Bijlage 2.18 - Historisch vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten

Hand- en geweergranaten



Munitie voor granaat- en raketwerpers Brisantgranaat: Geallieerd: -

25 ponder 3.7 inch

Duits:

Geschutmunitie

-

7,5 cm 10,5 cm 15 cm



Mortiergranaat: Geallieerd: -

2 inch 3 inch 4.2 inch

Duits:

Op de Inventarisatiekaart en de OO-Bodembelastingkaart wordt de categorie infanteriemunitie gehanteerd als verzamelnaam voor verschillende soort OO. De hieronder te scharen OO uit het CS-VROO worden in de legenda onder deze noemer weergegeven ten behoeve van de overzichtelijkheid van beide kaarten. Hieronder wordt verstaan: Klein Kaliber Munitie, handgranaten, geweergranaten en munitie voor granaat- en raketwerpers. 17 De aanwezigheid van Klein Kaliber Munitie (KKM) leidt niet tot significante risico’s op het gebied van Arbo-veiligheid. In de branche is daarom afgesproken dat hiernaar niet actief wordt gezocht. 16

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 32 van 77 -

8 cm 12 cm

Tabel 2: Overzicht van de mogelijk aan te treffen OO in het onderzoeksgebied.

5.2

Horizontale afbakening

Bij de horizontale afbakening van het verdachte gebied is Bijlage 2a van het CS-VROO als uitgangspunt gehanteerd. De indicaties uit Bijlage 2 en de conclusie van het indicatieonderzoek (Paragraaf 4.7) zijn als uitgangspunten gebruikt voor de horizontale afbakening van het op OO verdacht verklaarde gebied. Militair object | Uit het literatuur- en archiefonderzoek en de luchtfotoanalyse blijkt dat er in het onderzoeksgebied verdedigende stellingen zijn gegraven door Duitse troepen. In het CS-VROO wordt het volgende vermeld voor militaire objecten: Gebouw, bouwwerk of cluster van gebouwen en/of bouwwerken, al dan niet voorzien van wapens en/of ontplofbare oorlogsresten, dat dient ter verdediging, voor logistieke doeleinden of voor de huisvesting van militairen in oorlogstijd. Militaire gebouwen/bouwwerken kunnen worden onderverdeeld in drie categorieën: -

Veldversterkingen (licht constructie van hout, grond e.d.); Zware versterkingen (ongewapend/licht gewapend beton, baksteen/beton combinaties); Duurzame versterking (zwaar gewapend beton, eventueel met stalen pantserdelen).

Uit het literatuur- en archiefonderzoek blijkt dat in de maand oktober van 1944 verdedigende stellingen zijn gegraven rondom Middelrode. Op luchtfoto’s is te zien dat een deel daarvan in het onderzoeksgebied zijn gegraven. Het gaat daarbij om loopgraven en wapenopstellingen (mitrailleursnesten). De linies werden gebouwd om de geallieerde opmars te stuiten. Omdat de linies een gevechtsdoeleinde hadden is het mogelijk dat er infanteriemunitie in de gegraven stellingen is achtergebleven. Na de oorlog zijn er rondom het onderzoeksgebied verschillende ruimingen van Duitse infanteriemunitie gedaan, zoals een panzerschreck, een panzerfaust en meerdere Duitse handgranaten. Het gebied waar de Duitse stellingen hebben plaatsgehad is dan ook verdacht op gedumpte Duitse infanteriemunitie (klein kaliber munitie, hand- en geweergranaten en munitie voor granaat- en raketwerpers). Artilleriebeschieting | Uit het literatuur- en archiefonderzoek en de luchtfotoanalyse blijkt dat het onderzoeksgebied betrokken is geweest bij oorlogshandelingen met geschutmunitie. In het CS-VROO wordt het volgende vermeld voor artilleriebeschietingen: Beschieting door grondgebonden geschut, mortieren of grondgebonden (meervoudige) raketwerpsystemen of beschieting door scheepsgeschut.

Omdat het onderzoeksgebied ongeveer een maand lang in de frontlinie heeft gelegen, is het niet altijd geheel duidelijk wie op welk moment aanwezig was en waarmee werd geschoten. De reden van de beschietingen is niet altijd gelijk. Zo zijn er situaties bekend van Duitse troepen die een terugtrekkende beweging maakten onder de dekking van artillerievuur, waarop de geallieerden vervolgens met eigen artillerie een antwoord gaven. Daarentegen zijn er ook beschietingen als die tijdens operatie Alan, waarbij er een vooraf opgezet vuurplan werd gemaakt met vastgestelde doelwitten. Op luchtfoto’s is duidelijk aan de schades en kraters in en rondom het onderzoeksgebied te zien dat het gehele gebied betrokken is geweest bij de beschietingen. Op basis van munitieruimingen door de EOD kan een redelijke verwachting van de gebruikte en mogelijk nog aan te treffen munitie gemaakt worden. Er is daarom voor de afbakening gekozen om de hierboven in Tabel 2 genoemde kalibers die in en rond het onderzoeksgebied zijn gevonden en geruimd te hanteren. Op basis van de bekende informatie wordt het gehele onderzoeksgebied als verdacht op verschoten geschutmunitie van zowel Duitse als geallieerde makelij verklaard.

