de relevante partijen • Zicht op de effecten van hitte, droogte, hevige neerslag, overstromingen en onvoorspelbaar weer op het gebruik van en productie in het buitengebied Ten slotte kwamen uit de interviews met bewonerscollectieven (van Theereheide) tips aan de gemeente voor het beter betrekken van inwoners bij plannen in wijken: • De gemeente is verantwoordelijk om inwoners te verleiden tot beter gedrag en dat te faciliteren. Momenteel is communicatie te beperkt en informatie niet toegankelijk genoeg. Zet in op lokale ontmoeting, met gezelligheid, informatie en enthousiasmering • De gemeente kan bestaande bewoners-collectieven benutten om gezamenlijke kracht te faciliteren en meer sociale druk uit te oefenen • Begin bij ontwikkelplannen met uitgangspunten opstellen. Vervolgens aan inwoners vragen wat ze vinden van die punten, het doel en de planning • Leg een keuze voor tussen A B of C, in plaats van een open vraag ‘wat willen jullie’ • Overweeg ook andere vormen dan bijeenkomsten (bijvoorbeeld in je eigen tijd kunnen reageren) Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

11

12

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

• Belangrijk om input inwoners niet zonder uitleg naast je neer leggen

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

4 VERSLAGEN GEVOERDE DIALOGEN

4.1 Interne kilmaatdialoog

De verslagen in dit hoofdstuk beschrijven per gevoerde klimaatdialoog:

De eerste dialoog is intern gevoerd in de ambtelijke organisatie MijnGemeenteDichtbij. Een interne start is wenselijk, om eerst binnen de eigen organisatie de bewustwording en kennis van klimaatadaptatie te vergroten. Als gemeente is verkend hoe klimaatadaptatie verbonden is met allerlei vakgebieden en welke klimaatrisico’s en -kansen daarbij herkenbaar en prioritair zijn. Daarnaast is het waardevol om intern af te stemmen over de eigen ambities en handelingsperspectieven, alvorens in gesprek te gaan met de omgeving.

1. Waarom deze dialoog is gevoerd; 2. Hoe de dialoog is verlopen; 3. Wat de uitkomsten zijn; 4. Wat de bouwstenen voor het vervolg zijn. Iedere dialoog heeft een kop “Uitkomsten”. De opbouw van dit onderdeel verschilt echter per verslag, omdat de dialogen allemaal anders waren ingestoken. Afgestemd op doel en doelgroep zijn andere vragen gesteld en opdrachten uitgevoerd. De wijze van beschrijving van de resultaten sluit daarop aan. Bijvoorbeeld de dialoog over Theereheide was de enige met resultaten per deelgroep. Teksten worden afgewisseld met allerlei beeldmateriaal: • •

Post-its uit het interactieve deel van dialogen Inzichten uit de voorbereidende interviews

Waarom deze dialoog?

Verloop van de dialoog De aanwezigen vertegenwoordigden diverse disciplines: • • • • • • • • • • •

Ruimtelijke Ordening (beleid) Beheer openbare ruimte Groen (beleid) Groenbeheer Rioolbeheer Milieu (o.a. bodem, geluid, landbouw, beleid) Wegbeheer Vergunningen Projectleiders Duurzaamheid (energietransitie en koppelkansen) Sociaal domein (o.a. volksgezondheid)

Na de start met inhoudelijke presentatie (zie Methode hoofdstuk) gingen we interactief aan de slag met de deelnemers in drie onderdelen:

1: Brainstorm Post-its plakken op een fictief dwarsprofiel van een straat, op plattegronden van de gemeente én bij overige thema’s, ter beantwoording van de vragen: 1. Waar raakt klimaatverandering aan jouw vakgebied? (Geel) 2. Waar moeten we keuzes maken? Waar doet het pijn? (Paars)

2: Filteren en prioriteren Stickeren van de input op basis van: 1. Welke knelpunten moeten worden aangepakt? 2. Wat zouden we wel willen realiseren maar heeft minder urgentie? 3. Welke zaken hebben prioriteit in de tijd?

3: Vooruitkijken Post-its invullen met antwoorden op de vraag: • Wie/wat is er nodig om aan de slag te kunnen gaan?

