Bijlage 2 - Stresstest Sint-Michielsgestel
Tekst van het document
Oppervlaktewater icm locaties overstort
Droogte Klimaateffect
Kans / Bedreiging
kans aanwezig
Adaptatie
bedreiging aanwezig
strategie
Niet aanwezig binnen de gemeente Zeespiegelstijging, afname neerslag WR20 Verzilting oppervlaktewater en bodem
Verzilting geen risico binnen de gemeente
Toename verzilting riviermonding, afname rivierafvoer zomer WR21 Verzilting innamepunten drinkwater
Geen waterwingebieden binnen de
-
gemeentegrenzen
WR22 Beperking drinkwaterproductie door afname
Geen waterwingebieden binnen de
beschikbaarheid zoet water
gemeentegrenzen
-
Drogere bodems in de zomer WR23 Druk op drinkwaterproductie en transport door toename watervraag WR24 Overstromingsrisico door drogere veendijken
Waterleidingen
V
Geen veendijken aanwezig
Extremen nemen toe WR25 Beperking groenonderhoud door beregeningsverbod
Groenvoorzieningen
VBM
Verandering kwaliteit oppervlaktewater
Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
33 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
WR26 Afname waterkwaliteit door ziekteverwekkers
(Geïsoleerd)Oppervlaktewater
VBM
Toename bodemdaling WR27 Bedreiging bebouwing, cultureel erfgoed en
Bodemdaling zeer beperkt tot nihil,
waterinfrastructuur door bodemdaling WR28 Toename waterbeheer door bodemdaling
Oppervlaktewateren en natuurgebieden
Toename verzilting grondwater WR29 Mogelijke verandering ecosysteemdiensten en
Bodemdaling zeer beperkt tot nihil, zie Figuur 8
ecologische waterkwaliteit
rapportage
Overstroming kans aanwezig Kans Klimaateffect
bedreiging aanwezig
Bedreiging Niet aanwezig binnen de gemeente Toename verzilting riviermonding V
WR30 Problemen drinkwaterproductie door verzilting Toename verzilting grondwater in de kuststreek WR31 Mogelijke verandering ecosysteemdiensten en
Natuur netwerk Brabant/ stedelijk groen,
ecologische waterkwaliteit
oppervlaktewater
V
Hogere waterstanden
WR32 Toename corrosie ‘splash zone’ stalen damwanden
WR33 Mogelijke toename erosie kust WR34 Vaker sluiten primaire keringen WR35 Afname spuien, toename pompen WR36 Uitval vitale en kwetsbare waterinfrastructuur bij overstroming WR37 Schade aan gebouwen bij overstroming
7.3
VBM Zie paragraaf 5.1. Figuur 14 Zie paragraaf 5.1. Figuur 14
VBM
Toelichting bedreigingen en kansen
Hieronder zijn de belangrijkste bedreigingen en kansen voor de sector water en ruimte toegelicht: Hitte gerelateerde klachten bouwmedewerkers De toename van extreme hitte veroorzaakt een bedreiging voor bouwmedewerkers door de toename van hitte gerelateerde klachten (Meijs, et al., 2018). Veelvoorkomende klachten door hitte zijn krampen, uitslag, uitputting, hitteberoerten, uitdroging (dehydratie), nierfalen en luchtwegklachten (Keatinge, 2003). Deze klachten kunnen ontstaan door een slechte nachtrust bij warme nachten en door de warme omstandigheden waaronder bouwmedewerkers moeten werken. Vooral de medewerkers die buiten werken en zwaar fysiek werk verrichten zijn kwetsbaar. De klachten veroorzaken naast een slechte gezondheid ook een toename van ziekteverzuim. De hitte maakt het werk immers veel zwaarder en de behoefte aan verkoeling neemt toe.
Afname (zwem)waterkwaliteit De toename van de temperatuur van het oppervlaktewater heeft een negatief effect op de waterkwaliteit (Meijs, et al., 2018). Door de warmte kunnen de chemische en ecologische samenstelling van het water veranderen. Zo neemt de kans op ziekteverwekkende micro-organismen zoals algen en botulisme toe (de Jonge, 2008). Dit maakt zwemwater ongeschikt voor recreatie en vergroot de vraag naar beheer en onderhoud van zwemwaterlocaties. Wat betreft andere oppervlaktewateren zal beheer en onderhoud ook toenemen door deze warmte minnende micro-organismen. Dit blijkt ook uit de toename van kadavers door botulisme. Dit Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
34 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
klimaateffect vormt dus een bedreiging voor de sector WR, wat vooral impact heeft op de beheerder (zwemwaterbeheerders, waterschappen) en gemeenten (klachten inwoners). Toename kans brand De toename van extreme hitte veroorzaakt in combinatie met droogte een toename van de kans op brand. De brandbaarheid van zowel vegetatie op de bodem (bermen, natuur, recreatief groen etc.) als het toenemende stedelijk groen op gebouwen (groene daken, verticaal groen) wordt vergroot (Kok, 2018). In geval van brand kan de schade hoog oplopen met uitval van de functie van de ruimte/het gebouw en herstelkosten als gevolg. Toename gebruik water en ruimte voor recreatie Er zal meer gebruik gemaakt worden van water (recreatief) en ruimte (parken, pleinen) door de toename van warmere zomers en meerdaagse warme periodes (Meijs, et al., 2018). De toename van het gebruik vergroot de behoefte aan beheer en onderhoud, bijvoorbeeld door gedeponeerd afval van recreanten. Dit kan als negatief worden ervaren door de beheerders vanwege hogere kosten, maar biedt mogelijk ook meer werkgelegenheid voor beheerders. Aan de andere kant kan de toename van gebruik leiden tot een grotere behoefte aan faciliteiten in de desbetreffende gebieden, zoals voor de toegankelijkheid (stijgers, parkeermogelijkheden, wandelpaden), straatmeubilair en informatievoorziening (wegwijzing).
Hierdoor kan de gebruiks- en belevingswaarde van een ruimte worden vergroot, wat economische ook kansen biedt. Kortom, dit klimaateffect biedt zowel kansen als bedreigingen. Mogelijke verandering ecosysteemdiensten en ecologische waterkwaliteit De toename van drogere bodems in de zomer, verzilting en de verandering van oppervlaktewaterkwaliteit door droogte vormen hebben invloed op flora en fauna. Bij de Sector Natuur wordt hier dieper op ingegaan. De leefomgeving van flora en fauna verandert dus door de droogte waardoor veranderingen in ecosystemen optreden door de verschuiving van soorten en zelfs mogelijk verlies van soorten. Dit laatste heeft bij droogte vooral te maken met de hogere concentraties contaminanten door minder verdunning en meer stilstaand water in de zomer. Maar ook uitgedroogde natuur kan vaak simpelweg niet meer herstellen. De verandering in bepaalde ecosysteemdiensten en de verandering van waterkwaliteit hebben impact op de subsector Water. De exacte ecologische veranderingen (soort specifiek) zijn lastig te voorspellen. Wel zal er in verzilte gebieden verschuiving optreden naar soorten met een hogere zouttolerantie. Daarom kan generiek enkel worden geconstateerd dat dit nieuwe bedreigingen en nieuwe kansen zal veroorzaken.
Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
35 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
8
SECTOR LANDBOUW, TUINBOUW EN VISSERIJ
8.1
Definitie sector
De sector Landbouw, Tuinbouw & Visserij (LTV) omvat alle veehouderijen, alle typen open teelten, bedekte en onbedekte tuinbouw en visserij. De recreatieve visserij behoort niet tot deze sector en valt onder de sector recreatie en toerisme.
8.2
Effect klimaatverandering op sector
In navolgende tabellen zijn de directe effecten met grijs aangegeven. Hieronder zijn de bijbehorende indirecte effecten opgesomd. Per indirect effect is aangegeven of het een kans of bedreiging betreft en of het risico in de gemeente aanwezig is en zo ja, waar. De mogelijke adaptatiestrategie is in de laatste kolom weergegeven, waarbij V voor voorlichting, B voor beleidskader, en M voor maatregelen staat.
