Bijlage 3 - Rapportage van de klimaatadaptatiedialogen Boxtel & Sint-Michielsgestel

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

Interview: Waterschap de dommel heeft contact met bewonersverenigingen over biodiversiteit. Thema klimaatadaptatie aansluiten?

Bouwstenen strategie en uitvoeringsagenda De bouwstenen voor een strategie en uitvoeringsagenda voor klimaatbestendige woonwijken zijn: Beleidsmatig Meer subsidieregelingen voor klimaatadaptatie Subsidieregelingen graag duidelijk en simpel, zodat iedereen hier aanspraak op kan maken Het gebruik van de fiets of openbaar vervoer aanmoedigen Autobezit ontmoedigen; een win-win situatie doordat er minder parkeerplaatsen in woonwijken nodig zijn Interview: We hebben behoefte aan duidelijke normen en regels vanuit de provinciale en Rijksoverheid

Figuur 6: Antwoord op de vraag ‘Wie en wat is hiervoor nodig?’

Onderzoek Uitzoeken in hoeverre de gemeente vrij is om haar wetgeving aan te passen, zodat de gemeente klimaatadaptatie meer kan afdwingen Uitzoeken hoe verharding van tuinen ontmoedigd kan worden Uitzoeken hoe je een tuin kunt vergroenen, zonder het arbeidsintensief of financieel lastig te maken Duidelijkheid geven over de verantwoordelijkheden; de gemeente hoeft niet alles naar zich toe te trekken We gaan stellingen opstellen over wie waarvoor verantwoordelijk is en dit wordt teruggekoppeld naar de Raad Uitzoeken welke niet invasieve maatregelen bewoners zelf eenvoudig kunnen treffen Bepalen of het mogelijk is om elk huis van een regenton te voorzien Interview: Er wordt altijd aangestuurd op klimaatadaptatie, maar je kunt als gemeente niets afdwingen. Procesmatig / Samenwerking Het inzetten van bewonerscollectieven Bbewustwording ecreëren De communicatie richting burgers kan beter Interview: De gemeente moet vooral faciliterend zijn wanneer particulieren met klimaatbestendige initiatieven komen. Uitvoering De gemeente heeft een voorbeeldrol en moet deze ook vervullen In samenwerking met de GGD de schoolpleinen vergroenen

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

23

24

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

4.4 Klimaatdialoog Theereheide

2. Wat verwacht u van deze bijeenkomst?

Waarom deze dialoog? De wijk Theereheide is in ontwikkeling: nu en komende jaren vinden ruimtelijke veranderingen plaats. Daarnaast staan vanaf 2023 rioolvervangingen gepland voor een deel van Theereheide. Omdat de schop dan in de grond gaat, is dit een goed moment voor een dialoog met inwoners in de wijk over kansen voor een klimaatbestendigere inrichting. Uit de klimaatstresstest blijkt Theereheide namelijk kwetsbaar voor hitte, droogte en wateroverlast. De online bijeenkomst bracht gemeente, waterschap, inwoners en andere actieve partijen in de wijk samen. Het doel was verkennen wat men belangrijk vindt voor een prettig leefklimaat, welke oplossingen wenselijk zijn en wat daarvoor nodig is. Er was ook aandacht voor informatie en tips wat inwoners en organisaties nú al zelf kunnen doen. Verloop van de dialoog In totaal namen 42 mensen deel aan de klimaatdialoog, hoofdzakelijk inwoners van Theereheide. Vanwege de grote groep, bestond de dialoog uit een plenaire presentatie, gevolgd door gesprekken in deelgroepen en een plenaire terugkoppeling aan het einde. In de plenaire presentatie kwam aan bod welke ontwikkelingen spelen in Theereheide, wat klimaatadaptatie is, wat de opgave is voor Theereheide en wat eenieder daarvoor kan doen. Met vragen en stellingen (via de tool Mentimeter) werden ervaringen en meningen van deelnemers opgehaald.

In drie deelgroepen gingen de aanwezigen vervolgens met elkaar in gesprek over twee centrale vragen: 1. Wat vinden we belangrijk voor een klimaatbestendige wijk? 2. Wat moet er gebeuren en wie is daarvoor nodig? De deelnemers schreven hun inbreng met digitale postits op een fictief dwarsprofiel van een wijk. Op het dwarsprofiel staan veel onderwerpen afgebeeld: groen, parkeren, straatinrichting, verkeer, ondergrond, tuinen, woningen, personen en ruimte voor andere inbreng. Er werden gesprekken gevoerd over wat was geschreven. De gespreksleiders gaven hiervan een samenvatting tijdens de plenaire terugkoppeling. De gemeente rondde af en gaf een doorkijk naar het vervolg op deze dialoog.

8 11 0 00

Ondergelopen straat Ondergelopen tuin Water in kelder of kruipruimte Water in huis Geen problemen mee ervaren

4. Welke ervaring heeft u met droogte? 0

1 1

Schade aan planten / gras Minder water kunnen gebruiken Verzakking fundering Slechte waterkwaliteit Geen problemen mee ervaren

16

5. Welke ervaring heeft u met hitte?

4 1 11 0

4

Slecht slapen bij warme nachten Lichamelijke klachten Zacht asfalt / schade aan wegen Niet / minder kunnen werken Geen problemen mee ervaren

6. Wat doet u al aan klimaatadaptatie?

Uitkomsten Resultaten Mentimeter vragen tijdens plenaire deel 1. Even voorstellen… Wie bent u? 4