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

13

14

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

Uitkomsten 1: Inhoudelijke aandachtspunten

Klimaatadaptatie in stedelijk gebied In het stedelijk gebied krijgt klimaatadaptatie vorm met een slimme openbare inrichting, zowel boven- als ondergronds. Dit is een taak van de gemeente, maar hetzelfde geldt voor privaat terrein. In het bestaande stedelijk gebied moet klimaatadaptatie een standaard overweging zijn bij de renovatie en transformatie, voor een inrichting met evenwicht in verhouding groen en bebouwing. Daarnaast is een aandachtspunt om de ruimte en de middelen optimaal in te zetten door functies te combineren, waar mogelijk. Niet alles kan, soms zijn keuzes nodig. Het is dan zaak om slimme keuzes te maken: bijvoorbeeld de juiste verharding, terugdringen van autobezit en -gebruik voor meer beschikbare ruimte, leidingen samenbrengen, bovengrondse afstroming toepassen, ventilatie van het openbaar gebied en slimme locaties voor bomen.

Figuur 3 Post-its bij 'klimaatadaptatie in het buitengebied'

2: Organisatorische aandachtspunten

Integraal werken In de gemeentelijke organisatie wordt breed gedeeld dat klimaatadaptatie vraagt om integrale afweging met alle opgaven die spelen in de gemeente. Die integrale afweging moet plaatsvinden op de drie aspecten: • Procesmatig: Het onderling afstemmen van klimaatadaptatie tussen diverse disciplines inrichten als continue proces; • Beleidsmatig: Klimaatadaptatie belang meenemen en borgen in de Omgevingsvisie en Omgevingsplan; • Planmatig: Het inpassen van klimaatadaptatie in werkprocessen om integraal af te wegen wat op een locatie of beleid haalbaar is. Interview: Klimaatadaptatie voor participatie en borging koppelen aan Omgevingsvisie en RES Interview: Behoefte aan intensiever samenwerken tussen fysiek domein (in de lead) en sociaal domein (meedenkend). Van belang voor o.a. gezondheid.

Financiën

Figuur 2 Post-its bij 'klimaatadaptatie in stedelijk gebied'

Bij nieuwbouw heeft de gemeente meer instrumenten. Het belangrijkste aandachtspunt om klimaatadaptatie al vroeg in ontwikkelplannen mee te nemen. Bijvoorbeeld door te beoordelen op klimaatbestendigheid bij bouwplannen (een klimaatpuntensysteem). De uitdaging: hoe houden we ambities vast bij ontwikkelaars en collega's? Bijvoorbeeld in relatie tot betaalbare woningen.

Klimaatadaptatie in het buitengebied Klimaatadaptatie in de buitengebieden van Boxtel en Sint-Michielsgestel kan en moet gekoppeld aan andere belangen en opgaven. Om klimaatadaptatie in te passen, zijn enkele aandachtspunten: • Meervoudig ruimtegebruik (bijvoorbeeld in het kader van Sunbiose of bij de kassen in het gebied) • Klimaatadaptieve teelten toepassen • Klimaatadaptatie benaderen in relatie tot kwaliteit van de bodem (bijvoorbeeld waar water vasthouden raakt aan ontwikkelingen op biodiversiteit en CO2)

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Een grote uitdaging die de gemeentelijke organisatie voorziet, ligt in de financiën. Wie betaalt waarvoor op weg naar klimaatbestendige gemeente? Er is behoefte om hier snel perspectief op te bieden. Bijvoorbeeld middelen uit diverse gemeentelijke programma’s combineren, om in te zetten voor klimaatadaptatie. De vermeden schade kosten en de baten leiden niet direct naar een financiering. Daarnaast bekijken wat subsidiemogelijkheden zijn en wat er moet gebeuren om deze te benutten. Interview: Klimaatadaptatie uitdagend in verhouding tot inbreiding, stapeling van ambities en financiering

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

Mobilisatie is van belang om de stap te nemen naar daadwerkelijke realisatie van maatregelen. Bijvoorbeeld om hemelwater te infiltreren op het eigen perceel. Naast inwoners is ook de betrokkenheid van ondernemers belangrijk, op de bedrijventerreinen én in de centra. Het is wel nog nodig om als gemeente duidelijk af te wegen: wat willen we vragen van onze inwoners en ondernemers? Een aandachtspunt is om te waarborgen dat (economisch gezien) iedereen kan meedoen in klimaatadaptatie. Interview: Klimaatadaptatie strategie met aandacht voor verschillen tussen wijken en waarbij kwetsbare groepen kunnen meedoen Figuur 4 Post-its bij 'organisatorische aandachtspunten'