Hitte Kans Klimaateffect
kans aanwezig
Adaptatie
bedreiging aanwezig
Strategie
Bedreiging Niet aanwezig binnen de gemeente Extremen nemen toe LTV1 Hittestress arbeiders
Agrarische gebieden
LTV2 Hittestress vee
Veehouderijen
LTV3 Afname gewasopbrengsten
Graslanden (veehouderijen)
V V V
Akkerbouw Onbedekte tuinbouw Groeiseizoen begint eerder en duurt langer LTV4 Toename potentiële gewasopbrengsten
V
Open teelt, onbedekte tuinbouw
Zachte winter LTV5 Toename energiekosten koeling en
V
Agrarische gebieden
problemen bewaring oost LTV6 Minder opbrengstderving door afname
V
Akkerbouw, Onbedekte tuinbouw, Veehouderij (grasland)
vorst LTV7 Toename overlevingskans exoten
V
Gemeentebreed
Hogere temperatuur oppervlaktewater LTV8 Verschuiving warmteminnende
V
Oppervlaktewater
aquatische soorten Warmere zomers en toename meerdaagse warme periodes LTV8 Ziekten en plagen
V
Agrarische gebieden
Wateroverlast Kans Klimaateffect
kans aanwezig
Adaptatie
bedreiging aanwezig
Strategie
Bedreiging Niet aanwezig binnen de gemeente Toename meerdaagse natte periodes LTV9 Bodemverdichting, afname bewerkbaarheid LTV10 Toegankelijkheid akkers voor landbouwmachines en bewerkelijkheid akkers
Agrarische gebieden
V V
Agrarische gebieden
V
LTV11 Toename beschikbaarheid schoon water Extreme piekneerslag neemt toe LTV12 Schade aan gebouwen, kassen, stallen en
Agrarische gebieden
V
oogsten Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
36 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
LTV13 Toename erosie in heuvelachtig gebied
V
LTV14 Toename kans uitval elektriciteitsvoorzieningen door inundatie LTV15Toename blootstelling aan water
Agrarische gebieden
VBM
Agrarische gebieden
V
overdraagbare ziekteverwekkers door water op straat LTV16 Opbrengstderving door toename blootstelling ziekteverwekkers
V
LTV17 Verandering ecosysteem, verschuiving soorten Toename frequentie en intensiteit windstoten
V
LTV18 Kansen zeevisserij door opwelling Hogere luchtvochtigheid LTV19 Toename ziekten en plagen
Agrarische gebieden
V
Overige extremen (frequentie en intensiteit windstoten, bliksem en hagel) LTV20 Oogstschade landbouw
Agrarische gebieden
V V
LTV21 Toename ziekten en plagen Verandering kwaliteit oppervlaktewater Agrarische gebieden
LTV22 Verandering blootstelling aan
V
ziekteverwekkers
V
LTV23 Verandering kwaliteit oppervlaktewater door afspoeling en overstort rioolwater
Droogte kans aanwezig Kans Klimaateffect
bedreiging aanwezig
Bedreiging
Adaptatie Strategie
Niet aanwezig binnen de gemeente Afname rivierafvoer LTV24 Afname beschikbaarheid zoetwater
Afname aanvoer beken (Dommel, Aa)
V
LTV25 Vissterfte (zuurstoftekort/droogval)
Vislocaties
V
Agrarisch gebied
V
Drogere bodems in de zomer LTV26 Oogstschade en afname gewasopbrengsten LTV27 Waterschaarste en beregeningsverbod
Agrarisch gebied
V
Toename verzilting riviermonding LTV28 Verzilting innamepunten rivierwater Toename verzilting grondwater in kuststreek LTV29 Kansen zilte teelt Toename verzilting riviermonding, Drogere bodems LTV30 Verandering ecosystemen
Agrarisch gebied
V
Toename bodemdaling LTV31 Hogere kosten waterbeheer tbv landbouwproductie
Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
37 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
Overstroming kans aanwezig Kans Klimaateffect
bedreiging aanwezig
Bedreiging
Adaptatie Strategie
Niet aanwezig binnen de gemeente Hogere waterstanden LTV32 Mogelijke veranderingen aquatische ecosystemen in getijdegebieden LTV33 Minder spuien en meer pompen LTV34 Toename problemen waterafvoer LTV35 Economische schade en opbrengstderving door teloorgaan energie-infrastructuur bij overstroming LTV36 Uitval vitale en kwetsbare ICT infrastructuur bij overstroming
Zie Figuur 14 Zie Figuur 14 Zie Figuur 14
VBM VBM VBM
Toename verzilting grondwater in de kuststreek LTV37 Lagere gewasopbrengsten LTV38 Meer kansen voor zilte teelt LTV39 Verandering ecosysteem / verschuiving soorten
8.3
Toelichting bedreigingen en kansen
Hieronder zijn de belangrijkste bedreigingen en kansen voor de sector landbouw, tuinbouw en visserij toegelicht:
Toename potentiële gewasopbrengsten Waar extreme hitte tot een daling van de gewasopbrengsten kan leiden, zijn er ook ontwikkelingen die de potentiële gewasopbrengst juist verhogen. Zo vormen de toename van warmere zomers en meerdaagse warme periodes, zonnestraling en een groeiseizoen dat eerder begint en langer duurt, voor kansen voor de groei van warmteminnende gewassen (Meijs, et al., 2018). De meeste gewassen groeien optimaal bij een hogere temperatuur dan de huidige Nederlandse gemiddeldes (Verhagen, van Asseldonk, & Pronk, 2018). Daarom wordt er een hogere gewasopbrengst verwacht voor veel warmteminnende gewassen (bijv. suikerbiet) in de toekomst (Schaap, Reidsma, Agricola, & Verhagen, 2014). Dit klimaateffect vormt dus een kans voor open teelten en de onbedekte tuinbouw. Afname gewasopbrengsten Door de toename van extreme hitte kunnen ook de gewasopbrengsten afnemen (Verhagen, van Asseldonk, & Pronk, 2018) (Meijs, et al., 2018). De optimumtemperatuur voor de meeste gewassen in Nederland is 20 graden. Wanneer het langdurig te warm is voor een gewas, zal het sneller afrijpen waardoor de kwaliteit en het volume van het gewas daalt (Verhagen, van Asseldonk, & Pronk, 2018). Hiermee daalt dus ook de opbrengst van het gewas. Ten eerste is dit klimaateffect een bedreiging voor de subsector Veehouderijen vanwege de graslanden.
Gras dat wordt geproduceerd als veevoer zal minder opleveren en sneller dood gaan door de toename van zowel hitte (maart-oktober) als de combinatie van hitte met regen (april-september) (Schaap, Reidsma, Agricola, & Verhagen, 2014). De tweede is de bedreiging van toepassing op de subsector Akkerbouw. Zo nemen de aardappelopbrengsten af omdat hitte in vooral juli tot en met september doorwas (glazig, knollen buiten hoofdknol) veroorzaakt wat leidt tot kwaliteitsverlies (Schaap, Reidsma, Agricola, & Verhagen, 2014). Wanneer de hitte dermate ernstig is kan het zelfs leiden tot 100% opbrengstderving door verbranding. De opbrengstderving geldt ook voor tarwe, waarbij de snelle afrijping de korrelzetting beperkt, en voor uien. Als derde is deze bedreiging van toepassing op de subsector Onbedekte tuinbouw. Hierbij is de verwachte opbrengstschade bij de tomaat (minder vruchtvorming en bloemzetting) wel aanzienlijk minder dan bij akkerbouwgewassen (Schaap, Reidsma, Agricola, & Verhagen, 2014). Hittestress vee De toename van extreme hitte vergroot ook de kans op hittestress bij dieren, waaronder het vee op veehouderijen (Meijs, et al., 2018) (Schaap, Reidsma, Agricola, & Verhagen, 2014). Zo kan hittestress bij koeien leiden tot minder voedselopname waardoor het gewicht afneemt, de melk- en vleesproductie afnemen en de kans op longproblemen toeneemt (Veehouder en Veearts, 2016).
Hierdoor zullen ook de vruchtbaarheid Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
38 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
van de koe en het geboortegewicht van haar kalveren dalen. Ook bij varkens kan hittestress leiden tot een lagere voedselopname en gewichtsverlies waardoor de vleesproductie afneemt. Over het algemeen hebben intensieve varkenshouderijen hierbij een verhoogd risico omdat de varkens veelal binnen zitten. De binnenruimte kan minder makkelijk gekoeld worden en door warmer mest op vloer of roosters zal ook de ammoniakemissie toenemen (Schaap, Reidsma, Agricola, & Verhagen, 2014). Bij biologische veehouderijen heeft het vee doorgaans meer buitenruimte om verkoeling te vinden en daardoor een minder grote kans op hittestress. Al met al kunnen de gezondheidsproblemen en de verminderde productie leiden tot hogere kosten voor de agrarische ondernemer. Dit klimaateffect vormt dus een bedreiging voor de subsector Veehouderijen, vooral voor intensieve. Waterschaarste en beregeningsverbod Zoals hierboven staat vermeld neemt de beschikbaarheid van zoetwater door droogte af. Daarom veroorzaakt de toename van drogere bodems in de zomer dus ook een toename van de vraag naar water en een toename van de kans op waterschaarste (Meijs, et al., 2018). Bovendien veroorzaakt de toename van extreme droogte een verhoogde kans op een beregeningsverbod (Meijs, et al., 2018). De kosten voor bedrijven om aan hun watervraag te kunnen voldoen kunnen door de schaarste hoog oplopen.