5.3

Verticale afbakening

De verticale afbakening van het verdachte gebied is afhankelijk van de verschijningsvormen welke in het onderzoeksgebied zijn geconstateerd. Bij het bepalen van de verticale afbakening dient rekening te worden gehouden met verschillende factoren, zoals bodemgesteldheid, bodemweerstand, vorm en diameter van de OO. Voor het merendeel van de (verschoten/weggeslingerde) munitieartikelen zijn gegevens, zoals de verwachte snelheid en inslaghoek, niet gevonden in het archiefonderzoek. Daarnaast heeft de maaiveldhoogte ten tijde van de Tweede Wereldoorlog invloed op de uiteindelijke verticale afbakening. Het is echter niet altijd mogelijk met volledige zekerheid de exacte maaiveldhoogten te achterhalen, waardoor de www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 33 van 77 afbakening in dit opzicht als indicatief beschouwd moet worden. Met behulp van de maaiveldhoogte kan een verticale afbakening berekend worden. De maaiveldhoogte bedraagt tussen de +5.60 m1 NAP en +6.40 m1 NAP. 18 Uit bodemgegevens (booronderzoeken B45D0229 en B45D0232) en van het DINOloket blijkt dat de ondergrond rond het onderzoeksgebied bestaat uit zandgrond. 19 Gedumpte OO | Uit het literatuur- en archiefonderzoek en de luchtfotoanalyse blijkt dat er in het onderzoeksgebied Duitse stellingen zijn aangelegd. Bij het onderzoeksgebied is gedumpte Duitse infanteriemunitie geruimd. Uit de bronnen blijkt niet hoe diep de stellingen precies waren. Bodac B.V. hanteert derhalve een maximale indicatieve diepteligging van 1.50 m¹ voor de eventueel aan te treffen gedumpte OO op de plekken van de Duitse verdedigingswerken in het onderzoeksgebied. Verschoten OO | Uit het literatuur- en archiefonderzoek en de luchtfotoanalyse blijkt dat het onderzoeksgebied te maken heeft gehad met beschietingen door geschut van verschillende kalibers. In de nieuwe nadere bepalingen uit het CS-VROO, het CS-VROO-02 (versie 21-02), zijn er specifiekere afbakeningen gegeven voor verschoten geschutmunitie.

Waar eerder werd uitgegaan van een standaard maximale indicatieve diepteligging van de OO per grondsoort, zijn er nu specifiekere afbakeningen voor de maximale indicatieve diepteligging van de OO per grondsoort op basis van de verschillende soorten geschut en de kalibers. De afbakening per verwacht kaliber is hieronder in Tabel 3 te vinden. Hoofdsoort explosief:

(Sub)soort explosief:

Maximale indicatieve diepteligging OO uitgaande van hoogte maaiveld t.t. van WOII(m1) 20: Zand:

Klein Kaliber Munitie Infanteriemunitie

Hand- en geweergranaten

1.50

Munitie voor granaat- en raketwerpers Brisantgranaat: Geallieerd: 25 ponder

0.75

3.7 inch

0.75

Duits:

Geschutmunitie

7.5 cm

0.75

10.5 cm

0.75

15 cm

1.50

Mortiergranaat: Geallieerd: 2 inch

0.30

3 inch

0.80

4.2 inch

1.00

Duits:

Kadaster, ’Topotijdreis: meer dan 200 jaar topografie’ <https://www.topotijdreis.nl/> [14-12-2021]. DINOloket, ‘Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond’ < https://www.dinoloket.nl/ondergrondgegevens> [14-12-2021]. 20 Er dient een minimale onderzoeksdiepte van 1.00 m1 aangehouden te worden, omdat rekening moet worden gehouden met de vermenging in de leeflaag door grondbewerkingen. De aangegeven indicatieve diepteligging van OO is aangegeven ten opzichte van het maaiveld ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. De diepteligging van OO is daarnaast sterk afhankelijk van diverse factoren zoals bijvoorbeeld ophoging/verlaging, niveauverschillen, verhardingen, grondwaterstanden, bodemvochtigheid, vorst, begroeiing etc. Afwijkingen t.o.v. bovengenoemde tabel zijn eveneens mogelijk indien er zich ten tijde van de Tweede Wereldoorlog op de locatie bijvoorbeeld waterpartijen, schuttersputten, loopgraven, kraters, watergangen ed. hebben plaatsgevonden. 18 19

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 34 van 77 8 cm

0.80

12 cm

1.00

Tabel 3: Overzicht met de indringingsdiepte van explosiefhoofdsoorten in de verschillende grondsoorten (zand of klei).

5.4

Advies en vervolgstappen

Het onderzoeksgebied kwalificeert Bodac B.V. op basis van het geanalyseerde feitenmateriaal als verdacht op de (mogelijke) aanwezigheid van OO. Daar waar het verdachte gebied en het onderzoeksgebied elkaar overlappen (het opsporingsgebied) adviseren wij de opdrachtgever om het opsporingsproces voort te zetten. Indien alleen grond wordt aangebracht, waarbij geen beroering of afgraving van de bodem plaatsvindt, kan worden overwogen om de bodem voorafgaand aan de (grond)werkzaamheden niet nader te onderzoeken op de aanwezigheid van OO. Bij aan- en afvoer van grond zal echter vaak gebruik worden gemaakt van zware machines. De druk en trilling die door deze machines op de bovengrond wordt uitgeoefend kan mogelijk leiden tot het in werking treden van OO die (net) onder het maaiveld liggen. Het is derhalve aan te bevelen de bodem voorafgaand aan deze werkzaamheden toch te laten onderzoeken op de aanwezigheid van munitieartikelen. Daar waar enkel graafwerkzaamheden plaatsvinden binnen de contouren van reeds naoorlogs vergraven tracés van bijvoorbeeld rioleringssleuven kan redelijkerwijs worden aangenomen dat OO destijds zijn opgemerkt en weggenomen. Deze aanname is echter geen wetmatigheid.