Inwoner van Theereheide Werkzaam in/voor Theereheide

4 3

3. Welke ervaring heeft u met wateroverlast?

18

Gemeente Sint-Michielsgestel Anders

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

1: Resultaten eerste deelgroep

Thema Groen: De aanwezigen vinden meer groen in de wijk belangrijk. Voor klimaatbestendigheid maar vooral ook voor biodiversiteit en meer natuurwaarde. Wat daarvoor nodig is van de gemeente: enerzijds inwoners stimuleren te vergroenen, anderzijds ook meer groen nastreven op eigen terrein. Het bomenbeleidsplan kan het bestaand groen ook meer beschermen, wat in het verleden niet altijd zo is ervaren (bijvoorbeeld in het geval van verwijderde bomen die niet zijn teruggeplaatst). Voor vergroening zien de aanwezigen dubbelfuncties als interessante kans. Zoals speelplekken en sportparken combineren met groenvoorziening en waterbuffering. Thema Verkeer: Verkeersveiligheid is belangrijk voor inwoners in Theereheide. Een kans is om huidige brede wegen te versmallen, voor meer ruimte voor groen én meer verkeersveiligheid. In geval van groene bermen: voer deze hol uit ten behoeve van wateropvang. Ook waterdoorlatende verharding op parkeerplaatsen is kansrijk, bijvoorbeeld bij de sporthal in de wijk. Thema Woningen/Tuinen: De aanwezigen staan positief tegenover maatregelen op eigen terrein zoals de tuin ontstenen/vergroenen, afkoppelen, regenton en gevel-

groen. Er is behoefte aan communicatie: voor bewustwording van noodzaak, goede voorbeelden en informatie over mogelijke maatregelen en bijvoorbeeld droogtebestendige planten. De gemeente heeft een rol in die communicatie, evenals het stimuleren van individuen en bewonersinitiatieven voor het nemen van maatregelen (eventueel met een subsidie). De aanwezigen sporen de gemeente daarnaast aan om zelf kansen te grijpen bij ontwikkelgebieden en ontwikkelaars en corporaties uitdagen voor klimaatbestendige woningen en terreinen. Overige ideeën: • Door de nieuwe Bolster zichtbaar waterrobuust en klimaatbestendig te bouwen, ontstaat meteen een kans voor het koppelen met klimaat-educatie. • Klimaatadaptatie in Theereheide wordt ook geholpen door meer waterbuffering in het buitengebied en boeren te stimuleren akkerranden te beplanten. De deelnemers vinden het wenselijk als de gemeente een integrale visie met bewoners opstelt over hoe de wijk er (klimaatbestendig) uit komt te zien en hoe de rioolvervanging, nieuwe verkeersvisie, gebiedsontwikkeling rond het Campanulaplein, scouting, sporthal, SCI-terrein en de Bolster daarbij als kansen te benutten. Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

25

26

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

2: Resultaten tweede deelgroep

Thema Groen: Ook in deze deelgroep vindt men groen in de wijk belangrijk. Struiken en grasperken, maar ook bomen. De gemeente kan inzetten op meer bomen in de openbare ruimte. Bij het huidige en eventueel toe te voegen groen is goed onderhoud wel een voorwaarde. Er is in de wijk namelijk ervaring met de nadelen van bomen, waaronder bladval (zoals significante overlast in de Eikenlaan) en rioolverstoppingen (zoals bij de Kamperfoeliestraat). Goed onderhoud is een verantwoordelijkheid voor gemeente maar ook voor de bewoners zelf. Zoek naar manieren om dat samen op te pakken.

Thema Woningen/Tuinen: Voor woningen in de wijk zijn de deelnemers geïnteresseerd in groene daken, ten behoeve van waterbuffering, verkoeling, isolatie en voor natuurinclusieve bebouwing. Ook klimaatbestendigere (voor)tuinen is iets waar men wel mee aan de slag wil. Maar daarbij is ondersteuning vanuit de gemeente welkom. In de vorm van bijvoorbeeld subsidie, maar vooral ook informatie. Tuinadviezen voor ontharden en vergroenen en meer inzicht hoe een groene tuin ook onderhoudsvriendelijk kan zijn. Dit kan de gemeente in haar communicatie oppakken, maar ook lokale partijen zoals hoveniers.

Thema Verkeer: Veiligheid is belangrijk en de ruimtelijke inrichting speelt daarbij een rol. Bijvoorbeeld meer ruimte voor fietsen/lopen en het minder aantrekkelijk maken voor (zwaar) verkeer door de wijk. Maar ook vlakke (veilige) trottoirs, die wel hellend zijn tegen wateroverlast bij panden.

De deelnemers hebben behoefte aan voorlichting over wat er speelt in de wijk op het gebied van klimaat. Die bewustwording, evenals inzicht in het nut van bijvoorbeeld vergroenen, is nodig om te beginnen. Goede voorbeelden van wat men zelf kan doen en een ‘we doen het samen’ gevoel helpt men op weg. Dat betekent ook dat het voor ieders portemonnee mogelijk moet zijn om maatregelen te nemen. Financiële of facilitaire hulp kan dan stimuleren.

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

3: Resultaten derde deelgroep

Thema Groen: De deelnemers aan deze deelgroep staan ook positief tegenover meer groen in Theereheide. Onder andere om de schaduwwerking te benutten tegen hitte en voor kleinschalige lokale waterberging. Men vindt het wel belangrijk dat dan wordt gekozen voor groen dat goed tegen droogte kan. Thema Verkeer: Bij ontwikkelingen rondom verkeer in de wijk, vinden de aanwezigen het belangrijk dat slim wordt nagedacht over de verhardingen. Verharden zou alleen moeten waar en wanneer dat nodig is. De functie van parkeerplaatsen is daarbij wel belangrijk, maar het is interessant om dit te combineren met andere functies zoals waterberging of groen.

Over het algemeen leeft in deze deelgroep ook de behoefte aan meer inzicht in wat het probleem eigenlijk is (de impact van klimaatverandering op de wijk). Het zou helpen wanneer de opgave meer gaat leven voor de inwoners. Dat kan bijvoorbeeld met ‘citizen science’ initiatieven of andere acties. Daarnaast is men benieuwd naar informatie over groenere tuinen die tevens onderhoudsvriendelijk zijn.

Thema Woningen/Tuinen: Diverse maatregelen voor klimaatbestendigere woningen en tuinen spreken de deelnemers wel aan. Zoals afkoppelen, vergroenen van tuinen en het creëren van schaduw bij gevels die veel zon vangen en dus opwarmen. Het idee voor een maximaal percentage m2 bestrating in tuinen wordt geopperd maar krijgt niet veel bijval. Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

27

28

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

Bouwstenen strategie en uitvoeringsagenda Onderstaande bouwstenen zijn uit de dialoog gefilterd: Groen en water in de wijk Meer groen in de openbare ruimte Toevoegen natuurwaarde en biodiversiteit Vergroenen en waterberging realiseren met dubbele functies, zoals speelplekken, sportparken en parkeren Voorwaarde bij het groen: goed onderhoud, als gemeente en inwoners samen oppakken Voorwaarde bij het groen: droogteresistente soorten Interview: De gemeente zou de overstromingsgebieden sterker moeten respecteren. Het waterschap is daar heel helder in. Verkeer in de wijk Bij ontwikkelingen in de wijk: alleen verharding wanneer noodzakelijk Onderzoek de koppelkansen tussen verkeersveiligheid en het versmallen en vergroenen van bepaalde straten Waterdoorlatende verharding toepassen bij parkeerplaatsen (bijvoorbeeld de sporthal) Interview: Eén van de grootste kansen voor klimaatadaptatie in Theereheide: versmallen van de wegen voor meer veiligheid en meer groen. Daar zal iedereen voor zijn.