De sector LTV zal steeds meer moeten concurreren met andere sectoren die water nodig hebben. De hoge kosten kunnen een reden zijn om agrarische activiteiten uit te stellen met mogelijke opbrengstderving als gevolg. Zo wordt in de ruwvoerproductie mais vaker beregend dan gras, omdat de arbeids- en brandstofkosten voor het beregenen van gras veel hoger zijn vanwege het grote grondgebruik (Schaap, Reidsma, Agricola, & Verhagen, 2014). Volgens Kroes & Supit (2011), is droogtestress dan ook de grootste bedreiging voor gras. Al met al vormt dit klimaateffect dus een bedreiging voor de subsectoren Veehouderij, Open teelt en Tuinbouw. Hoe groter de watervraag van gewassen, hoe groter de kwetsbaarheid. Veranderingen ecosystemen De toename van drogere bodems in de zomer en de toename van verzilting van het grondwater veroorzaken veranderingen van terrestrische ecosystemen (Meijs, et al., 2018). De habitats veranderen en daarmee zal verschuiving van plant- en diersoorten plaatsvinden. Het verdwijnen van soorten, de komst van nieuwe soorten en de veranderende verblijfduur van soorten kan zowel positief als negatief uitpakken voor alle subsectoren van LTV. Direct of indirect betekent dit immers ook een verandering van predatoren, ziektes en plagen etc. Voor concrete veranderingen is soort specifiek en gebied specifiek onderzoek vereist.
Afname bewerkbaarheid bodem De toename van meerdaagse natte periodes en extreme piekneerslag vermindert de bewerkbaarheid van het land voor agrarische activiteiten door bodemverdichting, erosie en inundatie (Meijs, et al., 2018). Door meerdaagse natte periodes kan de bodem verdicht raken waardoor het zijn structuur verliest en onder water kan staan. Hierdoor kan het land niet altijd bewerkt of bereden worden zoals gewenst (Verhagen, van Asseldonk, & Pronk, 2018). In de akkerbouw kunnen maaidorsers bij aanhoudend nat weer in juli-september bijvoorbeeld niet de tarwekorrels uit de aar halen, waardoor de tarweproductie en de rotatie met andere gewassen vertragen (Schaap, Reidsma, Agricola, & Verhagen, 2014). Ook uien kunnen niet gerooid worden bij inundatie in september-oktober met opbrengstderving als gevolg. Wat betreft de onbedekte tuinbouw ontstaan er ook problemen zoals het niet kunnen rooien van Lelie in oktober-november bij langdurige inundatie (Schaap, Reidsma, Agricola, & Verhagen, 2014). Ook kunnen veehouderijen lastig hun vee buiten laten wanneer weilanden onder water staan vanwege de veiligheid van de dieren. Tot slot vormt erosie een bedreiging voor alle in heuvelachtige gebieden gevestigde onbedekte tuinbouw, open teelten en veehouderijen die buiten vee houden (Meijs, et al., 2018).
Modderstromen kunnen gewassen beschadigen, de toplaag van de bodem verwijderen en de toegankelijkheid van weilanden verminderen. Al met al vormen deze klimaateffecten dus bedreigingen voor de subsectoren Veehouderij, Open teelt en Onbedekte tuinbouw.
Toename ziekten en plagen De toename meerdaagse natte perioden, extreme piekneerslag en hogere luchtvochtigheid vergroten de kans op (blootstelling aan) ziekten en plagen, met opbrengstderving als gevolg (Meijs, et al., 2018). Dit klimaateffect vormt daarom een bedreiging voor de subsectoren Veehouderij, Open teelt en Onbedekte tuinbouw. Ten eerste vormt dit een bedreiging voor veehouderijen omdat een hoge luchtvochtigheid de kans op virusoverdracht bij varkens vergroot, en (in combinatie met hitte) de kans op schimmelvorming bij gras vergroot (Schaap, Reidsma, Agricola, & Verhagen, 2014). Daarnaast bemoeilijkt een hogere luchtvochtigheid in combinatie met hitte het koelproces bij vee (Veehouder en Veearts, 2016). Ten tweede vormen de meerdaagse natte periodes een bedreiging voor de onbedekte tuinbouw door schimmel- en bacterieziekten, zoals Erwinia (bacterie) waardoor lelies rotten. Natte perioden in april-juni leiden tot de schimmelziekten Botrytis en Fusarium bij de lelie en in augustus-oktober tot de schimmelziekten Botrytis en Meeldauw bij de tomaat (Schaap, Reidsma, Agricola, & Verhagen, 2014). Als derde vormt dit een bedreiging voor open teelten Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
39 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
zoals akkerbouw. Zo neemt de kans op bacteriële infecties in de bol van uien toe door het opspatten van gronddeeltjes bij neerslag, en kan tarwe de bladvlekkenziekte Septoria en aarfusarium (schimmel) krijgen door aanhoudende neerslag. Daarnaast leidt Erwinia (bacterie) tot stengelrot bij aardappelgewas en leidt de Rhizomanie ziekte (virus) tot schade bij suikerbiet (Schaap, Reidsma, Agricola, & Verhagen, 2014). Tot slot maken neerslag en een hoge luchtvochtigheid het lastig tot niet mogelijk om gewassen te spuiten met bestrijdingsmiddelen tegen ziektes en plagen.
Opbrengstschade door overstroming Een overstroming door hogere waterstanden (rivier of zee) zal, afhankelijk van de schaalgrootte en ernst, leiden tot opbrengstschade. Schade kan in alle mogelijke vormen plaatsvinden. Zo kunnen gewassen en bodemlagen beschadigd raken en worden weggespeld. Vee kan letsel oplopen of verdrinken en bouwwerken (stallen, kassen, opslagruimtes etc.) kunnen beschadigd raken. In het ergste geval gaan alle fysieke objecten teloor door de kracht van het water. Dit klimaateffect vormt een bedreiging voor de hele sector LTV, vooral voor de grondgebonden subsectoren.
Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
40 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
9
SECTOR GEZONDHEID
9.1
Definitie sector
De sector Gezondheid bestaat uit alle zorg verlenende diensten gericht op de mens voor zowel genezing, verzorging en verpleging als maatschappelijke zorg. De volgende subsectoren zijn relevant voor klimaatverandering: •
• • • • •
• • • •
Medisch- specialistische zorg (ziekenhuizen en specialistenpraktijken) Geestelijke gezondheidszorg (Psychiatrie, ambulante geestelijke gezondheidszorg, verslavingszorg Huisartsenzorg Verloskunde Ouderenzorg Gehandicaptenzorg (Lichamelijk en geestelijk gehandicaptenzorg) Jeugdzorg, kinderopvang, peuterspeelzaal, buitenschoolse opvang & internaten Sociaal & cultureel werk en ouderenwerk Overige zorginstellingen (Ambulancediensten, psychologie, alternatieve gezondheidszorg) Gemeentelijke Gezondheidsdiensten (gemeentelijk als intergemeentelijk)
9.2
Effect klimaatverandering op sector
In navolgende tabellen zijn de directe effecten met grijs aangegeven. Hieronder zijn de bijbehorende indirecte effecten opgesomd. Per indirect effect is aangegeven of het een kans of bedreiging betreft en of het risico in de gemeente aanwezig is en zo ja, waar. De mogelijke adaptatiestrategie is in de laatste kolom weergegeven, waarbij V voor voorlichting, B voor beleidskader, en M voor maatregelen staat.