3: Aandachtspunten richting externen

Rol van de gemeente Er is behoefte aan helderheid over de rol van de gemeente is bij klimaatadaptatie. Enerzijds is dit een kwestie van inzicht in de formele taakverdeling tussen rijk, provincie, waterschap en gemeente. Daarnaast is het aan de gemeente zelf om richting externe partners en stakeholders duidelijk te maken wat zij wel en juist niet van de gemeente kunnen verwachten. Bijvoorbeeld waar te stimuleren, waarover en met wie het gesprek aan te gaan en wat in regelgeving vast te leggen? Interview: Gemeente heeft een voorbeeldrol Interview: Klimaatadaptatie vastleggen om bijvoorbeeld groen vast te houden richting ontwikkelaars

Bewustwording en mobilisatie van particulieren De gemeentelijke organisatie ziet haar eigen rol en kansen in eerste instantie in de openbare ruimte, maar ziet ook dat bijdrage van particulieren (inwoners, instellingen en bedrijven) essentieel is. Belangrijk aandachtspunt voor de aanpak is daarom de bewustwording en mobilisatie van deze partijen. Dit is noodzakelijk en urgent. Bewustwording omvat het kennen van de klimaateffecten en vervolgens het erkennen van de urgentie. Bijvoorbeeld de risico’s bij zware buien, maar ook de locaties en betekenis van overstromingsgebieden. Ook is bewustzijn gewenst bij particulieren over maatregelen, voor concreet handelingsperspectief. Het bevorderen van bewustzijn is daarnaast waardevol om beter draagvlak te vinden bij (pijnlijke) keuzes die de gemeente moet maken.

Figuur 5 Post-its bij 'Aandachtspunten richting externen'

Bouwstenen strategie en uitvoeringsagenda Uit de interne dialoog volgen diverse aandachtspunten en activiteiten als bouwstenen. Voor een (intern) vervolg aan de klimaatadaptatie aanpak blijkt met name behoefte aan meer inzicht bij de diverse vakdisciplines. De adaptatiestrategie is daarom gebaad bij meer inzicht in: • In hoeverre knelpunten in de gemeente (zoals uit de stresstesten blijken) problematisch zijn • De kwetsbaarheid van panden voor bodemdaling als gevolg van droogte • Voor de hitte-opgave: wat structurele oplossingen zijn en hoe de gemeente daarop kan sturen • Subsidiemogelijkheden voor de gemeente Er zijn wel al veel acties geïdentificeerd. Zowel ten behoeve van meer bewustzijn en inzicht, als ten behoeve van de uitvoering (intern én extern). Interview: Behoefte aan praktische voorbeelden, handelingsperspectief en bestuurlijk lef om door te zetten

Interview: Betere communicatie richting particulieren en klimaatbestendige initiatieven faciliteren

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

15

16

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

Beleidsmatig Uitwerken onderbouwing klimaatbestendige keuzes voor in beleid en projecten, zo veel als mogelijk op basis van klimaatimpact en financiële consequenties (zoals baten maar ook vermeden schade) Gewenste klimaatadaptieve uitvoering meer vastleggen in regelgeving en afspraken. Bv. anterieur randvoorwaarden voor planontwikkeling vastleggen Onderzoek Verkennen mogelijkheden voor interne financiering, zoals het combineren van middelen uit verschillende gemeentelijke programma’s Nader bepalen van de gemeentelijke prioriteiten op klimaatadaptatie en eventuele acceptaties (bijv. welke mate van overlast accepteren we (niet)?) Verkenning van de hitte-opgave koppelen aan de aandacht voor gezondheid en kwetsbare inwoners. Bepalen wat oplossingen vanuit gemeente kunnen zijn Procesmatig / Samenwerking Met de gemeenteraad in gesprek gaan over: • Waarborgen van voldoende kennis en capaciteit voor de uitvoering van klimaatadaptatie • Afbakenen welke rol de gemeente wil innemen t.a.v.