Gemeentelijke aanpak Inwoners nader informeren over de rioolplannen in het westelijke deel van de wijk Particulier ondersteunen bij het treffen van maatregelen, door middel van informatie, voorbeelden en eventueel subsidies (zodat ieders portemonnee kan meedoen) Integrale visie op een klimaatbestendige wijk + kansen rioolvervanging, samen met bewoners Stimuleren bewonersinitiatieven Bij ontwikkeling nieuwe Bolster: klimaatbestendig inrichten en dat benutten bij educatie Bomenbeleidsplan: bomen beter behouden Verbinden met klimaatadaptatie in het aangrenzende buitengebied Interview: We weten als inwoners niet waar de gemeente wanneer aan de slag gaat. Behoefte aan meer inzicht. Bijvoorbeeld: wanneer is mijn straat aan de beurt bij rioolvervangingen?

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

4.5 Klimaatdialoog Centra

Uitkomsten

Waarom deze dialoog?

1: Prioriteiten en belangen

Voor wie de centrumgebieden in Boxtel en SintMichielsgestel bezoeken, er werken of er wonen, is het van belang dat het centrum bestand is tegen de steeds extremer wordende weersomstandigheden. Een klimaatbestendig centrum is (economisch) aantrekkelijk en gezond om te recreëren. Om dat te realiseren, zijn veel partijen nodig. Van gemeente en waterschap, tot lokale verenigingen, winkeliers en organisaties in wonen en welzijn. Het doel van de klimaatdialoog over klimaatbestendige centra was om die partijen bij elkaar te brengen en bewust(er) te maken van het veranderende klimaat en de gevolgen hiervan in centrumgebieden van Boxtel en Sint-Michielsgestel. Doel was daarnaast om samen aan de slag te gaan. Namelijk verkennen wat we belangrijk vinden en kansen identificeren om te komen tot fijne dorpskernen.

Met name wateroverlast vindt men in veel gevallen ‘onaanvaardbaar’. De discussie ging vooral over water in panden. Het streven is bescherming van panden. Maar de vraag is hoever daarin te gaan met maatregelen. En een belangrijke afweging om daarbij te maken is of en in hoeverre onderscheid te maken tussen winkelpanden en huizen in centrumgebieden.

Verloop van de dialoog De deelnemers aan de dialoog kwam vanuit een aantal belangrijke organisaties en rollen: • • • •

Mijngemeentedichtbij Waterschap de Dommel Centrummanager Boxtel Kwartiermaker centrum Sint-Michielsgestel

Woningcorporaties (Woonstichting JOOST en Brabant Wonen) zouden ook deelnemen aan deze dialoog maar waren op het laatste moment verhinderd. Een belangrijke doelgroep die ontbrak was de ondernemersverenigingen. Dat is een aandachtspunt voor een vervolg op deze klimaatdialoog. Een vervolg kan zeer waardevol zijn, aangezien het ondanks de kleine groep een goede dialoog was met veel ideeën en haakjes om op voort te borduren.

Als ‘onwenselijk’ ervaart men naast wateroverlast ook verdroging van groen en de impact van hitte. Een aandachtspunt dat in de discussie rond ‘onwenselijk’ werd genoemd, is de toename van aircogebruik bij hitte. Want het warmt de buitenruimte verder op en verbruikt energie. Een keuze voor droogteresistent groen in centra is wenselijk, maar dit gaat in tegen de huidige trend om juist inheemse beplanting toe te passen. Ten slotte ging de discussie over het punt dat afwenteling van klimaatimpact in centrumgebieden op omliggende woonwijken onwenselijk is. Moeten de problemen van centra ook hier worden aangepakt, of moeten we gezien de krappere ruimte in centra breder kijken: naar omliggende gebieden met mogelijk meer ruimte voor oplossingen?

Na de introductie over klimaatadaptatie en de kennisdeling over de opgave voor specifiek centrumgebieden (op basis van de stresstest), gingen we interactief aan de slag met een aantal centrale vragen: 1.

Wat vinden we belangrijk?

2.

Wat moet er gebeuren?

Prioritering van de impact van klimaateffecten in centra: onaanvaardbaar, onwenselijk en acceptabel. Brainstorm over oplossingen en een verkenning hoe we dat doen en wie en wat is daarvoor nodig zijn. Kortdurend water op straat vindt men ‘acceptabel’. Echter, als het op een locatie structureel voorkomt, is er wel een oplossing nodig. Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

29

30

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

Bij het vertalen van ideaalbeelden naar ideeën voor oplossingen, waren de aandachtspunten voor de aanpak van klimaatadaptatie in centra: ▪

Verder werden veel oplossingen benoemd, zoals groene gevels, kwetsbare groepen beschermen en verkoelend groen snel bereikbaar.

▪

2: Oplossingsrichtingen en uitdagingen

▪

Bij de brainstorm over ‘Wat moet er gebeuren?’ en ‘Hoe pakken we dat aan?’ volgde een discussie over mogelijke oplossingsrichtingen en ook uitdagingen daarbij. In het ideaalbeeld voor de centra kwam de wens voor minder verharding en meer groen sterk naar voren. Dit voor verkoeling voor mensen bij hitte en voor bescherming van panden bij wateroverlast. Maar ook voor de (economische) aantrekkelijkheid van de centra. In de huidige conceptplannen voor het centrum van SintMichielsgestel is bijvoorbeeld al meer groen ingepast dan voorheen. Maar er zijn nog meer mogelijkheden voor klimaatbestendige centra. Bijvoorbeeld groen op en aan panden en een slimme inrichting van terrassen. Dergelijke maatregelen zijn met name interessant wanneer deze gekoppeld kunnen worden aan recreatieve mogelijkheden en aan energietransitiemaatregelen zoals zonnepanelen.