Hitte kans aanwezig Kans Klimaateffect
Adaptiatie bedreiging aanwezig
Bedreiging
Strategie Niet aanwezig binnen de gemeente
Extreme nemen toe G1 Toename hitte gerelateerde klachten
G2 Afname kwaliteit nachtrust
Geen verpleeg- en verzorgingshuizen Ziekenhuizen, Kinderopvang Paragraaf 4.2, Kinderopvang, scholen (basis-, Basisscholen, middelbaar en Huisartsen beroepsonderwijs), Verpleeg- en verzorgingshuizen, arbeidsproductiviteit in het
VBM VBM
algemeen
V
G3 Toename kans op brand
Gemeentebreed
G4 Toename risico’s voor grote evenementen
Evenementen binnen de gemeente.
G5 Toename druk op medische hulpdiensten
EHBO, huisartsen
V
G6 Toename luchtverontreiniging door ozon
Gemeentebreed,
V
G7 Toename kans op huidkanker en staar door
Gemeentebreed
toename blootstelling UV-straling G8 Toename behoefte aan koeling
Huisartsen, verpleeg- en verzorgingstehuizen,
VBM
G9 Toename alcohol- en drugsgebruik
Kinderopvang Cafés, restaurants, Evenementenlocaties
VBM
G10 Verandering voedsel overdraagbare infecties
Verslavingszorg, Huisartsen, Ziekenhuizen. EHBOHuisartsen, gemeentebreed posten
V
Zwemwater
V
VBM
Warmere zomers en toename meerdaagse warme periodes
G11 Risicotoename verdrinking door toename waterrecreatie G12 Meer gebruik van natuur, openbaar groen en stedelijk recreatie ruimte G13 Mogelijke toename ziekten en plagen in de landbouw
stedelijk groen, Natuur Netwerk Brabant
V
VBM
Bewoners in agrarisch gebied, boeren/werknemers
V
Gemeentebreed
V
Groeiseizoen begint eerder en duurt langer G14 Stijging aantal allergiedagen Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
41 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
Verschuiving klimaatzones G15 Toename vector overdraagbare
Gemeentebreed
V
ziekteverwekkers G16 Toename kans zieken door water
Gemeentebreed
V
G17 Toename overlevingskans insecten en exoten
Gemeentebreed
V
G18 Daling sterftecijfer tijdens winter
Hoodfzakelijk ouderen
overdraagbare infectieziekten Zachte winters
G19 Minder ongevallen en doden door gladheid en
Gemeentebreed
ijzel
Wateroverlast kans aanwezig Kans
Adaptiatie
Klimaateffect
bedreiging aanwezig Bedreiging
Strategie Niet aanwezig binnen de gemeente
Toename meerdaagse natte periodes G20 Afname luchtverontreiniging fijnstof
Kinderopvang, verzorgingstehuizen
Verandering kwaliteit oppervlaktewater G21 Verandering waterkwaliteit oppervlaktewater
Oppervlaktewater/locatie
(verdunning door neerslag en toename overstortten)
riooloverstort
V
Verandering kwaliteit oppervlaktewater, Toename meerdaagse natte periodes, G22 Verandering ziekten en plagen
Oppervlaktewater/riooloverstort
VBM
Extreme piekneerslag neemt toe G23 Toename blootstelling water overdraagbare
Oppervlaktewater + gemengd
ziekteverwekkers
rioolstelsel
G24 Schade en vocht gebouwen en voertuigen en
Wateroverlastlocaties
lichamelijk letsel
VBM VBM
Onbereikbare wegen bij water op G25 Afname bereikbaarheid medische hulpdiensten
straat, ziekenhuizen overige
VBM
zorgverleners Extreme piekneerslag neemt toe, Overige extremen (frequentie en intensiteit windstoten, bliksem, hagel) G26 Risico’s buitenevenementen
Buitenevenementen
VBM
Overige zorglocaties
VBM
G27 Toename uitval elektriciteitsvoorzieningen
Extreme piekneerslag neemt toe, Hogere luchtvochtigheid G28 Toename huisstofmijtallergie en schimmel
V
Algemeen
Droogte kans aanwezig Kans Klimaateffect
Adaptiatie bedreiging aanwezig
Bedreiging
Strategie Niet aanwezig binnen de gemeente
Drogere bodems in de zomer G29 Toename kans op brand
Natuurgebieden, bermen, (recreatief) groen.
VBM
Drogere bodems in de zomer, Toename verzilting grondwater in kuststreek
Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
42 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
G30 Verandering ecosysteem en verschuiving
V
Gemeentebreed (specifiek natuurgebieden)
soorten Verandering kwaliteit oppervlaktewater G31 Hogere blootstelling water overdraagbare
Zwemwaterlocaties
infectieziekten
VBM
Toename fijnstof Geriatrische verpleeg- en verzorgingshuizen,
G32 Toename lucht overdraagbare infectieziekten en
V
kinderopvang
toename fijnstof Afname neerslagsom G33 Afname verkeersongelukken wegtransport
Algemeen
Toename bodemdaling veengebieden G34 Toename blootstelling pollen
V
Hooikoortsklachten
Overstroming kans aanwezig Kans Klimaateffect
Adaptiatie
bedreiging aanwezig Bedreiging
Strategie
Niet aanwezig binnen de gemeente Hogere waterstanden G35 Toename kans zieken door water overdraagbare
Zie Figuur 14 hoofdstuk 5
V
G36 Afname bereikbaarheid medische hulpdiensten
Zie Figuur 14 hoofdstuk 5
VBM
G37 Mogelijke afname psychische gezondheid
Zie Figuur 14 hoofdstuk 5
V
G38 Uitval vitale en kwetsbare infrastructuur
Zie Figuur 14 hoofdstuk 5
VBM
infectieziekten
VBM D Zie Figuur 14 hoofdstuk 5 e f Zie Figuur 14 hoofdstuk 5 V G40 Verandering waterkwaliteit oppervlaktewater i n Zie Figuur 14 hoofdstuk 5 G41 Verandering ecosysteem/ verschuiving soorten i t 9.3 Toelichting bedreigingen eni kansen e Hieronder zijn de belangrijkste bedreigingen en kansen voor de sector gezondheid toegelicht: s Hitte gerelateerde klachten e De toename van extreme hitte veroorzaakt een bedreiging voor de volksgezondheid door de toename van c hitte gerelateerde klachten (Meijs, et al., 2018). Veelvoorkomende klachten door hitte zijn krampen, uitslag, uitputting, hitteberoerten, uitdroging (dehydratie), nierfalen t en luchtwegklachten (Keatinge, 2003). De klachten leiden tot een toename van het overlijdensrisico van ouderen en zieken. Door een korte hittegolf ligt het o sterftecijfer in Nederland al 10-15% hoger (Lenzholzer, 2013). De toename van de hitte gerelateerde klachten zal het aantal zieken, ziekenhuisopnamen, doden en der kans op een ziektegolf vergroten (ANV, 2016).. Tot G39Verdrinking en fysiek letsel
Toename verzilting grondwater in de kuststreek
slot hebben zieken, jonge kinderen, ouderen en zwangere vrouwen een verhoogd risico op hittestress. Hittestress vergroot dus zowel de druk op de gezondheidszorg (voornamelijk huisartsen zorg en medischspecialistische zorg) als op de welzijnszorg (kinderopvang, ouderenzorg).
Afname kwaliteit nachtrust Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
43 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
Door de toename van extreme hitte zal de kwaliteit van nachtrust afnemen (Meijs, et al., 2018). Met de kwaliteit van de nachtrust worden zowel de slaapcontinuïteit als de slaapefficiëntie bedoeld (Leone, et al., 2018). Een verminderde nachtrust vermindert mentaal en fysiek herstel van de mens. De eerste klachten zijn vermoeidheid en een verminderde concentratie. Uit een onderzoek van het Trimbos-Instituut, in samenwerking met het RIVM en de Hersenstichting, bleek dat slaapklachten vooral voorkomen onder vrouwen, pubers en jong volwassenen, ouderen, lager opgeleiden en mensen met een migratie-achtergrond (Leone, et al., 2018). Zij zijn dus extra kwetsbaar voor de warme nachten. Daarbij hebben ouderen en baby’s standaard al een gefragmenteerde slaap. Een gezondheidsrisico van verminderde slaapkwaliteit is allereerst een toename van de kans op slaapstoornissen, waarbij chronische en ernstige klachten het functioneren overdag beperken (Leone, et al., 2018). Ten tweede neemt de kans op allerlei mentale en fysieke ziekten toe. Voor elk uur dat een volwassen persoon minder dan zeven uur slaapt verhoogt de kans op hartproblemen met 7-11%, op een beroerte met 5-7%, op diabetes met 9% en op een depressie met 31% (Leone, et al., 2018). Bij kinderen vergroot een slaaptekort de kans op psychische problemen (zoals een depressie), cognitieve problemen en gedragsproblemen.