klimaatadaptatie samen met de omgeving • Een projectopdracht voor klimaatadaptatie laten vaststellen voor de gemeenteraad, met aandacht voor doel en integraliteit Benutten van de bestaande themagroep Afwatering en Verharding voor afstemming en inbedding Benutten van de regionale inzet op bewustwording (Programma Klimaatbewustzijn) In het contact met externe stakeholders en partners het gezamenlijk belang van klimaatbestendigheid benadrukken Interview: Behoefte om taken en verantwoordelijkheden voor klimaatadaptatie intern en extern helder maken. Uitvoering Klimaatstresstesten toegankelijk maken en nader duiden voor collega’s en externen > Eventueel: stresstesten aanvullen met analyses van Esch en relatie hitte en bestemmingen (kwetsbare locaties) Kennis Brabantse Omgevingsscan (meer) benutten Gemeentelijke communicatiematerialen en -kanalen (zoals inwonersplatform METT) meer benutten voor zichtbaarheid klimaatadaptatie Aanwenden externe financieringsmogelijkheden (zoals Rijks- en waterschapsubsidies)

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

4.2 Klimaatdialoog Buitengebied Waarom deze dialoog? Het buitengebied van Boxtel en Sint-Michielsgestel wordt geraakt door de gevolgen van klimaatverandering. Waterschap, landbouw en natuurorganisaties zijn al jaren actief met het aanpassen aan toenemende droogte, hitte en wateroverlast. Een klimaatbestendig buitengebied is ook voor de klimaatadaptatie aanpak van de gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel een belangrijk onderdeel. Deze dialoog bouwt voort op bestaande samenwerking en gesprekken rond klimaat, natuur, recreatie en landbouw. Het doel is verkennen welke vervolgstappen mogelijk zijn. Gemeente, waterschappen en partijen in het buitengebied informeren elkaar over wat ze al doen. De centrale vraag is waar ze elkaar kunnen helpen en wat ze van elkaar (kunnen) verwachten. Verloop van de dialoog

2. Verkenning: Wat moet er nog gebeuren? Brainstorm wat er nog moet gebeuren, op een fictief dwarsprofiel van het buitengebied. De drie sectoren (natuur, agrarisch en recreatie) en drie typen gebied (stedelijk gebied, beekdalen en hoge zandgronden) in het buitengebied zijn daarbij besproken. 3. Rol en aanpak gemeente Rol voor de gemeente verkennen en welke activiteiten mee te nemen in gemeentelijke aanpak. Uitkomsten 1: Klimaatadaptatie in het buitengebied tot nu toe Op een plattegrond is verzameld wat gemeente, waterschappen, landbouw en natuur al hebben gedaan en momenteel doen aan klimaatadaptatie in het buitengebied. Alle partijen zijn op enigerwijze bezig en de projecten, samenwerkingen en maatregelen zijn divers. Hieronder een greep uit het overzicht.

De deelnemers kwamen vanuit diverse organisaties: •

MijnGemeenteDichtbij

• • • •

Waterschap de Dommel Provincie Noord-Brabant Zuidelijke Land- en Tuinbouworganisatie (ZLTO) Agrarisch ondernemers

•

Werkgroep Uitvoering Bestemmingsplan Buitengebied Boxtel (WUBBB) Natuurwerkgroep Liempde Natuurgroep Gestel Platform Esch Perspectief

• • •

Recreatie & Toerisme, Buitengebied, Landschap en Natuur, Groen, Water en Klimaatadaptatie

Melkveehouderijen en bomen-/plantenkwekerijen

Directe vertegenwoordiging vanuit sector Recreatie was uiteindelijk niet aanwezig, wel vanuit de gemeente. Uit de groep kwam ook de wens om in het vervolg ‘bewoners in het buitengebied’ en terreinbeheerders te betrekken. Klimaatadaptatie is voor deze doelgroep van natuurorganisaties en agrarisch ondernemers niets nieuws. Zij zijn er in hun dagelijkse werk mee bezig. Daarom startte de dialoog niet met de gebruikelijke introductie in klimaatadaptatie, maar wel kennisdeling met een schets van de opgave in het buitengebied (klimaatstresstest). Vervolgens gingen we interactief aan de slag in 3 delen: 1. Wat speelt er al? Met een ronde langs de velden inzicht krijgen in wat eenieders rol is bij klimaatadaptatie in het buitengebied en toelichting wat men nu al doet.