▪

▪

▪

Om stakeholders in de centra te bereiken en motiveren voor klimaatadaptatie, helpt het om de hulp van lokale ondernemers in te schakelen, zoals hoveniers. Dat laat zien dat de nodige kennis en kunde lokaal in huis is. Meer gesprekken tussen stakeholders in de centra over het thema klimaatadaptatie is waardevol. Daarbij helpt het om een bredere blik op centra te hanteren (ook gebieden eromheen meenemen). Neem de inwoners van en bezoekers aan de centra mee in het verhaal van klimaatadaptatie, door de ambities en activiteiten zichtbaar te maken op deze locaties. Het is bijvoorbeeld een speerpunt van de Kwartiermaker Centrum SintMichielsgestel om de recreatie op de Dommel te benutten om dit verhaal te vertellen. De Dommel is ook een kans om te benutten voor fysieke maatregelen in de centra (bijvoorbeeld een sterk ecologisch gebied maken). Betrekken en overtuigen van ontwikkelaars en pandeigenaren is van belang. Een aanpak vergelijkbaar met het gevelbeleid in Boxtel kan helpen de pandeigenaren te mobiliseren voor klimaatbestendigere gebouwen. De gemeenten hebben een grote rol in het klimaatbestendig maken van de openbare ruimte in de dorpskernen. Zij hebben diverse afwegingen te maken, waaronder: Wel of niet onderscheid maken in ambitiesniveaus voor centra en woonwijken? En wat wil zij aan partijen opleggen dan wel stimuleren?

Voor deze aandachtspunten, maar ook voor veel andere oplossingsrichtingen, zijn ideeën bedacht voor vervolgstappen en activiteiten. Een greep uit de inbreng:

Figuur 11 Voorbeelden post-its bij 'Wat moet er gebeuren?'

Interview: Het feit dat de Dommel door het centrum van Sint-Michielsgestel stroomt, biedt kansen voor klimaatadaptatie (zoals tegen hitte) én natuurdoelen. Figuur 12 Voorbeelden post-its bij 'Wat moet er gebeuren' en 'Wat is er nodig' – Deel 1 (Blauw: Boxtel én Sint-Michielsgestel)

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

worden de innovaties zichtbaar Bijvoorbeeld

uitproberen tijdens evenementen

Figuur 13 Voorbeelden post-its bij 'Wat moet er gebeuren' en 'Wat is er nodig' - Deel 2 (Oranje: Boxtel, Geel: SintMichielsgestel)

Bouwstenen strategie en uitvoeringsagenda Voor de strategie en uitvoeringsagenda nemen we mee als bouwstenen de kansrijke ideeën en benodigdheden om (verder) te werken aan klimaatbestendige centra: Beleidsmatig Benutten Omgevingsvisie, -programma’s en plannen, beeldkwaliteitsplannen en bestemmingsplannen om klimaatadaptatie in de centra (bijvoorbeeld groenambities) beleidsmatig te borgen Afwegen en eventueel vastleggen of en in hoeverre onderscheid te maken tussen centra en woonwijken in de gemeentelijke ambities voor klimaatadaptatie Afwegen en eventueel vastleggen of de gemeente klimaatadaptatie in centrumgebieden wil/kan verplichten en dan wel stimuleren Een constructie of regeling ontwikkelen om als gemeente en particulier(en) het groenonderhoud in gedeelde verantwoordelijkheid uit te voeren Gemeente-specifiek: Sint-Michielsgestel Het waterschap De Dommel gaat een nieuwe visie op de Dommel opstellen. Zij gaat hierover in gesprek met de Kwartiermaker Centrum Sint-Michielsgestel voor de samenhang met een klimaatbestendig centrum Onderzoek Verkennen of en in hoeverre het (anterieur) verplichten van maatregelen voor klimaatbestendige gebouwen en terreinen in centrumgebieden wenselijk is Onderzoek doen naar innovatieve technieken (naast vergroenen) die kunnen bijdragen aan klimaatbestendige centra en in hoeverre de inzet daarvan wenselijk en waardevol is. Juist in de centra

Procesmatig/Samenwerking In een vervolg op de klimaatdialoog: ook het gesprek aangaan met (en aan de slag gaan met) de pandeigenaren, ondernemers(verenigingen), centrumbewoners en ontwikkelaars actief in de centra Klimaatadaptatie in centrumgebieden agenderen bij het regionale overleg RNOB (dit regio-overleg organiseert kennisuitwisseling tussen stakeholders in centrumgebieden) en waar mogelijk inzetten Klimaatadaptatie in centrumgebieden agenderen bij het retailplatform Brabant en waar mogelijk inzetten. Gemeente-specifiek: Sint-Michielsgestel De Kwartiermaker Centrum Sint-Michielsgestel werkt momenteel aan het opzetten van overlegstructuren met de belangrijke centrum-stakeholders. Hier als gemeente bij aanhaken Gemeente-specifiek: Boxtel Stimuleren pandeigenaren: vergelijkbare aanpak gevelbeleid Boxtel (aangeven wat je zelf kan doen + een beperkte subsidie) Gemeente-specifiek: Boxtel Hulp van het Centrummanagement Boxtel bij communicatie en gesprek voeren met pandeigenaren Gemeente-specifiek: Boxtel Verken samenwerking met groenopleiding Helicon Uitvoering Stimuleer klimaatadaptatie maatregelen door particulieren/eigenaren op eigen terrein.