Zo vergroot slaaptekort bij adolescenten de kans op obesitas met 150% en ontwikkelen baby’s met slaapproblemen op latere leeftijd meer gedragsproblemen (Leone, et al., 2018). Dit effect is dus een bedreiging voor de volksgezondheid en kan door een verminderde arbeidsproductiviteit ook een economische impact hebben (scholen, bedrijven).
Toename alcohol- en drugsgebruik De toename van warmere zomers en meerdaagse warme periodes veroorzaakt een toename van alcohol- en drugsgebruik (Meijs, et al., 2018). Door de warmte gaan mensen sneller buiten recreëren en drinken ze sneller alcohol. Zo worden evenementen en terrassen van cafés en restaurants drukker bezocht. Ook kan het gebruik van drugs toenemen, met name de partydrugs op evenementen en bij het uitgaan. De toename van dit middelengebruik veroorzaakt een breed scala aan gezondheidsrisico’s.
Kansen door meer gebruik natuur, openbaar groen stedelijk recreatie ruimte Er wordt meer gebruik gemaakt van de buitenruimte (natuur, openbaar groen, stedelijk recreatie ruimte) als gevolg van de toename van warme zomers en meerdaagse warme periodes (Meijs, et al., 2018). Dit leidt tot kansen voor de sector G. Uit een literatuurstudie van de Vries (2016) blijkt immers dat de buitenruimte op meerdere manieren bevorderlijk kan zijn voor de gezondheid. Ten eerste vormen groen en natuur gezonde locaties voor tijdverdrijf vanwege de vaak lage concentraties fijnstof vanwege de relatief grote afstand van emissiebronnen en hoge ventilatie (open ruimte). Dit is bevorderlijk voor de luchtwegen. Ten tweede heeft groen een stress reducerende werking op de mens en gezien stress in relatie wordt gebracht met vele gezondheidsklachten heeft dit een positieve werking op zowel de fysieke als mentale gesteldheid. Ten derde stimuleert het gebruik van buitenruimte, met groen in het bijzonder, lichamelijk inspanning (wandelen, fietsen etc.). Voldoende lichamelijke inspanning verlaagt risico’s op gezondheidsproblemen. Ten vierde biedt groen verkoeling waardoor het van belang is voor preventie van hittestress. Tot slot faciliteert het buitenleven de sociale cohesie wat het welzijn van mensen kan bevorderen (sociale stabiliteit, buurtzorg).
Water overdraagbare infectieziekten De blootstelling aan water overdraagbare infectieziekten neemt toe als gevolg van veranderingen van de kwaliteit van oppervlaktewater door droogte (Meijs, et al., 2018). Door droogte treden verzilting, vissterfte en zuurstofloosheid op, maar droogte in combinatie met warmte vergroot de problematiek door de toename van blauwalg en botulisme (SMWO, 2018). De concentratie ziekteverwekkers is immers groter door minder doorspoeling vanwege minder neerslagtoevoer (Brolsma, et al, 2012). Blootstelling met botulisme, blauwalg of vissterfte veroorzaken diverse gezondheidsklachten. Zo leiden de toxische stoffen van de cyanobacterie (blauwalg) tot klachten als huid- en oogirritatie, hoofdpijn, koorts en maag- en darmklachten (Brolsma, et al, 2012) (GGD Rotterdam-Rijnmond, n.d.) (de Jonge, 2008). Bij botulisme produceert de bacterie clostridium botulinum, middels warmte en voedingsstoffen, de stof botuline die verlamming en verstikking bij dieren kan veroorzaken (Brolsma, et al, 2012) (GGD Rotterdam-Rijnmond, n.d.). De mens kan door blootstelling aan botuline geïnfecteerd raken met ziekteverwekkers uit kadavers. De clostridium botulinum haalt namelijk graag de voedingsstoffen uit dode vissen en watervogels, voedsel wat ten tijde van droogte in overvloed is.
Kortom, de slechte waterkwaliteit door droogte vormt een bedreiging voor de sector Gezondheid, met name voor de gezondheidszorg. Kleine kinderen, ouderen, zwangere vrouwen en zieken zijn extra kwetsbaar voor infectieziekten.
Verandering waterkwaliteit oppervlaktewater Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
44 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
De kwaliteit van het oppervlaktewater verandert door zowel positieve als negatieve effecten van wateroverlast. Enerzijds biedt de toename van neerslagtoevoer op oppervlaktewateren een kans voor de kwaliteit omdat bij verdunning de concentratie contaminanten in het water afneemt (Meijs, et al., 2018). Bij blootstelling aan het verdunde water is de kans op gezondheidsklachten door die contaminanten dus kleiner. Anderzijds vormen afspoeling en overstort van rioolwater door de grote hoeveelheid neerslag bedreigingen voor de waterkwaliteit (Meijs, et al., 2018). Door afstroming komen zware metalen, rubber, fijnstof, olie- en benzineresten en organisch materiaal waaronder ziekteverwekkers in het oppervlaktewater terecht (Brolsma, et al, 2012). De toename van ziekteverwekkers en contaminanten veroorzaakt dus een grotere kans op gezondheidsklachten bij blootstelling. Al met al is het dus niet duidelijk of de verandering in waterkwaliteit een kans of een bedreiging vormt omdat dit per gebied verschilt. Risico’s buitenevenementen De toename van piekneerslag en de toename van frequentie en intensiteit van windstoten, bliksem en hagel veroorzaken toenemende risico’s voor buitenevenementen (Meijs, et al., 2018). Ten eerste belemmeren de weersextremen, voornamelijk water op straat, de mobiliteit van bezoekers en personeel.
Ten tweede kunnen paniek en het omvallen en beschadigen van objecten (podia, geluid- en lichtmasten) lichamelijk letsel veroorzaken. Ook kan blikseminval brand veroorzaken. Tot slot lopen bezoekers en personeel bij piekneerslag en door wind en hagel een verhoogde kans op verkoudheid en onderkoeling. Mogelijk is evacuatie nodig om deze risico’s voor de fysieke veiligheid van bezoekers en personeel te verkleinen. Wederom vormen zieken, jonge kinderen, ouderen en zwangere vrouwen de kwetsbare groep voor deze risico’s. Afname bereikbaarheid medische hulpdiensten Naast de energie-infrastructuur veroorzaakt overstroming door hogere waterstanden ook een vergrote kans op inundatie van andere transport-infrastructuur. Zo verhindert inundatie van wegen en parkeervoorzieningen de mobiliteit van verkeersstromen die van belang zijn voor de gezondheid. Medische hulpdiensten kunnen lastiger tot niet op de locatie van een hulpbehoevende komen en kunnen hulpbehoevende zelf ook lastiger tot niet naar de locatie van medische voorzieningen (huisarts, ziekenhuis). Dit vormt voornamelijk een bedreiging voor de medisch specialistische zorg, de geestelijke gezondheidszorg en de huisartsenzorg. In geval van nood kan immers elke seconde van levensbelang zijn. Verdrinking en fysiek letsel (anders dan psychisch) Een overstroming door hogere waterstanden kan leiden tot ernstig letsel bij betrokkenen.
Zo kan men op allerlei denkbare manieren verdrinken of letsel oplopen. Bijvoorbeeld door de stromingskracht van water en de objecten die het water met zich mee sleurt. Of wanneer men in een voertuig te waterkomt. Door de afname van de bereikbaarheid van medische hulpdiensten kan de wachttijd op medische hulp hoog oplopen waardoor de kans op herstel afneemt. Dit klimaateffect vormt dus een bedreiging en is van toepassing op ieder mens, dus zowel het personeel werkend in de zorg als de subsector gezondheidszorg die van belang is voor het herstel van fysiek letsel.
Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
45 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
10
SECTOR RECREATIE & TOERISME
10.1
Definitie sector
De sector Recreatie & Toerisme omvat inrichtingen en activiteiten omtrent vrijetijdsbesteding buitenshuis in Nederland, de mensen die er werkzaam zijn en de binnen- en buitenlandse gebruikers ervan. Voorbeelden van inrichtingen en activiteiten zijn: (buiten)sporten (watersport, wintersport, visserij, fietsen, wandelen); horeca (eetgelegenheden als restaurants en cafés en accommodaties als hotels, hostels, campings); in- en outdoor uitjes (dierentuinen, attractieparken, bowlingscentra). Met ‘gebruikers’ wordt verwezen naar de bezoekers, recreanten en toeristen. Voor hen zijn de weersomstandigheden een bepalende factor in het besluitvormingsproces omtrent vrijetijdsbesteding (van Minnen & Amelung, 2012) (de Jonge, 2008). Klimaatverandering heeft daarom invloed op dit besluitvormingsproces. Daarnaast is het aannemelijk dat de invloed van klimaatverandering op recreatie groter is dan op toerisme omdat keuzes voor vakantiebestemmingen (toerisme) vaak op langere termijn worden gemaakt, wanneer er minder bekend is over de weersomstandigheden (de Jonge, 2008). Bij recreatie kan deze keuze ook op het laatste moment worden genomen.
Verwacht wordt dat de volgende stakeholders een rol kunnen hebben in klimaatadaptatie: • Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, provincies: Grote rol door het verankeren van adaptatie in nationaal en regionaal beleid en kennisdeling met overige stakeholders. • Gemeenten: Adaptatie in lokaal beleid verankeren en het treffen van adaptatiemaatregelen (bijv. ruimtelijke inrichting openbare ruimte, voorzieningen m.b.t. RT), vooral voor RT-voorzieningen waarvan de gemeente eigenaar is. • Ondernemers (vooral sportaccommodaties en evenementenorganisaties): Adapteren door het uitvoeren van maatregelen (ruimtelijke inrichting, functiegebruik etc.) en informatievoorziening (voorlichting).
10.2
Effect klimaatverandering op sector
In navolgende tabellen zijn de directe effecten met grijs aangegeven. Hieronder zijn de bijbehorende indirecte effecten opgesomd. Per indirect effect is aangegeven of het een kans of bedreiging betreft en of het risico in de gemeente aanwezig is en zo ja, waar. De mogelijke adaptatiestrategie is in de laatste kolom weergegeven, waarbij V voor voorlichting, B voor beleidskader, en M voor maatregelen staat.
Hitte kans aanwezig Kans Klimaateffect
bedreiging aanwezig
Adaptatie Strategie
Bedreiging Niet aanwezig binnen de gemeente Extreme nemen toe RT1 Toename risico voor grote evenementen Hogere temperatuur oppervlaktewater
Buiten evenementen (met kwetsbare groepen
VB
zoals ouderen/kinderen)
RT2 Toename gezondheidsrisico’s waterrecreatie
Zwemwater aanwezig
V
RT3 Verandering (sport)visserij
Vislocaties
V
RT4 Minder ijsvorming voor scheepvaart
Zuid-Willemsvaart
Warmere zomers en toename meerdaagse warme periodes
V
RT5 Toename toerisme & recreatie RT6 Toename alcohol- en drugsgebruik
Evenementenlocaties, cafés, restaurants
V
Zachte winters RT7 Afname winterse activiteiten
Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
Schaatslocaties, winterevenementen
46 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
Wateroverlast Kans Klimaateffect
Bedreigin g
kans aanwezig Adaptatie bedreiging aanwezig Strategie Niet aanwezig binnen de gemeente
Extreme piekneerslag neemt toe
VBM
RT8 Toename risico’s buitenevenementen Overige extremen (frequentie en intensiteit windstoten, bliksem, hagel) RT9 Negatief effect toerisme Verandering kwaliteit oppervlaktewater RT10 Verandering kwaliteit oppervlaktewater door
Recreatief oppervlaktewater
afspoeling en overstort rioolwater
VBM
Droogte kans aanwezig Kans Klimaateffect
bedreiging aanwezig
Adaptatie Strategie
Bedreiging Niet aanwezig binnen de gemeente Afname rivierafvoer zomer RT11 Vervoersbeperking scheepvaart
Zuid-Willemvaart, Dommel, de Aa
RT12 Toename inzet beregeningsverbod/ droogteplan
V V
bij zwembaden, dierentuin, golflocaties Hogere temperatuur oppervlaktewater RT13 Verandering (sport)visserij
Vislocaties
V
Warmere zomers en toename meerdaagse warme periodes
VB
RT14 Nederland gunstiger vakantieland Drogere bodems in de zomer RT15 Toename kans op natuur- en bosbranden
10.3
Natuurgebieden
VBM
Toelichting bedreigingen en kansen
Hieronder zijn de belangrijkste bedreigingen en kansen voor de sector recreatie en toerisme toegelicht: Toename risico voor grote evenementen De toename van extreme hitte veroorzaakt een toename van het risico op hittestress voor grote evenementen (Meijs, et al., 2018). Grote evenementen zijn extra kwetsbaar voor hittestress vanwege het grote aantal mensen en de hoge dichtheid van mensen. Het risico verschilt per type evenement. De aanwezigheid van kwetsbare groepen (ouderen, kinderen, zieken, zwangere vrouwen) is risico verhogend. Evenals de mate van fysieke inspanning, denk aan populaire muziek- en sportevenementen (wandelen, hardlopen, dansen, spelende kinderen). Naast de bezoekers legt de hitte ook een grotere druk op de organisatie van het evenement en het personeel dat er werkt. Het risico op hittestress kan leiden tot een lager bezoekersaantal omdat mensen uit voorzorg niet komen of sneller weer vertrekken. Het risico kan zelfs leiden tot annulering van het evenement. Hierdoor vormt de hitte een bedreiging voor de economische haalbaarheid van evenementen voor de organisatoren. Tevens veroorzaken de toename van extreme piekneerslag en de toename van de frequentie en intensiteit van wind, bliksem en hagel een toename van risico’s voor buitenevenementen (Meijs, et al., 2018).
Minder waterrecreatie door gezondheidsrisico’s De toenemende hitte vormt een bedreiging voor de sector RT op diverse wijzen. Ten eerste leidt de hogere watertemperatuur tot afname van waterkwaliteit van oppervlaktewateren (Meijs, et al., 2018). Zo kan het optreden van verkleuring en vertroebeling mensen ervan weerhouden om er te recreëren omdat het
Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
47 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
geassocieerd kan worden met gezondheidsrisico’s en als vies (onprettig) kan worden beschouwd. Het uitvoeren van diverse watersporten zoals zwemmen en ook vissen kan hierdoor afnemen. Ten tweede veroorzaakt de hogere watertemperatuur een toename van ziekteverwekkers (micro-organismen) in oppervlaktewateren zoals blauwalg (Meijs, et al., 2018). Als gevolg van dit gezondheidsrisico zal waterrecreatie, zeker voor zwemmers, afnemen. De aanraking met bepaalde algensoorten via de huid, de ogen of door het inslikken van water kan namelijk leiden tot maag-, darm- en huidklachten (de Jonge, 2008). Ten derde zullen de ziekteverwekkers niet alleen toenemen, maar zal ook de blootstelling aan ziekteverwekkers toenemen waardoor het gezondheidsrisico wordt vergroot (Meijs, et al., 2018). De toename van warmere zomers en meerdaagse warme periodes veroorzaakt namelijk een toename van waterrecreatie. Naast oppervlaktewateren kunnen ziekteverwekkers ook aanwezig zijn in het water van bedriegertjes. Bedriegertjes (vloerfonteinen) worden vaak toegepast in openbare ruimte als decoratie, speelgelegenheid voor kinderen en vanwege het verkoelende effect van de waterdamp. Volgens de Man-van der Vliet (2014) zijn de infectierisico’s voor eenmalige blootstelling aan bedriegertjes zelfs hoger dan voor zwemmen.
Meer hitte heeft dus als gevolg dat mensen vaker verkoeling zoeken in het water en vaker het risico lopen op water overdraagbare ziektes. Een vierde effect op waterrecreatie is dat deze toename van waterrecreatie, door de toename van warme zomers en meerdaagse warme periodes, het risico op verdrinking vergroot (Meijs, et al., 2018). Door de hitte zal men vaker en langer vertoeven in oppervlaktewateren waardoor het risico automatisch vergroot. Bovendien is het aannemelijk dat dit risico het grootst is voor jonge kinderen aangezien zij sneller verkoeling nodig hebben vanwege hun verhoogde vatbaarheid voor hittestress en vanwege hun beperkte zwemvaardigheid. Het voorkomen van verdrinking door informatievoorziening en de inzet van redding zwemmers legt een druk op de sector RT. Daarbij hebben verdrinkingsincidenten een negatieve impact op de gebruiks- en belevingswaarde van de desbetreffende bestemming. Concluderend verhogen alle vier voorgenoemde effecten van hittestress gezondheidsrisico’s voor waterrecreatie. Deze kunnen allen leiden tot een afname van het bezoekersaantal wat de omzet kan verlagen en dus economische schade kan opleveren voor de sector.