Figuur 6 Greep uit wat er al gebeurt in het buitengebied (Blauw: algemeen, Geel: Sint-Michielsgestel, Oranje: Boxtel)

Interview: Bij herinrichting ‘Dynamisch Beekdal’ lopen nog gesprekken met waterschap, natuurorganisaties en agrariërs omtrent peilbeheer in droogtegevoelig gebied 2: Oplossingsrichtingen en uitdagingen Voor de sector natuur worden oplossingen gezien in het weerbaarder maken van natuurgebieden met meer plantdiversiteit en juist minder klimaatkwetsbare soorten. De klimaatrobuustheid van natuur kan ook betekenen inzet op ecologische verbindingen (EVZ’s) tussen de natuurgebieden in het buitengebied. In de overlap tussen natuur en landbouw kan bijvoorbeeld agroforestry interessant zijn, omdat het bijdraagt aan schaduwrijke percelen in het buitengebied.

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

17

18

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

De sector landbouw ervaart vooral wateroverlast en droogte als een opgave. Hitte is minder een issue en waar dat wel zo is, zijn soms al maatregelen in gebruik. Er wordt vooral gezocht naar meer mogelijkheden om het gehalte organische stof in de bodem van landbouwpercelen te (mogen) verhogen. Dat bevordert de sponswerking en maakt het gebied klimaatrobuuster. Ook bij meer mogelijkheden voor peil-gestuurde drainage op landbouwpercelen zou het buitengebied gebaat zijn. Daarnaast is en blijft goed onderhoud van de eigen watergangen van belang.

vasthouden belangrijk is, maar dat het juist in de beekdalen ook té nat kan zijn (dus snelle afvoer bij hevige regen moet ook goed genoeg mogelijk zijn). Ten slotte hechten de gebruikers van percelen in beekdalen er belang bij betrokken te worden in overleg over eventueel verhogingen van het grondwaterpeil, omdat het hun landgebruik beïnvloedt.

Interview: Klimaatbestendige gewassen zijn in beeld, maar weinig vraag naar en (nog) geen verdienmodel. Figuur 9 Aantal post-its over de beekdalen

Figuur 7 Aantal post-its bij sectoren Natuur en Landbouw

In het stedelijk gebied zagen de deelnemers tijdens de brainstorm vooral meerwaarde in een beter inzicht in de relatie tussen dorpen en omliggend landelijk gebied. De relatie wanneer het gaat om de ontwikkelingen voor klimaatadaptatie. Bijvoorbeeld goed inzicht in het regionale (stedelijk) watersysteem is waardevol, evenals meer inzicht in de ondergrond. Daarbij is het claimen van ruimte voor klimaatadaptatie bij ontwikkelingen belangrijk. Bijvoorbeeld een visie op meervoudig gebruik van waterbergingsgebieden kan daarbij helpen. Daarnaast moet het waarborgen van de waterkwaliteit in oppervlaktewater niet worden vergeten bij afkoppelen van regenwater dat valt in bebouwd gebied. Interview: Kijk als gemeente meer naar de ondergrond, om op basis van de bodemkenmerken logische plekken te kiezen voor nieuwe bebouwing

Figuur 8 Aantal post-its met betrekking tot stedelijk gebied

In de beekdal gebieden werden ook kansen gezien in meervoudig ruimtegebruik. Bijvoorbeeld tussen ruimte voor klimaatadaptatie maatregelen én recreatieve mogelijkheden. Voor een klimaatrobuuste toekomst in de beekdalen is het belangrijk te verkennen welk soort landgebruiken (beter) past in deze nattere omstandigheden en daar naartoe ontwikkelen. Daarbij moet niet uit het oog worden verloren dat water Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Op organisatorisch en procesmatig vlak kwam uit de brainstorm naar voren dat meer dialogen wenselijk zijn om het bewustzijn van elkaars belangen te versterken en kennis en ideeën uit te wisselen. De samenwerking tussen diverse partijen is al sterk, maar sommige stakeholders ontbreken nog. Bijvoorbeeld landgoederen hebben een belangrijke rol in het buitengebied. Ten slotte zijn korte(re) lijntjes met het waterschap voor partijen in het buitengebied waardevol om sneller te kunnen inspelen op extreme weersomstandigheden wanneer deze zich voordoen.