Daartoe actiever delen van informatie, praktische voorbeelden en eventueel een beperkte subsidie Klimaatadaptatie ambities en activiteiten actief een podium geven in de centra Communiceer aan stakeholders wat onder geldende regelgeving (bv. Bouwbesluit) kan en mag voor klimaatadaptatie maatregelen Groen toevoegen in de centrumgebieden. Daarbij zoeken naar en/of creëren van ruimte voor groen. Met goede groeiplaatsen en kiezen voor droogtebestendig groen Samen met partners de kansen van de Dommel benutten voor een klimaatbestendige centra. En inzetten op een sterke economische verbindingszone (EVZ) tussen de Dommel en Smalwater Gemeente-specifiek: Boxtel Klimaatadaptatie inbrengen bij het project Boxtel binnen de Bruggen (inzet van de Dommel voor een aantrekkelijk centrum) Interview: Bij ruimtelijke inrichting moet naast ruimte voor groen in centra ook worden gedacht aan de grote waterbergingsopgave waar de gemeente voor staat (zoals weergegeven in de Kaartbank van de provincie). Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

31

32

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

4.6 Klimaatdialoog Ladonk Boxtel Waarom deze dialoog? Bedrijven hebben steeds vaker te maken met overlast en schade door hitte en hevige neerslag, droogte en stormen. Ook op bedrijventerrein Ladonk is hier ervaring mee. Extremer weer, als gevolg van klimaatverandering, roept nieuwe vragen op. Hoe klimaatbestendig zijn we eigenlijk ingericht? En hoe verminderen we schade door instromend regenwater, onbegaanbare wegen, bloedhete parkeerplaatsen of machines en mensen die oververhit raken? Het doel van de dialoog was verkennen wat men belangrijk vindt voor een toekomstig bedrijventerrein, welke oplossingen wenselijk zijn en wat daarvoor nodig is. Verloop van de dialoog

te realiseren. Ook een afdak van zonnepanelen op parkeerplaatsen werd gesuggereerd, omdat dit zowel auto’s beschermt als stroom opwekt. Een andere deelnemer stelde voor om klimaatadaptatie te combineren met biodiversiteit. Ook bleek dat er onder de deelnemers dat er veel draagvlak is om klimaatadaptatie te verplichten bij nieuwbouw en dat het wenselijk is om de afwatering van regenwater de bodem in te laten infiltreren i.p.v. het riool. Interview: Impact van hitte op mensen én productieproces is merkbaar. Naast groen zijn technische oplossingen, maar dat kunnen dure investeringen zijn Een stimulans kan zijn om bedrijven een voordeel te geven bij tenders en om de CO2-footprint en watergebruik als sellingpoint te gebruiken.

In totaal namen 8 mensen deel aan de klimaatdialoog: mensen werkzaam op het bedrijventerrein, leden van de klankbordgroep Ladonk, raadsleden en het waterschap. De dialoog startte met een overzicht van de gevolgen van klimaatverandering en de risico’s en mogelijke oplossingen voor een bedrijventerrein zoals Ladonk. We gingen in gesprek over: 1. Wat kunnen we zelf doen om een klimaatbestendig Ladonk te realiseren? 2. Wat speelt er nog meer op het terrein? 3. Hoe betrekken we bedrijven hierbij? Uitkomsten 1: Oplossingsrichtingen Op pand niveau zien de deelnemers dat regenwater afgekoppeld kan worden en dat er op de nieuw te bouwen panden zonnepanelen geplaatst kunnen worden. Ook op de geluidsschermen naast het spoor is plaats voor zonnepanelen. Bovendien werd geopperd dat bedrijven die vooroplopen beloond worden en dat de plaatsing van kleine windmolens wellicht onderzocht moet worden. Interview: Klimaatbestendig bedrijventerrein kan ook belangrijk zijn voor imago van het bedrijf. In het productieproces werd de mogelijkheid genoemd om een regenwater-filter toe te passen en om de uitwisseling van warmte tussen bedrijven mogelijk te maken. Ook had een deelnemer het idee om werknemers op de leiden tot duurzaamheidsambassadeurs en kartrekkers.

Op perceel niveau werd geopperd om een gezamenlijk parkeerdek te creëren, om zo op andere percelen groen Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Figuur 14 Antwoord op de vraag ‘Wat kunnen we zelf doen?’

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

De energietransitie is op Ladonk een andere belangrijke ontwikkeling. Dit is een koppelkans om maatregelen tegelijk met rioolwerkzaamheden uit te voeren.

Interview: Belangrijk om als gemeente én als ondernemers snel aan de slag te gaan met klimaatadaptatie om de grote schadeclaims voor te zijn.

Figuur 15 Antwoord op de vraag 'Wat speelt er nog meer op het terrein?'

2: Vooruitkijken: Benodigdheden Op de vraag hoe we bedrijven beter kunnen betrekken bij het realiseren van een klimaatbestendig Ladonk, kwam veel input van de deelnemers. Zo stelde men dat problemen en oplossing samengebracht moeten worden dat we goede voorbeelden moeten laten zien om een aantrekkelijke werkomgeving te bieden om trots op te zijn. Er werd voorgesteld om een nieuwe ‘innovatieroute’ te organiseren. Het is zaak dat werkgevers en werknemers inzien wat de opgave is. Om tot daadwerkelijke actie te komen, is een startmoment nodig. Een moment wat de ondernemers over de drempel helpt op echt aan de slag te gaan met realisatie. Ook werd er geopperd dat klimaatadaptatie standaard moet worden geborgd bij de aanvraag van een omgevingsvergunning. Mogelijk kan de onderwijsinstelling Helicon een rol spelen bij de realisatie van maatregelen voor klimaatadaptatie. Interview: Geef als gemeente informatie aan bedrijven over waar maatregelen worden genomen en wat gemeente bereid is te doen. Neem ondernemers mee in het verhaal, wat men zelf kan doen en wat het oplevert.

Figuur 16 Antwoord op de vraag 'Hoe betrekken we bedrijven?'

Een van de deelnemers kwam met het idee om een inspirerend visiedocument op te stellen van ‘Ladonk in 2030’. Klimaatadaptatie is missiewerk om bedrijven zo ver te krijgen om in actie te komen. De opgave is om bedrijven te verleiden mee te doen. Om dit te bevorderen noemde iemand de mogelijkheid om een klimaatpsycholoog in te zetten. Het momentum na de corona-pandemie kan benut worden om te benadrukken dat het belangrijk is om over de toekomst na te denken. Tot slot kan er een spelelement gebruikt worden om mensen in actie te laten komen.