Verandering (sport)visserij Naast hitte vormt ook droogte een bedreiging voor de (sport)visserij. De afname van de rivierafvoer in de zomer veroorzaakt namelijk ook verlies van habitat en soorten (Meijs, et al., 2018). Vissterfte ontstaat door lagere waterstanden, droog liggende beken en sprengen en een zuurstoftekort door een gebrek aan hemelwatertoevoer (Sportvisserij Nederland, 2018). Zo zijn grote getalen vissen van beschermde soorten (beekprik, elrits, beek- en rivierdonderpad) verloren gegaan tijdens de grote droogte van de zomer van 2018 (Sportvisserij Nederland, 2018). Vissers zullen dus op andere recreatieplekken moeten zoeken naar hun doelsoort en mogelijk zelfs over onze landsgrenzen wanneer soorten uit Nederland verdwijnen.
Nederland gunstiger vakantieland De toename van extreme droogte, met andere woorden het gebrek aan neerslag, maakt Nederland een gunstiger vakantieland (Meijs, et al., 2018). Warme en droge omstandigheden worden als prettiger ervaren voor toeristen en zijn daarmee kansrijk voor de economische stabiliteit en ontwikkelingsmogelijkheden voor de sector RT.
Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
48 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
11
SECTOR NATUUR
11.1
Definitie sector
De sector Natuur (N) omvat alle flora en fauna in Nederland, in zowel gebieden met de bestemming natuur, als soorten en ecosystemen in gebieden met een andere bestemming zoals industriegebieden of binnensteden. Flora en fauna die door de mens wordt gehouden volgens menselijke doelstelling, zoals vee en huisdieren vallen hier dus niet onder. De definitie is afgeleid van een onderzoek van Wageningen UR en Stroming (Braakhekke, et al., 2014, p. 9), dat is opgesteld ter voorbereiding op de NAS, waarin de sector Natuur wordt beschouwd als: ‘alles wat zichzelf ordent en handhaaft, al of niet beïnvloed door menselijk handelen, maar niet volgens menselijke doelstellingen’. In deze factsheet wordt niet gebruik gemaakt van een verdeling van subsectoren. De volgende stakeholders hebben een rol zullen in adaptatie: • Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit: Grote rol door het verankeren van adaptatie in nationaal beleid en kennisdeling met overige stakeholders. • Provincies: Grote rol door het verankeren van adaptatie in regionaal beleid en samenwerking met gemeenten, landelijke en regionale natuurbeheerder. Omdat de aanpak voor natuurlijkontwikkeling veelal op regionale schaal plaatsvindt heeft een provincie een grote rol. • Gemeenten: Op lokaal niveau adaptatie verankeren in lokaal beleid, samenwerken met buurtgemeenten en provincie.
Informatievoorziening (kennisdeling, bewustwording etc.) richting gebruikers van natuurgebieden. • Eigenaren natuurgronden: Uitvoeren van adaptatiemaatregelen in de ruimte. • Natuurbeheerders: Partijen als Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten, maar ook beheerders op kleinere schaal, hebben een belangrijke adaptatierol door het uitvoeren van maatregelen en door informatievoorziening (agenderen bij andere partijen, voorlichting).
11.2
Effect klimaatverandering op sector
In navolgende tabellen zijn de directe effecten met grijs aangegeven. Hieronder zijn de bijbehorende indirecte effecten opgesomd. Per indirect effect is aangegeven of het een kans of bedreiging betreft en of het risico in de gemeente aanwezig is en zo ja, waar. De mogelijke adaptatiestrategie is in de laatste kolom weergegeven, waarbij V voor voorlichting, B voor beleidskader, en M voor maatregelen staat.
Hitte Kans Klimaateffect Bedreiging
aanwezig
Adaptatie
bedreiging aanwezig
Strategie
Niet aanwezig binnen de gemeente
Warmere zomers en toename meerdaagse warme periodes N1 Verandering van migratiepatronen
Natuurgebieden,stedelijk groen
V
N2 Meer gebruik van buitenruimte door de mens
Natuurgebieden,stedelijk groen
VBM
Natuurgebieden,stedelijk groen
V
Natuurgebieden,stedelijk groen
V
Verschuiving klimaatzones, hogere temperatuuroppervlaktewater N3 Verschuiving en uitsterving soorten Verschuiving klimaatzones N4 Mismatch in voedselketen Hogere temperatuur oppervlaktewater N5 Toename overlevingskansen exoten en insecten
Natuurgebieden,stedelijk groen
V
Zachte winters N6 Afname gebruik strooizout
Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
Hoofdwegen
V
49 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
Wateroverlast Adaptatie
kans aanwezig Kans Klimaateffect Bedreiging
bedreiging aanwezig
Strategie
Niet aanwezig binnen de gemeente
Toename grondwaterafvoer vanaf hogere zandgronden N7 Kansen natte natuur
Natuurgebieden
V
Toename meerdaagse natte periodes N8 Veranderingen in ecosystemen en
Natuurgebieden,stedelijk groen
verschuiving van soorten
V
Extreme piekneerslag neemt toe N9 Toename erosie in heuvelachtig gebied
Droogte kans aanwezig Kans Klimaateffect Bedreiging
bedreiging aanwezig
Adapatatie Strategie
Niet aanwezig binnen de gemeente
Drogere bodems in de zomer N10 Verandering van hydrologie natuurgebieden
Natuurgebieden Natuurgebieden, stedelijk
N11 Toename watervraag/ verdroging
V VBM
groen
N12 Toename kans op natuur- en bermbranden
Natuurgebieden
VBM
Toename bodemdaling veengebieden N13 Toename kosten waterbeheer N14 Toename CO2-uitstoot Toename verzilting grondwater kuststreek, drogere bodems N15 Veranderingen in ecosystemen en het verschuiven van soorten Afname rivierafvoer
V N16 Verlies soorten en habitats
Natuurgebieden
Overstroming kans aanwezig Kans Klimaateffect Bedreiging
bedreiging aanwezig
Kaart
Niet aanwezig binnen de gemeente
Hogere waterstanden (rivier/zee) N17 Toename erosie
Overstromingsgebied (hoofdstuk 5)
N18 Toename problemen waterafvoer
Peilgestuurde gebieden
V
Verandering kwaliteit oppervlaktewater N19 Verandering soorten en habitats in oppervlaktewater
Natuurgebieden in overstromingsgebied
2
V
Hogere waterstanden, Toename verzilting grondwater in de kuststreek, Afname fysieke ruimte voor natuur 'coastal squeeze' N20 Veranderingen in ecosystemen en verschuiving van soorten Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
Natuurgebieden in overstromingsgebied
4
V 50 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
Toename verzilting riviermonding N21 Afname beschikbaarheid zoetwater
11.3
Toelichting bedreigingen en kansen
Hieronder zijn de belangrijkste bedreigingen en kansen voor de sector natuur toegelicht: Verandering van migratiepatronen Allereerst veroorzaakt hitte warmere zomers en een toename van meerdaagse warme periodes (Meijs, et al., 2018). Dit leidt tot veranderingen in de migratiepatronen van trekkende soorten (Meijs, et al., 2018). De hitte betekent niet enkel warmere of langere zomers maar ook zachtere winters. Soorten die normaliter zuidwaarts vliegen omdat de winters te koud zijn, kunnen dus later of helemaal niet uit Nederland vertrekken. Er ontstaan dus fenologische mismatches: seizoensgebonden timing van gebeurtenissen in de levenscyclus van soorten sluiten niet meer bij elkaar aan (Braakhekke, Berendse, de Jong, van Kreveld, & van Winden, 2014). De verschuiving naar warmteminnende soorten zal dus verder doorzetten in de toekomst. Door het meespelen van andere factoren zoals hitte in combinatie met droogte of juist een hoge luchtvochtigheid, kunnen warmteminnende soorten ook juist verdreven worden (Braakhekke, Berendse, de Jong, van Kreveld, & van Winden, 2014). Tot slot kunnen de veranderingen in ecosystemen de maatschappij breder beïnvloeden door veranderingen in de ecosysteemdiensten. Dit klimaateffect kan dus zowel een kans als een bedreiging vormen voor andere soorten en betrokken stakeholders.