Figuur 10 Aantal post-its met procesmatige aandachtspunten

Interview: Kennis- en partnernetwerk De Groene Stad doet een goede campagne voor klimaatbestendig stedelijk gebied. LTO Nederland is ook partner. Lessen voor vergelijkbare (bewoners)campagne buitengebied?

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

Bouwstenen strategie en uitvoeringsagenda Alle partijen hebben een eigen rol om de benodigdheden te realiseren voor mogelijke oplossingen, ook de gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel. Diverse bouwstenen voor de gemeentelijke aanpak zijn uit de dialoog gekomen, die voor beide gemeenten relevant zijn: Beleidsmatig Synergie tussen klimaatadaptatie en de energietransitie. Bijvoorbeeld het ruimtelijk inpassen van de zon-opgave met dubbelfuncties voor waterberging (Nieuwe) particulieren/eigenaren en ondernemers in het buitengebied wijzen op hun verplichtingen in relatie tot een klimaatbestendige inrichting. Zoals onderhoudsplichten voor (afvoer)sloten en duikers Klimaatadaptatie voor het buitengebied borgen in de Omgevingsvisie en Omgevingswaarden en bij de visie op toerisme en op de Transitie Landbouw Samen met andere partijen zoeken naar een betere regeling rond vergunningen peilgestuurde drainage Waterkwaliteitsnormen bepalen voor afgekoppeld regenwater; voorkomen dat ongezuiverd dakwater bij afkoppelen in de waterlopen terecht komt

een financiële prikkel. Met name nieuwe ondernemers/eigenaren hebben kansen te benutten Meervoudig ruimtegebruik waterbergingen De waterschappen kunnen mee helpen informeren (zoals het aanleveren van waterdata) en stimuleren van organisaties en particulieren tot maatregelen (met inhoudelijk advies en eventueel financiële steun)

Uitvoering Inzetten op goed onderhoud van de watergangen. Bewustzijn vergroten bij interne en externe stakeholders, over de klimaateffecten, mogelijkheden en eventuele acceptatie, met informatievoorziening/voorlichting Juridische helderheid bieden richting inwoners en ondernemers in het buitengebied, o.a. over bij welke instantie zij waarvoor terecht kunnen bij een overstroming. Gemeente-specifiek: Sint-Michielsgestel Kansrijk om (de relevantie van) klimaatadaptatie in te brengen bij Linie 1629 Interview: Waterschappen en gemeenten kunnen samen optrekken om Impulsgelden te kunnen benutten voor uitvoeringsmaatregelen

Interview: Bepaal als gemeente niet beleidsmatig welke teelten op welke gronden zijn toegestaan, maar stimuleer en daag agrariërs uit tot slimme oplossingen.

Onderzoek Verkenning doen naar de mogelijkheden voor landgebruik dat (beter) past in de nattere beekdalen Ruimte in de regelgeving zoeken. Daartoe de relevante RO-regelgeving verkennen. Wat zijn mogelijkheden en (belemmerende) beperkingen? Interview: Momenteel veel beperkingen in het soort landgebruik in beekdalen, maar dit zijn juist waardevolle gronden.

Procesmatig/Samenwerking In goed overleg treden met belanghebbenden in een gebied in het geval van eventueel aanpassen grondwaterpeil Klimaatdialoog buitengebied opvolgen met vervolggesprekken. Daarbij ook de landgoederen en de bewoners in het buitengebied aan tafel krijgen. Het gesprek aangaan over wat vanuit het belang van het specifieke gebied nodig is (Nieuwe) particulieren/eigenaren en ondernemers in het buitengebied stimuleren tot maatregelen op eigen terrein (o.a. voor water vasthouden), eventueel met

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

19

20

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

4.3 Klimaatdialoog Woonwijken

Uitkomsten

Waarom deze dialoog?