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

33

34

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

Bouwstenen voor betrekken partijen op het terrein Het gesprek over het betrekken van bedrijven geeft praktische handvatten voor de aanpak en invulling van verduurzaming. Dat gaat starten met de sessie die de klankbordgroep in september organiseert. De klankbordgroep pakt dit op. Onderstaande bouwstenen zijn uit de dialoog gefilterd: Advies voor invulling sessie ‘Duurzaamheid’ van de klankbordgroep Ladonk Doel: Een aantrekkelijk terrein bieden dat bijdraagt aan het imago van Ladonk Zie klimaatadaptatie als een kans voor het positief profileren van bedrijven Het mobiliseren van zowel ondernemers als eigenaars en werknemers Betrekken van de opleiding Helicon en eventueel lokale ondernemers die een dienst of product hebben Tips voor de aanpak Bedrijven verleiden tot actie ondernemen om te ontdekken wat zij zelf kunnen doen aan klimaatadaptatie en ook daadwerkelijk in actie te komen Het creëren van een startmoment, om de intenties ook uit te voeren Organiseren van een nieuwe ‘innovatieroute’ Goede voorbeelden en ‘best practices’ laten zien en met elkaar delen Realiseren van een waterberging Waterdoorlatende verharding toepassen bij parkeerplaatsen en ruimte bieden voor meer groen Stimuleren van minder auto’s en meer gebruik van de fiets en/of Openbaar Vervoer; dit biedt meer ruimte voor groen (Samen Slim Rijden-project) Bouwstenen strategie en uitvoeringsagenda Particuliere

bedrijven ondersteunen bij het treffen van maatregelen, met informatie, voorbeelden en eventueel subsidies (zodat ieders portemonnee kan meedoen) Uitzoeken welke juridische verplichtingen voor nieuwbouw gewenst zijn en of, en zo ja, hoe deze eventueel gehandhaafd kunnen worden Meer groen in de openbare ruimte Integrale visie op een klimaatbestendig terrein en dus het koppelen van kansen (zoals bijvoorbeeld de rioolvervanging)

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

4 DOORKIJK NAAR VERVOLG De klimaatdialogen zijn gevoerd en de resultaten zijn samengevat tot bouwstenen in deze rapportage. Het vervolg op dit proces bestaat uit drie onderdelen: 1. Nazorg op het dialoogtraject De deelnemers aan de klimaatdialogen ontvangen na afloop de gegeven presentatie, evenals het verslag van de bijeenkomst en resultaten als terugkoppeling. Wanneer er relevante externe informatiebronnen zijn, ontvangen zij tevens de weblinks daarnaartoe. Op die manier hebben de deelnemers informatie om op terug te vallen, inzicht in de gemaakte afspraken en in de ideeën voor actie die tijdens de dialoog zijn opgedaan. De contacten die tijdens de klimaatdialogen zijn gelegd en waarbij verdere verkenning waardevol is, werken we waar nodig uit tot vervolgafspraken. Ook verdere bouwstenen, te maken keuzes of activiteiten waar externe partijen (zoals een waterschap) voor aan de lat staan, leggen we aan hen voor. Door het samen eens te worden over vervolgafspraken, werken we aan draagvlak voor de op te stellen uitvoeringsagenda en momentum om aan de slag te gaan. 2. Doorgaan met wat er al gebeurt Het klimaatdialogen traject staat niet op zichzelf. De gemeenten en andere partijen in Boxtel en SintMichielsgestel waren al aan de slag met klimaatadaptatie.

Een onderdeel van het vervolg is dan ook om door te gaan met de activiteiten en ontwikkelingen die al in gang zijn gezet in de gemeente. Zoals de inzet op gescheiden rioolstelsels en het afkoppelen van de voorzijde van huizen, de stimuleringsregeling voor afkoppelen door particulieren en het aanleggen van watertuinen. De kennis en contacten die zijn opgedaan bij de dialogen kunnen daarbij helpen.

Bestuurlijke afstemming Raadsleden zijn tijdens de klimaatdialogen geïnformeerd door hen uit te nodigen als toehoorders bij de dialogen. Bij elke dialoog waren een aantal raadsleden aanwezig. Daarnaast wordt de gemeenteraad verder geïnformeerd over het verloop en de resultaten van de dialogen door middel van deze rapportage. In het vervolg zijn de bestuurders nodig bij het maken van keuzes voor ambities, budgetten en wenselijkheid van bepaalde regelgeving rondom klimaatadaptatie. In een bestuurlijk traject kunnen zij over deze thema’s een beeld vormen en oordelen. Concreet is een vervolgtraject met de gemeenteraad nodig voor (zie ook bouwstenen interne klimaatdialoog): > Rol van de gemeente bij klimaatadaptatie afbakenen; > Projectopdracht voor klimaatadaptatie vaststellen; > Kennis en capaciteit voor activiteiten borgen. Financiële verkenning: Een uitwerking van de financiële (on)mogelijkheden voor klimaatadaptatie. Zoals het verschuiven van bestaande budgetten en financiers, maar ook het aanwenden van nieuwe, tijdelijke of (semi)permanente financiering. De inzichten en adviezen zijn zowel gericht op (interne) gemeentelijke budgetten als externe financieringsopties. Juridische verkenning: Een uitwerking van de juridische (on)mogelijkheden voor klimaatadaptatie.

Bijvoorbeeld inzicht in relevante bestaande regelgeving en instrumenten en wat nieuwe juridische mogelijkheden kunnen zijn. Maar ook inzicht in het borgen van klimaatadaptatie met de instrumenten die de Omgevingswet met zich meebrengt (Omgevingsvisie, programma’s en plannen).

3. Strategie, uitvoeringsagenda en uitwerkingen De producten om na de dialogen op te stellen, zijn: • Strategie en uitvoeringsagenda (DPRA) • Uitwerking 1: Financiële handvatten • Uitwerking 2: Juridische handvatten DPRA: De volgende (DPRA-)stap is een uitwerking van de dialogen tot een strategie en uitvoeringsagenda. Het is de stap waar de bouwstenen aan concretere acties en actiehouders worden gekoppeld. Over de bouwstenen konden in veel gevallen nog geen definitieve keuzes of harde afspraken worden gemaakt tijdens dialogen. Dat zal in het vervolgtraject gebeuren, in overleg met externe partijen (zie punt 1) en met bestuurlijke afstemming.

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

35

36

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

UITWERKING FINANCIERING

Externe financiering voor gemeente

De bouwstenen voor maatregelen kunnen deels gerealiseerd worden met andere keuzes. Dit kan ook leiden tot een verschuiving van budgetten en financiers. Voor een aantal maatregelen en acties is echter ook nieuwe financiering nodig.