Meer gebruik van buitenruimte door de mens De toename van warmere zomers en meerdaagse warme periodes resulteert ook in een toename van het gebruik van de buitenruimte (natuur, openbaar groen, stedelijke recreatie ruimte) door de mens (Meijs, et al., 2018). Mensen gaan dus liever naar buiten bij hogere temperaturen en kan als gebruiker de druk op ruimte verhogen. Hoe meer mensen in de buitenruimte vertoeven, hoe meer deze in dienst kan komen te staan van de mens. De aanwezigheid van de mens kan een bedreiging vormen door een toename van bijvoorbeeld geluid, licht en afval, wat kan leiden tot habitatverlies. Echter zijn er ook kansen voor natuur. Wanneer mensen meer in aanmerking komen met natuur kan dit de waarde van natuur ook verhogen door een stijging van de bequest value (waarde voor toekomstige generaties) en existence value van soorten (zie Box 1 hieronder).
Verschuiving en uitsterving soorten De toename van oppervlaktewatertemperaturen en de verschuiving van klimaatzones, kunnen verschuiving of zelfs uitsterving van soorten vooroorzaken (Meijs, et al., 2018). De verschuiving vindt dan plaats naar warmte minnende (aquatische) soorten (Meijs, et al., 2018). De soorten die zich onvoldoende kunnen aanpassen aan de nieuwe abiotische, en dus ook biotische, condities zullen migreren of er zal substitutie plaatsvinden. Er kunnen dus veranderingen in de soortensamenstelling en concurrentieposities in levensgemeenschappen voorkomen (Braakhekke, Berendse, de Jong, van Kreveld, & van Winden, 2014). Zowel tijdens migratie of substitutie kan een hoger sterftegetal van een populatie als gevolg hebben en zelfs tot het uitsterven van soorten leiden. De verschuiving kan zowel kansen als bedreigingen vormen voor natuur en betrokken stakeholders. Het uitsterven van soorten en daarmee het verlies van biodiversiteit vormt altijd een bedreiging.
Toename overlevingskansen exoten en insecten De toename van hoge temperaturen in zowel het oppervlaktewater als op de luchttemperatuur op land en de zachte winters, veroorzaken een toename van de overlevingskansen van exoten en insecten in de winter (Meijs, et al., 2018). Voor de ontwikkeling van deze soorten zelf biedt hitte dus kansen. Ook andere soorten die hoger in de voedselketen staan kunnen hiervan profiteren door de toename van hun voedselaanbod (Braakhekke, Berendse, de Jong, van Kreveld, & van Winden, 2014). Aan de andere kant kunnen deze exoten en insecten (zowel inheems als exoot) ook weer een bedreiging vormen door de biotische condities voor andere soorten te belemmeren.
Verandering van hydrologie natuurgebieden De hydrologie van natuurgebieden verandert door droogte vanwege de toename van drogere bodems in de zomer en de toename van bodemdaling in zettingsgevoelige gebieden (bijv. veen) (Meijs, et al., 2018). De waterkwantiteit, de verspreiding van water en de waterkwaliteit in een gebied kunnen hierdoor afnemen (bijv. Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
51 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
daling grondwaterpeil). De verandering van de hydrologische omstandigheden kan een verandering in soortsamenstelling in levensgemeenschappen veroorzaken als soorten zich onvoldoende kunnen aanpassen aan de nieuwe omstandigheden (Braakhekke, Berendse, de Jong, van Kreveld, & van Winden, 2014). Dit klimaateffect vormt een bedreiging omdat het tot verlies van soorten kan leiden, maar kan voor andere soorten of ecosystemen juist kansen bieden.
Toename kans op natuur- en bermbranden De kans op natuur- en bermbranden neemt toe door de toename van drogere bodems in de zomer (Meijs, et al., 2018). Dit vormt een bedreiging voor de natuur omdat brand natuur kan beschadigen en doden. Brand kan leiden tot het verlies van individuen, soorten, habitats en ecosystemen. Na de brand dient een ecosysteem zich, afhankelijk van de schade, te herstellen of compleet opnieuw te ontwikkelen. Bij het laatste vindt secundaire successie plaats: na het verdwijnen van de levensgemeenschap vestigen soorten zich na de brand door gebruik te maken van de voedingsstoffen die in de bodem zijn opgeslagen. Dit klimaateffect vormt dus een bedreiging voor bestaande natuur.
Toename problemen waterafvoer Tot slot kan de toename van hogere waterstanden leiden tot problemen met waterafvoer waardoor de kans op overstromingen toeneemt (Meijs, et al., 2018). In een overstroomd gebied kunnen, afhankelijk van de ernst van de overstroming en de aanwezige natuur, soorten verloren gaan. Soorten kunnen bijvoorbeeld verdrinken, rotten of sterven door letsel of voedselnood.
Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
52 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
12
SECTOR INFRASTRUCTUUR
12.1
Definitie sector
De sector Infrastructuur omvat de infrastructuur voor het transport van voertuigen, vaartuigen en vliegtuigen. Bij deze sector wordt onderscheid gemaakt in enerzijds de fysieke objecten van infrastructuur (risico’s fysieke infrastructuur) zelf en anderzijds het gebruik ervan (systeemrisico’s). De infrastructuur voor het transporteren van water valt onder de sector Water & Ruimte, voor energie onder de sector Energie, voor ICT onder de sector ICT, voor visvaart onder de sector Landbouw, Tuinbouw, Visserij en recreatief vaarvervoer onder de sector Recreatie & Toerisme. Met ‘wegen’ wordt dus enkel gerefereerd naar de wegen voor voertuigen en niet naar spoor- en vaarwegen. Verwacht dat de volgende stakeholders een rol zullen krijgen in adaptatie: • Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, provincies: Grote rol door het verankeren van adaptatie in nationaal en regionaal beleid en kennisdeling met overige stakeholders. • Gemeenten: Grote rol in adaptatie voor de lokale infrastructuur door verankering in beleid, het uitvoeren van maatregelen (vooral ruimtelijke inrichting) en informatievoorziening (kennisdelen, voorlichting etc.). • Rijkswaterstaat: Grote rol in adaptatie omdat de meeste bedreigingen impact hebben op deze partij en deze relatief grote rol (invloed) heeft in de aanleg, beheer en onderhoud van de grote wegen en vaarwegen.
Dit omvat dus zowel het uitvoeren van maatregelen als informatievoorziening (kennisdelen, samenwerkingen etc.). • ProRail, spoorvervoerders: Grootste rol in adaptatie voor de subsector spoorwegen, betreft vooral het uitvoeren van maatregelen. • Luchthavens, vliegmaatschappijen: Grootste rol in adaptatie voor de subsector luchtvaart., betreft vooral het uitvoeren van maatregelen. • Havenschappen, havenbedrijven, vaarbedrijven: Adaptatie door het uitvoeren van maatregelen (ruimtelijke inrichting, planningen).
12.2
Effect klimaatverandering op sector
In navolgende tabellen zijn de directe effecten met grijs aangegeven. Hieronder zijn de bijbehorende indirecte effecten opgesomd. Per indirect effect is aangegeven of het een kans of bedreiging betreft en of het risico in de gemeente aanwezig is en zo ja, waar. De mogelijke adaptatiestrategie is in de laatste kolom weergegeven, waarbij V voor voorlichting, B voor beleidskader, en M voor maatregelen staat.
Hitte aanwezig Klimaateffect
Kans Bedreiging
bedreiging aanwezig
Adaptatie Strategie
Niet aanwezig binnen de gemeente Extremen nemen toe I1 Toename kans op ongelukken door verminderde concentratie I2 Hinder spoorverkeer door oververhitting elektrotechnisch systeem
Bestuurders
V
Geen spoorwegen
Warmere zomers en toename meerdaagse warme periodes
I3 Toename schade wegdek wegennet
Asfaltwegen
I4 Beperking vliegverkeer door schade
Geen vliegveld
I5 Hinder spoorverkeer door vervorming en spatten rails, wissels en slecht sluitende bruggen I6 Hinder weg- en vaarwegverkeer door slechtsluitende bruggen
VB
Geen spoorwegen Zuid-Willemsvaart- Poeldonk
Hogere temperatuur oppervlaktewater I7 Afname ijshinder scheepvaart
Scheepvaart Zuid- Willemsvaart, Dommel
Zachte winter Onze referentie: 083867573 0.1 - Datum: 28 mei 2019
53 van 96
KLIMAATSTRESSTEST
I8 Minder gebruik strooizout wegen, minder onderhoud