1: Prioriteiten en belangen

Het doel van de dialoog is om te verkennen hoe we ervoor kunnen zorgen dat de woonwijken in Boxtel en Sint-Michielsgestel klimaatbestendig worden ingericht, zodat we prettig en gezond kunnen blijven wonen. Dit doel is drieledig en willen we bereiken door:

Overstromingen van land en belangrijke wegen en water dat in de huizen blijft staan, worden als onaanvaardbaar aangemerkt Ook de toename van blauwalg is zeer onwenselijk. In huis zijn dagtemperaturen van meer dan 35 graden en nachttemperaturen van 30 graden onaanvaardbaar. Ook moet er iets gedaan worden aan schoolpleinen zonder schaduw. Wat betreft ‘droogte’ vinden de deelnemers het onaanvaardbaar dat vennen droogvallen, de natuurgebieden verdrogen en afname van natuurvariatie.

• Bewustwording van het veranderende klimaat en de gevolgen in de wijk • Inzicht te krijgen in de gevolgen van klimaatverandering • Aan de slag: wat vinden we belangrijk, wat kunnen we doen en wie/wat hebben we nodig? Verloop van de dialoog De aanwezigen vertegenwoordigden organisaties en belanghebbenden van diverse relevante partijen: • MijnGemeenteDichtbij

Disciplines: Milieu, Groen, Water en Sociaal Domein

• • • • • •

Waterschap de Dommel GGD Hart van Brabant Seniorenorganisaties Dorpsberaden Zorggroepen en welzijnsorganisaties Zelfstandigen

De woningcorporaties waren uitgenodigd, maar konden niet aanwezig zijn. Een aandachtspunt is om met hen in het vervolg nog te spreken over klimaat-bestendige woonwijken in Boxtel en Sint-Michielsgestel. De deelnemers gingen interactief aan de slag met: Figuur 1: Antwoord op de vraag ‘Wat vinden we onaanvaardbaar?’

1. Prioriteiten en belangen De mogelijke impact van de klimaateffecten in woonwijken prioriteren naar drie categorieën: onaanvaardbaar, onwenselijk en acceptabel. 2. Brainstorm: Oplossingen en uitdagingen Zoeken naar oplossingen aan de hand van vragen: • Waar raakt klimaatverandering uw vakgebied? • Waar moeten we keuzes maken en waar doet dat pijn? • Wat is verder belangrijk op het gebied van: Gezondheid. Veiligheid en Wonen 3. Vooruitkijken: Benodigdheden • Hoe pakken we dat aan? • Wie en wat is hiervoor nodig?

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Het bleek dat airco’s onwenselijk worden geacht en er andere oplossingen voor gezocht moeten worden om de warmte uit de huizen te houden. Verder is het wenselijk dat er wordt voorkomen dat grondwater onnodig wordt opgepompt. Opvallend was dat ook overlast van infectieziekten werd genoemd. Het is onwenselijk dat mensen hun tuin enorm besproeien tijdens droogte.

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

2: Oplossingsrichtingen en uitdagingen Kijkend naar de resultaten valt het volgende op. Allereerst moet er meer groen op de daken, omdat dit zorgt voor schaduw en voor verkoeling. Dit wordt zelfs als een betere optie gezien dan zonnepanelen. Een kanttekening is dat de aanpassingen aan woningen wel betaalbaar moeten zijn. Airco’s zorgen voor verkoeling, maar zijn onwenselijk en niet duurzaam. Verder moet er volgens de deelnemers slim gebouwd worden tegen de hitte en is het een optie om lichte kleuren verf te gebruiken.

Figuur 2: Antwoord op de vraag ‘Wat vinden we onwenselijk?’

Bij de discussie over wat acceptabel is, bleken meningen over wateroverlast verdeeld. ‘Tijdelijk water op straat’ en ‘riool kan water niet meer afvoeren’ werden genoemd als zijnde acceptabel, terwijl andere dit juist onacceptabel vinden. Ook werd er over bomen geopperd dat deze voordelen bieden, maar ook de keuzevrijheid en eigen belangen van bewoners beperken. Volgens een deelnemer mogen bomen dan ook ten koste gaan van andere wensen. Bomen hebben namelijk (negatieve) invloed op de lichtinval en het rendement van zonnepanelen. Wat hitte betreft, is hitte acceptabel zolang er schaduw is.