Impulsregeling van het Rijk: Aan te vragen door overheden, via de werkregio (Werkeenheid de Meijerij). Gericht op realisatie van maatregelen tegen droogte en hevige neerslag. Maatregelen enkel gericht tegen hitte komen niet in aanmerking. Looptijd 2021 t/m 2027.

Deze uitwerking geeft inzicht in de mogelijkheden voor financiering, voor zover die nu bekend zijn.

https://klimaatadaptatienederland.nl/overheden/sra/impu lsregeling-klimaatadaptatie/

Gemeentelijke budgetten

Provinciale bijdrageregeling bij de Impulsregeling: Vanaf 1 september 2021 t/m 2023 heeft de provincie Brabant een aanvullende regeling voor matregelen die op de uitvoeringsagenda van de werkregio staan.

Verschuiving van budgetten: Als de gemeente in de openbare ruimte meer groen realiseert en minder verhardingen aanlegt of teruglegt (bij renovatie), dan zijn er budgetten nodig uit andere (begrotings)posten. Dat is dan vaak een verschuiving van grijs naar groen voor zowel realisatie als beheer. Dit vergt een aanpassing in de begroting en in de onderbouwing. Een toenemende integrale aanpak van ontwerp en realisatie van projecten maakt het mogelijk om opgaven en maatregelen te combineren: werk-met-werk. In veel gevallen kan hiermee bespaard worden op (meer)kosten. Dit maakt het wel lastiger om uit te splitsen op welke budgetten de kosten terecht komen. Dit vergt waarschijnlijk het ontwikkelen van een nieuwe systematiek. Rioolheffing: De aanleg van voorzieningen voor hemelwater, zoals groene wadi’s, verlagingen, afkoppelen, kunnen (deels) gefinancierd worden uit de rioleringsheffing. Het is een bestuurlijke keuze hoe dit te vertalen naar ambities en budgetten. De rioleringsheffing is een geoormerkte heffing. Dit budget mag alleen ingezet worden voor de zorgplichten: • Inzameling en het transport van stedelijk afvalwater • Doelmatige inzameling en verwerking van overtollig hemelwater • Vermijden van grondwateroverlast vanuit openbare ruiten en verwerking van overtollig (ondiep) grondwater Klimaatadaptatie kan dus deels gedekt worden vanuit de rioolheffing.

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

https://www.klimaatadaptatiebrabant.nl/k/n442/news/vie w/3482/2775/bijdrageregeling-provincie-voorklimaatadaptatieprojecten.html Deltaprogramma de hoge zandgronden: Bijdrageregeling voor maatregelen en onderzoek voor het vasthouden van water op de zandgronden. Hiervoor wordt 25% Rijksbijdrage gevraagd. Voor gemeenten zijn de volgende maatregeltypen opgenomen in het Werkplan ‘Weerbaar tegen watertekort’: • Ontstenen • Afkoppelen met infiltratie • Groenblauwe structuren aanleggen • Omvormen van oppervlaktewater naar wadi's Subsidie Klimaatbuffer van Waterschap de Dommel: Wordt op dit moment herzien. EU-subsidies: Specifieke regio- of opgave gerichte subsidies vanuit de Europese Unie. Zoals Interreg A, LIFE en Horizon 2020. Vaak zijn er twee routes: zelf aanvragen bij de EU, of als partner of deelproject aanhaken bij een lopend, gesubsidieerd traject.

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

Financiering voor of door andere partijen

Klimaatadaptatie meekoppelen

Veel eigendommen zijn van andere partijen. Door hen te informeren over regelingen voor klimaatadaptatie, kan klimaatadaptatie in de gemeente versneld worden.

Maatregelen voor klimaatadaptatie dragen vaak ook bij aan andere doelen. Ze worden integraal of als meekoppelkans opgepakt. Dat verbreedt de mogelijkheden voor financiering. Deze liggen bijvoorbeeld op thema’s zoals aan groen, biodiversiteit, leefbaarheid, energietransitie of participatie ook kansen bieden voor het integraal oppakken van klimaatadaptatie. Met een brede blik kan de gemeente of een andere partij hier een passende regeling vinden voor een project.

IVN Groeifonds: Deze regeling voor groene bedrijventerreinen is nog in aanvraag bij het Rijks Groeifonds. Na goedkeuring eind 2021 van start. https://www.ivn.nl/natuurinclusiefbouwen/nieuws/bedrijventerreinen-op-de-schop-voorbiodiversiteit-en-gezondheid-werknemers MIA-Vamil: Rijksinvesteringsaftrek waterberging op privaat terrein.

voor

groen

en

https://www.rvo.nl/subsidie-enfinancieringswijzer/miavamil/ondernemers/sectoren/klim aatadaptatie Prins Bernhard Cultuurfonds: Subsidieregeling buurtnatuur en buurtwater, voor samenwerkende particulieren. https://www.brabant.nl/Applicaties/Producten/Buurtfond s__Buurtnatuur_en_buurtwater_subsidie_14839 Afkoppelverdubbelaar van Waterschap de Dommel: Een verdubbeling van afkoppelsubsidies die door gemeenten worden uitgegeven aan particulieren.

Zicht op tijdelijke regelingen Naast deze regelingen, zijn er regelmatig mogelijkheden voor financiering of ondersteuning vanuit tijdelijke budgetten, subsidies en prijsvragen. Het is vaak lastig om deze tijdig in beeld te hebben. Kansrijk zijn regelingen die ingesteld zijn voor klimaatadaptatie, hitte, droogte, hevige neerslag of overstromingen. Maar ook regelingen voor bijvoorbeeld: groen, biodiversiteit of gebiedsontwikkeling zijn vaak goed in te zetten voor (deel)opgaven voor klimaatadaptatie. Zo lopen er nu regelingen vanuit de City Deal Groene Stad en aanvragen voor inzet van het Wiebes Groeifonds voor groene bedrijventerreinen, groene wijken en duurzaamheid. Ook kleinere regelingen kunnen interessant zijn zoals voor groene schoolpleinen, voedselbossen of groen in de wijk.