Het is derhalve raadzaam voor aanvang van de voorgenomen werkzaamheden een protocol op te stellen met betrekking tot de handelswijze bij het incidenteel aantreffen van OO uit de Tweede Wereldoorlog. Ook voor gebieden welke als ‘onverdacht’ verklaard zijn kan gebruik worden gemaakt van dit protocol. Bodac B.V. heeft reeds een Protocol Toevalstreffer voor u opgezet (te vinden in Bijlage 7). Aangezien het onderzoeksgebied voornamelijk uit landbouwgrond bestaat en er uit een naoorlogse beeldvergelijking is gebleken dat het sinds de Tweede Wereldoorlog grotendeels onbebouwd is gebleven, adviseert Bodac B.V. om direct tot de detectiewerkzaamheden over te gaan. Omdat de grond vermoedelijk nog ongeroerd is, kunnen er nog steeds OO in de grond aanwezig zijn. Vanwege de omvang van het te onderzoeken gebied is het raadzaam om dit te doen middels passieve non-realtime oppervlaktedetectie. Bodac B.V. kan deze werkzaamheden voor u uitvoeren.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 35 van 77

6 Leemten in kennis Het is uiteraard altijd mogelijk dat bepaalde oorlogshandelingen niet zijn beschreven, gearchiveerd of in de tijd verloren zijn gegaan, waardoor deze in het heden niet als feitenmateriaal terug te vinden zijn.         

Niet alle gebeurtenissen konden tot een exacte locatie worden herleid; De gebruikte luchtfoto van 15-10-1944 is enige dagen voor de gevechten rond het onderzoeksgebied genomen. Er bleken echter geen geschikte luchtfoto’s van een latere datum beschikbaar; Er is slechts zeer beperkt informatie beschikbaar m.b.t. munitieruimingen gedurende de periode 19471971; De ligplaatsen van gemelde en geruimde OO konden niet allemaal achterhaald worden; Niet alle boven Nederland uitgevoerde bombardementen zijn nauwkeurig geregistreerd; Luchtfoto’s geven een momentopname weer van een situatie die op een eerder of later tijdstip geheel anders zou kunnen zijn; Middelrode is tijdens de conflictperiode geëvacueerd, waardoor informatie uit het gemeentearchief over deze periode summier is; Het is vanuit de bronnen en literatuur niet altijd duidelijk met welk type geschut op het onderzoeksgebied is geschoten; Van de verdedigende Duitse stellingen is niet bekend hoe diep ze zijn gegraven.

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 36 van 77

Bijlage 1.

Inventarisatiekaart en OO-Bodembelastingkaart

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

15 8100

15 8050

15 8000

15 7950

15 7900

15 7850

15 7800

15 7750

15 7700

15 7650

15 7600

15 7550

15 7500

15 7450

15 7400

15 7350

15 7300

15 7250

15 7200

15 7150

15 7100

15 7050

15 7000

GIS-AL-05

40 9050

40 9050

40 9000

Esri Nederland, 40 9000 Community Maps Contributors

19960500

40 8950

40 8950

GIS-A-06 40 8900

40 8900

19710102

GIS-A-07 40 8850

40 8850

GIS-A-06 19960099

40 8800

AL IS

GIS -AL -0

1

19770816

19862792

01

20010265

40 8800

! ( ! (

G

GIS-AL-02

GIS-L-04

GIS-AL-02

40 8750

40 8750

GIS-L-04

-AL -

01

GIS-L-04

GIS

GIS-L-04 40 8700

GI

40 8700

S-

19820484

GIS-L-03

! (

GIS-AL-02

GIS-L-04

19960375

40 8650

GIS-AL-05

GIS-L-03

IS

-A L

-0

1

40 8650

AL -0 1

G

20180660 GIS-A-07

40 8600

40 8600

19763238

Verklaring GIS-L-04

40 8550

Onderzoeksgebied

GIS-A-07

Buffer

19841316

Communicatieloopgraaf Gevechtsloopgraaf

19833320

GIS-AL-05

19761298

40 8500

GIS-L-04

40 8550

Schuilloopgraaf

19721577

40 8500

Geschutkrater

GIS-L-04

GIS-L-04

GIS-A-07 40 8450

Wapenopstelling Onduidelijke verstoring Artilleriedoelen Operation Alan

-01

L

40 8450

Artilleriecoördinaten Oorlogsdagboek Oorlogsschade

01 -ALGIS

S-A

GI

! (

19911076 40 8400

Ruiming met locatie op adresniveau Ruiming met locatie op straatniveau

40 8400

Versiebeheer Nr.

Datum

1.

15-12-2021 211215_H1053_IVK_01

Tekeningnaam

Status Actueel

2. 3.

GIS-L-03

0

40

Formaat: A2

Opdrachtgever: Kragten B.V.

Schaal: 1:2.000

Project: H1053

Coördinatenstelsel: RD

Tekening: Inventarisatiekaart

Tek.: R. Klein Gunnewiek 8300 40

Tekeningnaam: 211215_H1053_IVK_01

Acc.: R. Maas

15 8100

15 7950

15 7900

15 7850

15 7800

15 7750

15 7700

15 7650

15 7600

15 7550

15 7500

15 7450

15 7400

15 7350

15 7300

15 7250

15 7200

15 7150

15 7100

15 7050

15 7000

GIS-L-04

20

Meters 60

15 8050

19772743

40 8300

´

40 8350

Maten in m, diameters en afm. bestratingsmaterialen in mm, hoogtematen in m t.o.v. NAP, tenzij anders aangegeven

15 8000

40 8350

15 7800

15 7750

15 7700

15 7650

15 7600

15 7550

15 7500

15 7450

15 7400

15 7350

15 7300

40 8850

40 8850

Esri Nederland, Community Maps Contributors

40 8800

40 8800

40 8750

40 8750

40 8700

40 8700

40 8650

40 8650

40 8600

40 8600

Verklaring 40 8550

40 8550

Onderzoeksgebied

Verdacht op verschoten geschutmunitie tot 1,5 m1 -mv Verdacht op gedumpte infanteriemunitie tot 1,5 m1 -mv Versiebeheer Nr.