Met het oog op regen, opperde een deelnemer dat er meer vochtplekken ontstaan in geval van extremere regenbuien. Voor wateropvang zou elk huis een regenton moeten krijgen en zouden er meer wadi’s aangelegd moeten worden. Idealiter zou ook elke tuin aan een minimum onverhard oppervlak moeten voldoen. Dit behoeft stimuleringsbeleid en meer bewustwording bij burgers. Vermindering van autobezit en het gebruik van de fiets zou meer gestimuleerd moeten worden. Bijkomend voordeel hiervan is dat minder auto’s zorgen voor minder behoefte aan parkeerplaatsen, wat op zijn beurt weer ruimte biedt voor maatregelen. Wanneer een auto onmisbaar is, is het waardevol de keuze voor een elektrische auto te faciliteren met voldoende elektrische laadpalen. Ook kunnen auto’s geparkeerd worden op groene en vocht doorlatende ondergrond. Dit ligt in lijn met een veelgenoemde oplossing: het verwijderen van steen en het planten van bomen en ander groen. Echter, een weloverwogen keuze voor geschikte boomsoorten is belangrijk en ook dat bomen regelmatig worden gesnoeid. Dit vanwege de gewoonte van mensen om bomen te kappen wanneer deze zijn bladeren etc. verliest. Bewoners moeten opgeroepen worden om coulant om te gaan met bomen, omdat de voordelen opwegen tegen de nadelen. Volgens de deelnemers is een van de vele voordelen dat de bomen voor schaduw zorgen op de stoepen.

Dit maakt de hitte een stuk draaglijker. Een kanttekening hierbij is dat de wortels van bomen soms kunnen zorgen voor ongelijke wegen en stoepen en dit is een probleem voor minder valide bewoners. Een ander idee is om de stoep op te hogen zodat water minder snel voor overlast zorgt.

Figuur 3: Antwoord op de vraag ‘Wat vinden we acceptabel?’

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

21

22

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

3: Vooruitkijken: Benodigdheden Bewoners kunnen georganiseerd worden met een wijkbestuur of energietransitie-club. Ook kan aan bewoners gevraagd worden wat zij nodig hebben om hun leefomgeving groener in te kunnen richten. Bovendien is het tonen van praktische en goede voorbeelden van het ‘afkoppelen’ waardevol. Zo kan iedereen zelf al aan de slag met afkoppelen. Verder werd geopperd dat klimaatadaptatie geborgd kan worden in het bestemmingsplan of een specifieke vergunning. Wel blijft het een politieke keuze om bepaalde regels (zoals een tuintegel-taks) op te leggen aan burgers.

Figuur 4: Greep uit de antwoorden bij ‘Waar raakt klimaatverandering jouw wijk?’ (geel) en ‘Waar moeten we keuzes maken en waar doet dat pijn?’ (paars)

Met het oog op gezondheid vindt men het belangrijk dat: mensen verkoeling moeten kunnen vinden als het te warm is. Hergebruik van hemelwater (grijs water) is een extra risico voor de gezondheid. Men vindt dat er geen regenwater bij een rioolwaterzuiveringsinstallatie terecht mag komen. Qua veiligheid moeten er begaanbare wegen en paden blijven voor minder mobiele mensen. Wat betreft wonen is de prijs van woningbouw zeer belangrijk.

Figuur 5: Antwoord op de vraag ‘Hoe pakken we dat aan?’

Figuur 5: Antwoord op de vraag wat eventueel verder nog belangrijk is

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Het is zaak om de juiste mensen en middelen te mobiliseren. Meerdere deelnemers vinden dat de bestaande bewonerscollectieven (zoals het initiatief Met Elkaar voor Mekaar of de Leefbaarheidsgroep in Gemonde) ingezet kunnen worden. Om deze participatie te waarborgen, kan bij voorkeur een lokaal bedrijf worden ingeschakeld bij realisatie. Ook is er behoefte aan bewustwording en praktisch advies voor de woningbouwcorporaties. Hierbij zijn prioriteren, afstemmen van verantwoordelijkheden en helder communiceren van essentieel belang. Een deelnemer benadrukte dat een keuze nodig is tussen goedkope woningbouw enerzijds en klimaatadaptatie anderzijds. De GGD bood aan dat zij kunnen helpen met de realisatie van groene schoolpleinen. Tot slot is het een idee om de uitvoeringsagenda’s van alle betrokken organisaties naast elkaar te leggen, om kansen voor samenwerking en afstemming te benutten.