Groene leningen met een formele “groenverklaring” zijn beschikbaar via diverse financiers. Deze leningen hebben een lagere belasting en/of gunstige voorwaarden. https://www.rvo.nl/subsidie-enfinancieringswijzer/regeling-groenprojecten Subsidieregeling Landschap (STILA): Subsidie voor landschapselementen, deze kunnen ingezet tegen hitte en voor de opvang van hemelwater. https://www.brabant.nl/applicaties/producten/stimulering sregeling_landschap_noord_brabant_subsidie_20071

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

37

38

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

UITWERKING JURIDISCHE INSTRUMENTEN Instrumenten Onderstaande figuur toont de juridische instrumenten voor klimaatadaptatie. De boodschap is dat ambities voor klimaatadaptatie van nationale ambitie tot aan een exploitatieovereenkomst moeten landen. Dat vereist een bepaalde manier van werken:

• Verschillende schaalniveaus: Van nationaal, via regio, gemeente, stad of dorp, naar een concreet gebiedsontwikkelingsproject op één of enkele percelen; • Goede overdrachtsmomenten en -documenten; • Feedbackloops van uitvoering terug naar ambitie.

• Van grof naar fijn: Van een ambitie, definitie en ontwerp, werkvoorbereiding tot realisatie en beheer. Waarbij de inhoud steeds gebiedsgerichter wordt uitgewerkt, met het bodem- en watersysteem als basis;

Hierbij zijn bewust niet alleen de instrumenten van een gemeente getoond, maar het volledige palet van instrumenten waarop de gemeente in kan spelen. Dit is uitgewerkt in een concreet voorbeeld.

Figuur 17 Bron: Over Morgen. (Verwacht in 2021). Klimaatbestendig bouwen in beekdallandschappen in Noordoost-Brabant.

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

Omgevingswet De Omgevingswet leidt tot veranderingen in de juridische mogelijkheden om klimaatadaptatie een impuls te geven in een gemeente. De omgevingsvisie is een integrale visie voor de fysieke leefomgeving met strategische hoofdkeuzen voor de langere termijn. Een omgevingsprogramma is uitvoeringsbeleid waarin maatregelen zijn opgenomen om doelstelllingen op het gebied van de fysieke leefomgeving te bereiken. Het kan gericht zijn op een thema, een gebied of een omgevingswaarde. Het doel van het omgevingsprogramma is om een onderwerp of opgave uit de omgevingsvisie, of ander sectoraal beleid, concreet te maken door deze uit te werken in doelstellingen en/of maatregelen. In het omgevingsplan staan de gemeentelijke regels over de fysieke leefomgeving. Het omgevingsplan gaat uit van activiteiten die op locaties mogelijk zijn. In het omgevingsplan kan een vergunningplicht komen te vervallen, een stelsel van meldingsplicht of informatieplicht in het leven worden geroepen, of kunnen ambities op het gebied van milieu worden verankerd in omgevingswaarden.

Het verlenen van een omgevingsvergunning leidt tot verandering in de fysieke leefomgeving. Het is het vehikel om realisaties buiten het omgevingsplan mogelijk te maken. Voordat een omgevingsvergunning wordt verleend wordt het initiatief verkend. Het basisproces Verkennen Initiatief maakt initiatieven vanuit de samenleving mogelijk door ze vanuit een positieve houding (van nee, tenzij naar ja, mits) en integraal te benaderen.

Keuze van instrumenten bij de rol De keuze van de juridische instrumenten is afhankelijk van de fase en de daarin beschikbare instrumenten. Van de andere kant heeft de keuze van instrumenten ook een relatie met de rol die de gemeente op zich neemt (zie Figuur 18). Ziet de gemeente zichzelf meer als regulerend, realiserend, samenwerkend of ondersteunend? Wat is de juiste mix van al die rollen? Dit is vaak een bestuurlijke keuze. Daaruit volgt vervolgens een logisch samenhangend pakket aan maatregelen.

Figuur 18 Bron: Samen Klimaatbestendig, &flux en Tauw. (2020). Ritsen: Een gids met klimaatadaptieve instrumenten voor bouwen & ontwikkelen. Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

39

40

Rapportage klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

Een voorbeeld uitgewerkt In de dialogen werd van de ene kant gevraagd om een regentonnenactie voor inwoners. Van de andere kant werd gevraagd om regelgeving. Stel dat de gemeente kiest voor een verplichting tot afkoppelen van hemelwater bij nieuwbouw. Dan dient dit onderbouwd te worden in de Omgevingsvisie. Bijvoorbeeld op basis van het principe van het waterschap: “Elke druppel vasthouden en infiltreren waar deze valt". Door het grondwater aan te duiden als belangrijke buffer en bron. Vervolgens kan de gemeente dit vastleggen in de regels in het Omgevingsplan. Dit kan versterkt worden met een convenant, met bouwende partijen en/of in de prestatieafspraken met de woningbouwcorporaties. Als deze regels ook voor de gemeente zelf gaan gelden, moeten ze verwerkt worden in standaarden, zoals het handboek openbare ruimte of in het Programma van Eisen zoals dat nu in de gemeente wordt gehanteerd. Ook kan het zijn dat de gemeente specifieke projecten opstart. Deze worden opgenomen in het Omgevingsprogramma en in het meerjareninvesteringsprogramma voor de betreffende jaren. Als er nu een partij nieuw gaat bouwen, moet deze de regels van het Omgevingsplan en de regels uit de Keur van het waterschap toepassen en uitwerken in het ontwerp. Dit leggen de partijen samen vast in het proces van de watertoets. Deze afspraken kunnen gevolgen hebben voor het ruimtegebruik en de investeringen.

Vaak wordt dit vastgelegd als onderdeel van de anterieure overeenkomst en/of de exploitatieovereenkomst tussen de gemeente en de ontwikkelende partij.

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

Rapportgave klimaatadaptatiedialogen gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel

COLOFON RAPPORTAGE VAN DE KLIMAATADAPTATIEDIALOGEN BOXTEL EN SINT-MICHIELSGESTEL KLANT Gemeenten Boxtel en Sint-Michielsgestel AUTEURS Vera Kusters Freya Macke Lisanne den Ouden Maarten Verkerk PROJECTNUMMER ANL-C06031.000126 ONZE REFERENTIE D10036592:10 DATUM 20 juli 2021 STATUS Definitief GECONTROLEERD DOOR Freya Macke Senioradviseur klimaatadaptatie

Arcadis Nederland B.V. Postbus 1018 5200 BA 's-Hertogenbosch Nederland T +31 (0)88 4261 261

Onze referentie: D10036592:10 - Datum: 20 juli 2021

41