Datum

Tekeningnaam

Status

1.

15-12-2021 211215_H1053_BBK_01

Actueel

2. 3. Maten in m, diameters en afm. bestratingsmaterialen in mm, hoogtematen in m t.o.v. NAP, tenzij anders aangegeven

0

40 8500

10

20

Meters 30

Formaat: A2 Schaal: 1:1.000

Project: H1053

Coördinatenstelsel: RD

Tekening: OO-Bodembelastingkaart

Tek.: R. Klein Gunnewiek

Tekeningnaam: 211215_H1053_BBK_01

Acc.: R. Maas

15 7800

15 7750

15 7700

15 7650

15 7600

15 7550

15 7500

15 7450

15 7400

15 7350

40 8500

Opdrachtgever: Kragten B.V.

Esri Nederland, Community Map Contributors 15 7300

´

Pagina 39 van 77

Bijlage 2.

Indicatietabel en luchtfotoanalyse

Datum:

Literatuur:

Meidagen 1940

Indicatie: Vernieling brug

Indicatie: Vernieling brug

Heijden

Het onderzoeksgebied is niet in de buurt van de opgeblazen brug.

’11 mei 1940: Vroege morgen wordt de brug over de Zuid-Willemsvaart te Middelrode door Nederlandse militairen met behulp van springstof opgeblazen. De in de omgeving staande gebouwen lopen hierbij nogal schade op aan daken, ramen, deuren, glas en meubilair.’ 21

Conclusie: Niet relevant

September/ oktober 1944

Nationale archieven:

Internationale archieven:

Relevantie en herleidbaarheid:

Indicatie 1: Vernielingen

Indicatie 1: Vernielingen

Indicatie 3: Beschietingen en gevechten

Indicatie 1: Vernielingen

Blankenstein

BHIC

29-9-1944:

‘Korenmolen St. Jozef in septemberdagen van 1944 grondig vernield’ 22

Gemeentebestuur Berlicum:

The National Archives

Uit schaderapporten blijkt dat het grootste gedeelte van de gebouwen in de plaats Middelrode en de gemeente Berlicum slachtoffer zijn geworden van de beschietingen door artillerie en gevechten tussen de geallieerden en de Duitsers.

Indicatie 2: Neergestort vliegtuig:

‘De gemeente Berlicum is in de maanden September en October j.l. het toneel geweest van verwoede gevechtshandelingen. Beide parteien hielden elk een deel van de gemeente bezet, doch het grootste gedeelte was nog in handen van de Duitschers gebleven. Gedurende vier weken was Berlicum het voorwerp van een intensief bombardement van geallieerde zijde, terwijl de Duitschers vele boerderijen in brand staken en zich ter verdediging inrichtten. Op 10 October werd nagenoeg de geheele gemeente op Duitsch bevel geëvacueerd, hetgeen de Duitschers gelegenheid gaf verschillende verdedigingslinies aan te leggen en de huizen te plunderen. Het bombardement en ook de vernielingen van Duitsche zijde werden steeds ernstiger, totdat de Duitschers verslagen werden en de gemeente op 24 October door de geallieerden werd bevrijd. (…) Het volgende staatje geeft een overzicht over de omvang der vernielingen.

3rd Regiment Royal Horse Artillery

Conclusie: Waarschijnlijk relevant

‘Much shelling was done during the day on enemy guns, mortars and infantry in and around MIDDLERODE 3944, towards which the 1/5th Queens pushed a Coy. which was later joined by a company of the 1/6th.’ 67

Indicatie 2: Neergestort vliegtuig

18-9-1944: Eversteijn ‘T 4110 Douglas C-47 met nummer 42.24177 H2- van het 49th Troop Carrier Squadron van de 313rd Troop Carrier Group te Berlicum bij Middelrode.’ 23 Bishop ‘C-47A-50-DL 42-24177 (…) MACR 9918:- T/O Folkingham with members of the 82nd Airb.Div. Immediately after turning at IP a direct flak burst in the right wing just outboard of the engine. The explosion blew the complete outboard wing off. The glider was cut loose and landed with crew unhurt near the town of Berlicum. The C-47 went into a spin from which it never recovered and burst into flames on striking the ground. 4 KIA’ 24 Studiegroep Luchtoorlog ‘T4110, Tijd: 1400, Locatie: Middelrode (gem. Berlicum), C-47A 42.24177 313TCG/49Sq.’ 25 Heijden ‘Inmiddels meldt het gehalveerde bataljon Ewald, dat bij het Kasteel van Middelrode (Seldensate) acht vijandelijke militairen gevangengenomen zijn. Met begeleiding zijn ze onderweg naar het gevangenkamp Vught. (…) In Middelrode wordt om 13 uur een peloton, voorzien van 20 m/m machinegeweren opgesteld om de te verwachten vliegtuigen te kunnen onderscheppen.’ 26 ‘Er vliegt in de namiddag een grote formatie vliegtuigen met propeller-aandrijving in noordoostelijke richting over het dorp. Een gedeelte ervan bestaat uit door vliegtuigen getrokken zweefvliegtuigen.

(…) Ten zuiden van de Zuid-Willemsvaart, in het Woud, wordt een C-47 Dakota bommenwerper geraakt door nabij de brug opgesteld luchtafweergeschut. Een vleugel breekt daarbij af, waarop het toestel

A. B. C. D.

Gevallen, 211 st. w.o. 157 boerderijen Gevallen, 180 st. w.o. 60 boerderijen Gevallen, 396 st. w.o. 40 boerderijen Gevallen, vrijwel niets

A. is geheel vernield, B. is zwaar beschadigd, C. is lichtbeschadigd, D. is onbeschadigd. Hieruit volgt wel, dat ongeveer de helft der woningen vernield of zwaar beschadigd is, doch dat van de boerderijen het grootste deel is vernield en de meeste overige zwaar zijn beschadigd.’ 62 ‘Gedurende de laatste helft van September en de eerste helft van October, derhalve gedurende een maand, was de gemeente het doelwit van een zwaar en voortgezet bombardement door de strijdende partijen dat groote verwoestingen aanrichtte. Voorts werden door de Duitschers vele gebouwen en boerderijen in brand gestoken, waardoor deze tot den grond toe afbrandden. Het gevolg hiervan was, dat slechts ± 5 huizen onbeschadigd bleven.’ 63 Indicatie 3: Beschietingen en gevechten BHIC

W. Heijden, Dagboek rond de bevrijding van Berlicum, sept.-okt. 1944 (Berlicum 1985) 18. E. Blankenstein, Defensie- en oorlogsschade in kaart gebracht (1939-1945) (Zeist 2006) 139. 23 T. Eversteijn, Bombardementen, raketbeschietingen, neergekomen V- wapens en militaire vliegtuigverliezen in de periode 10 mei. 1940 – 5 mei 1945 (z.p. 2011) 2279. 24 S.D. Bishop, J.A. Hey, G. Franken en M. Cillessen, Losses of the US 8th and 9th Air Forces Volume 5 ETO Area - October 1944 - December 1944 (Cambridge 2016) 328. 25 Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (SGLO), Verliesregister 1939-1945. Alle militaire vliegtuigverliezen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (z.p. 2008) 110. 26 Heijden, Dagboek rond de bevrijding, 81. 62 BHIC, 1472 Gemeentebestuur Berlicum, 1934-1994 – 3369 Opruiming van mijnen en munitie, 1944-1966. 63 BHIC, 1472 Gemeentebestuur Berlicum, 1934-1994 – 3599 Bevrijding in oktober 1944 en overzicht aangerichte schade, 1944-1945. 67 The National Archives, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West Europe (British Element): War Diaries, Second World War – 1009 3rd Regiment Royal Horse Artillery. 68 Ibidem. 69 The National Archives, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West Europe (British Element): War Diaries, Second World War – 1368 1/7th Queen's Royal Regiment (West Surrey).

70 The National Archives, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West Europe (British Element): War Diaries, Second World War – 447 R.A. (7th Armoured Division), Oct. – Dec. 21 22

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

30-9-1944: The National Archives 3rd Regiment Royal Horse Artillery

Er is een geallieerd vliegtuig bij Middelrode neergestort. Het vliegtuig is neergekomen aan de zuidkant van het kanaal en daarmee niet in de buurt van het onderzoeksgebied. Conclusie: Niet relevant Indicatie 3: Beschietingen en gevechten

7-10-1944:

Uit de bronnen en literatuur blijkt dat het gebied rond Middelrode over een langere periode betrokken is geweest bij beschietingen en gevechten tussen de Duitsers en de geallieerden door zowel infanterie, tanks en artillerie. Ook worden daarbij meerdere keren verwijzingen gemaakt naar straten bij het onderzoeksgebied, zoals de Zandstraat en Oud Laar.

The National Archives

Conclusie: Waarschijnlijk relevant

1/7th Battalion The Queen’s Royal Regiment:

Indicatie 4: Verdedigingswerken

‘The 75 r.p.g. permitted were rapidly extended on enemy guns and mortars round MIDDLERODE 3943, and South of the canal.’ 68

‘The medium artillery were due to put down a shoot on houses at 400449 as 200 enemy were reliably reported to be moving into these houses. The CO was concerned about the patrol which was moving up to that area and he stated that if it did not come down within ten minutes it must be cancelled. The shoot was put down in time and was successful. Spandau fire from SE and a large fire in the direction of MIDDELRODE (3943) was reported.’ 69 8-10-1944: The National Archives R.A. (7th Armoured Division) ‘During afternoon 3RHA (3rd Regiment Horse Artillery) + 13 Med Regt (13th Medium Regiment) fired in sp raid by 131 Bde on Middelrode 3943.’ 70

Bij Middelrode zijn door de Duitsers verdedigingswerken gebouwd. Daarbij moet gedacht worden aan loopgraven, wapenopstellingen en mijnenvelden. Een deel van deze verdedigingslinie is binnen het onderzoeksgebied aangelegd. Conclusie: Waarschijnlijk relevant

Pagina 40 van 77 loodrecht omlaag stort en op de grond explodeert. De aanwezige vierkoppige bemanning komt hierbij om.’ 27 Indicatie 3: Beschietingen en gevechten 21-9-1944: Heijden ‘Er wordt een inspectierit georganiseerd in de richting van Veghel om te controleren waar de bataljons van Hauptmann Weller en Luben, waarvan men niets meer vernomen heeft, zich bevinden. De laatste wordt met 60 à 70 manschappen aangetroffen in Middelrode, bij sluis II. (…) De eerste verkenningspatrouille geeft om 18.40 uur door, dat op de weg van de Hasselt tot aan de wegkruising te Middelrode geen vijand aanwezig is, wel is op 200 meter ten zuidoosten van de wegkruising in Middelrode een wegversperring met vier manschappen waargenomen. De verkenningspatrouille wordt even later met snelvuurgeweren beschoten.’ 28 25-9-1944: Heijden

‘Granaat inslagen october 1944 (…) Zandstraat D76 (huidige nummer 33)’ 64

8th King’s Royal Irish Hussars

NIMH

‘During the day B Sqn sent a successful fighting patrol, consisting of two tps, to MIDDELRODE 4042. Although the enemy reacted strongly and put down hy DF with mortars and arty our tks reached the EASTERN outskirts of the village and shot up numerous enemy in the village.’ 71

‘Aan de molen in Middelrode werd de Obergefreiter Franke, 2e Compagnie, eenheid Duchstein om 21.00 h. door een Amerikaanse verkenningspatrouille beschoten. Uit de verte werden 2 man van de vijandelijke verkenningspatrouilles waargenomen terwijl zij naar de eigen linies terugliepen’ 65 Indicatie 4: Verdedigingswerken BHIC Militair gezag: ‘Gedurende de oorlogshandelingen in het najaar van 1944 werd deze gemeente geëvacueerd waarna de Duitschers met behulp van honderden arbeiders een aantal verdedigende stellingen inrichtten, zooals loopgraaflinies en dergelijke. Deze stellingen waren achter elkander gelegen, terwijl er ook versperringen van mijnenvelden werden aangelegd.’ 66

‘Er komt een zware tank aangereden, waar nu Adriaan van den Akker op het Nieuw Laar woont. Twee Engelse militairen springen eruit en lopen daar wat rond. (…) Als ze bijna bij Van Kaathoven zijn, zien ze iets bewegen in de staakbonen. Ze schieten meteen, het is de vrouw van Van Kaathoven. Die schoten ze daar dood. Toen kwamen ze weer terug. Ze losten ook een schot richting Middelrode met het geschut van de tank. Daarna rijden ze weg.’ 29 26-9-1944: Heijden ‘In Middelrode komen de eerste granaten neer, waarbij drie personen gewond worden. (…) In Middelrode zijn drie mensen getroffen door een handgranaat. (…) Antoon uit de huidige Julianastraat vertelt: De eerste granaten in Middelrode komen neer bij de Papegaai nabij Dina van den Heuvel-van Heeswijk.’ 30 27-9-1944: Heijden ‘In de richting van Middelrode is doorlopend schieten hoorbaar.’ 31 ‘Juist als een aantal mensen onze woning passeert, worden door de Engelsen een paar schoten gelost op Middelrode. Een granaat ontploft op de hoek van onze akker, tegenover het huisje “De Papegaai”. (…) Een andere granaat valt bij ons huis staande langs de zandweg naar Seldensate.’ 32 ‘Annie van de Driezeeg vertelt: We gingen bij Piet van den Heuvel binnen want bij ons was het huis niet bestand tegen granaten. (…) Toen we daar zaten vloog het (een prieeltje naast de schuilplek) aan gruzelementen door een granaatinslag.’ 33

Heijden, Dagboek rond de bevrijding, 82. Ibidem, 97. 29 Ibidem, 114. 30 Ibidem, 116, 118. 31 Ibidem, 123. 32 Ibidem, 124. 33 Ibidem, 124. 64 BHIC, 1472 Gemeentebestuur Berlicum, 1934-1994 – 3596 Rijksbijdragen voor de wederopbouwkosten in verband met het herstel van oorlogsschade, deel III, 1944-1959. 65 NIMH, 447 Bevrijding van Nederland – 18 Oorlogsdagboek van de gevechtscommandant van ’s-Hertogenbosch, Oberst Dewald. 66 BHIC, 127 Militair Gezag in Brabant – 307 Mijnen en andere explosieven, 1944-1945. 71 The National Archives, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West Europe (British Element): War Diaries, Second World War – 843 8th King’s Royal Irish Hussars, Mar. – Dec. 1944. 72 The National Archives, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West Europe (British Element): War Diaries, Second World War – 1366 1/5th Queen's Royal Regiment (West Surrey). 73 Ibidem. 74 Ibidem. 27 28

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

12-10-1944: The National Archives 1/5th Queen’s Royal Regiment (West Surrey) ‘Recce patrols 1/ A Coy on mine laying stopped by enemy outpost at 408432’ 72 16-10-1944: The National Archives 1/5th Queen’s Royal Regiment (West Surrey) ‘Carriers, mortars, MMG, ti Tk u/c, with arty support ‘beat up’ MIDDELRODE area 3942.’ 73 18-10-1944: The National Archives 1/5th Queen’s Royal Regiment (West Surrey) ‘D Coy to 405436 were stonked by enemy 81 mm mortars.’ 74

Pagina 41 van 77 (…) als we plotseling een vreemd suizend geluid horen, dat in Middelrode een harde klap veroorzaakt. Dat is blijkbaar een granaat, de eerste die ik hoor.’ 34 De Witte ‘We bleven verbaasd staan kijken, even later ’n knal in Middelrode, dat was dus blijkbaar ’n granaat, de eerste die ik ooit hoorde. Korte tijd later kwam er nog een en toen nog ’n derde.’ 35 29-9-1944: Heijden ‘De 7e tankdivisie doet een aanval op Middelrode waar fel gevochten wordt.’ 36 ‘Het aantal Duitse militairen in het dorp neemt steeds toe. De dorpsbewoners wordt het duidelijk, dat ze aan de Duitse zijde van het gestabiliseerde front zijn komen te liggen. In Middelrode begint het niemandsland. De situatie wordt daar voor de bewoners steeds moeilijker. Men komt er meer en meer tussen de strijdende partijen in te liggen. Op deze dag komen niet alleen de tanks het dorp binnen maar houden er ook beschietingen. Deze tank- en artillerie-beschietingen veroorzaken de eerste grote boerderij- en huizenbrand op de Werststeeg, op de Loofaert en de Koolhof.’ 37 ‘In de richting van Middelrode woedt ergens een grote brand. Rond vijf uur begint het Duitse geschut ook te werken. Telkens komen de granaten rakelings over ons huis gefloten. Ze slaan in in Middelrode of de Werststeeg.’ 38 ‘Een aantal boerderijen langs de Werststeeg en in de Ploeg brandde af.

Op het kruispunt van de Werststeeg met de Nieuwe Weg stonden Engelse tanks. Ze kwamen uit Vinkel en we zagen ze voor het eerst. Tegen de avond trokken ze terug na huizen op de Werststeeg in brand geschoten te hebben. De Duitse linies lagen meer naar de r.k.kerk in het huidige Beekplan. In de avond kwamen de Duitsers terug. In de nacht brandde Middelrode.’ 39 ‘Tegenover het café van Toon Schouten op de Driezeeg stond een Duits kanon, dat op de Engelsen in de Zandstraat vuurde. De Engelsen probeerden het tot zwijgen te brengen met als resultaat dat er binnen enkele dagen 10 huizen rond de Driezeeg vernield werden. (…) De Engelsen kwamen tot aan ’t Ven in Middelrode.’ 40 30-9-1944: Heijden ‘Een onrustige nacht met veel artillerievuur, Dokter Lerch van de Duitse medische dienst vertelt, dat er bij Middelrode flink gevochten is. (…) Middelrode is door beschietingen zwaar getroffen en een aantal huizen is afgebrand. Meerdere families en bewoners van het gebied de Driezeeg en omgeving trachten ofwel richting Veghel dan wel richting Berlicum te vluchten.’ 41 ‘Ook vluchtelingen uit Middelrode waar hevig gevochten is, worden opgenomen. (…) In de avond weer vluchtelingen uit Middelrode, dat bijna geheel in brand staat.’ 42

Heijden, Dagboek rond de bevrijding, 125. J. de Witte, Mijn belevenissen rondom de bevrijding van Berlicum-Middelrode (Berlicum 2005) 15. 36 Heijden, Dagboek rond de bevrijding, 134. 37 Ibidem, 135. 38 Ibidem, 137. 39 Ibidem, 139. 40 Ibidem, 140. 41 Ibidem, 144. 42 Ibidem, 145. 34 35

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 42 van 77 ‘Uit Middelrode komen reeds vluchtelingen. Veel huizen zijn daar afgebrand of geheel doorschoten.’ 43 ‘Er vallen veel granaten in het gebied van de huidige Pastoor Verlindenstraat en de Driezeeg. Er is veel mitrailleurgeknetter.’ 44 ‘Jos uit de Zandstraat verhaalt: Er staan ongeveer 18 tanks van de Engelsen rondom en in de omgeving van het huis. In de namiddag hebben de Engelse tanks het afweergeschut van de Duitsers in Middelrode praktisch geheel onklaar gemaakt.’ 45 ‘Sjaak noteert in de Zandstraat: (…) Een granaat is juist voor ons huis neergekomen en alle ruiten liggen eruit. Dat is het begin van de ellende. In de verte horen we de tanks al brommen en daar komen ze dwars door de wei heen. Spoedig staan er verschillende rondom ons huis. Ondertussen blaffen hun kanonnen en rammelen hun mitrailleurs. Dat kan op zich geen kwaad, maar het vervelende is, dat de moffen terugschieten en de tanks met een waar granaatvuur ontvangen. De Engelse infanterie komt ook in actie. We zien een man of vijftien langs het huis sluipen en in sloten stelling nemen. (…) Het huis krijgt nog enkele treffers en de tanks blijven maar rondrijden. (…) Nog drie granaten slaan door de achtermuur, zodat het op de stal onhoudbaar wordt van de kruitdamp.

(…) Buiten is het een troosteloos gezicht: omvergeschoten en omgereden bomen, vernielde heiningen, dode koeien en paarden, stukgeschoten huizen en achter ons brandt Middelrode.’ 46 1-10-1944: Heijden ‘In Middelrode wordt het steeds gevaarlijker. Het is er gedeeltelijk niemandsland en verder patrouillegebied voor beide strijdende partijen.’ 47 3-10-1944: Heijden ‘Als we opstaan vertellen de mensen, dat de Duitsers weer opgerukt zijn. (…) Ik vraag hem de situatie en verneem, dat Middelrode geheel en Berlicum half bezet is door de Engelsen. (…) Als we Middelrode naderen zien we overal dode paarden en koeien liggen.’ 48 5-10-1944: Heijden ‘In Middelrode wordt er erg geschoten. (…) In de middag gaat de molen van Middelrode in vlammen op, hetgeen een geweldige vuurzee veroorzaakt. Tegen de avond nadert een tank, die naar ik schat ter hoogte van de Zandstraat gaat staan schieten. Hij schijnt echter niet goed gecamoufleerd te zijn, want de moffen kunnen hem niet vinden. Om een uur of negen begint het schieten weer, waarop we eens buiten gaan kijken. We zien op veel plaatsen in de Zandstraat brand en ongetwijfeld gaat ook ons huis naar de haaien.’ 49 6-10-1944: Heijden ‘Het is een tamelijk rustige dag. Alleen bij de Werststeeg en in Middelrode wordt flink geschoten. (…) De zusters noteren: Eerste vrijdag! Voor ons is de nacht vrij Heijden, Dagboek rond de bevrijding, 145. Ibidem,148.

45 Ibidem, 149. 46 Ibidem, 149, 150. 47 Ibidem, 152. 48 Ibidem, 165, 166. 49 Ibidem, 174. 43 44

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 43 van 77 rustig geweest, maar op de Werststeeg en in Middelrode is er vreselijk gevochten.’ 50 7-10-1944: Heijden ‘In de nacht van vrijdag op zaterdag zijn er zware granaatbeschietingen op het dorp. Vooral de Zandstraat en Werststeeg zijn zwaar getroffen. Meerdere boerderijen branden af. (…) ’s Middags komt dan het bevel: Middelrode moet ontruimd worden. Hele rijen mensen trekken voorbij. Het noodzakelijkste zoals bedden enz. hebben ze bij zich. Het is treurig om te zien. Nu horen we ook wat er al die tijd in Middelrode gebeurd is. Veel huizen zijn daar afgebrand of kapotgeschoten.’ 51 9-10-1944: Heijden ‘Er zijn Engelse tanks gesignaleerd op de hoek van de Zandstraat met de Dreef, bij de Aa-brug in Middelrode en bij het Heeswijks kasteel. Een Duitse patrouille, komende vanuit de richting Dinther, trekt via de Zandstraat en de Aa-brug naar het kasteel. Het Duitse geschut beschiet de Engelse tanks in de Zandstraat, die ver vooruitgeschoven zijn.’ 52 13-10-1944: Heijden ‘Dagelijks vinden er verschillende opwarmende vuurgevechten plaats met het doel de vijand naar onze bedoelingen te laten gissen. Tevens wil men daarop tegenvuur zien om de stellingen van de vijand te lokaliseren. Alle wapens, inclusief “Piats” als mortieren, M.M.G.’s en artillerie worden ingezet.

Tevens is bij een aanval op Middelrode gebruik gemaakt van carrier P.L., M.M.G.’s mortieren en houwitsers,’ 53 17-10-1944: Heijden ‘Geen bijzondere activiteiten. Wel Duits granaatvuur. Duitse patrouilleactiviteiten tussen het kanaal en de Aa-brug.’ 54 18-10-1944: Heijden ‘Aan de 7de tankdivisie wordt de taak opgedragen om een noord-zuidlinie door Berlicum in te nemen en daarna zuid-westwaarts door te stoten en contact te maken met de 51ste divisie ten zuiden van ’s-Hertogenbosch over de ZuidWillemsvaart. Een onderdeel van deze tankdivisie, de 131ste Queen’s brigade, wordt hierbij belast met de bezetting van Berlicum. Het brigadeplan komt er schematisch als volgt uit te zien: In fase I verovert het 1/7 bataljon Middelrode en beschermt de linkerflank van de brigade. De aanval zal om 6.30 uur worden ingezet.’ 55 ‘Die Duitse soldaten gaan telkens naar het front in Berlicum en vertellen ons allerlei slecht nieuws over de toestand in het dorp. We leggen hen dan uit waar we wonen en ze zeggen dan: “Alles kaputt, front Middelrode”. (…) Middelrode is

Heijden, Dagboek rond de bevrijding, 176, 177. Ibidem, 181. 52 Ibidem, 190. 53 Ibidem, 218. 54 Ibidem, 235. 55 Ibidem, 239. 50 51

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 44 van 77 plat. Bijna alle boerderijen zijn helemaal plat geschoten. Middelrode is er het ergst aan toe. (…) Van Middelrode bestaat niets meer dan een paar kapotte huizen.’ 56 Indicatie 4: Verdedigingswerken 4-10-1944: Heijden ‘In het woud, in Middelrode en op nog andere plaatsen zijn door Duitse militairen wegversperringen aangebracht en lichte stellingen ingericht.’ 57 11-10-1944: Heijden ‘Het 1/5 Queen’s bataljon neemt vandaag het verdedigingsgebied rond Berlicum van 1/6 Queen’s over en keert hierdoor terug naar hetzelfde gebied, waar het tien dagen eerder is geweest. De “Boches” hebben inmiddels een meer definitieve verdedigingslinie opgebouwd. Deze strekt zich uit over Middelrode, de Doornhoek en de bossen ten westen van Vinkel.’ 58 15-10-1944: Heijden ‘Het verlaten dorp begint steeds meer op een vesting te lijken. Het gebied vanaf Kaathoven, Laar, Groenstraat, Middelrode tot aan de Zuid-Willemsvaart is voorzien van loopgraven en mijnenvelden. Het dorp wordt langzaam ingericht om als toekomstig slagveld te dienen. De verdedigingslinie wordt met de dag sterker en beter verdedigbaar. Vooral voor tanks zijn vele hindernissen aangebracht.’ 59 16-10-1944: Heijden ‘Tot voor kort waren het kerkdorp Middelrode en het gehucht Kaathoven nog vanuit de door de geallieerden bevrijde streken en vanuit bezet gebied bereikbaar, maar dit is nu practisch onmogelijk.

Middelrode en Kaathoven zijn steeds onveiliger geworden door de aanwezige mijnenvelden en doordat het nu patrouillegebied is voor beide strijdende partijen.’ 60 17-10-1944: Heijden ‘Bij het Heeswijks kasteel, Kaathoven en Middelrode liggen Engelse en Duitse mijnenvelden.’ 61 20/21-101944 (aanloop naar operation Alan)

Indicatie 1: Aanvalsplan

Indicatie 1: Aanvalsplan

20-10-1944:

Op deze dag werd duidelijk dat er een grote operatie aanstaande was met de naam ‘Operation Alan’. Het maakte onderdeel uit van een groter plan om de westelijke flank van de door ‘Operation Market Garden’ gemaakte corridor, die vanaf de Belgisch-Nederlandse grens tot aan de omgeving van Nijmegen was gemaakt, veilig te stellen. Daarbij kwam Middelrode midden in de frontlinie te liggen.

The National Archives 1/7 Battalion The Queen’s Royal Regiment: ‘Brigadier’s conference at HQ 131 Bde. The outline of the final plan for the operation ALAN was given. This operation was part of a larger plan to clear the area of HOLLAND West of the NIMEJEN salient and SOUTH of the river MAAS. The general plan for the 131 Bde was as follows: Phase I. 1/7 Queen’s to attack and

Heijden, Dagboek rond de bevrijding, 241, 242. Ibidem, 168. 58 Ibidem, 207. 59 Ibidem, 227. 60 Ibidem, 230. 61 Ibidem, 235. 56 57

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Conclusie: Waarschijnlijk relevant Indicatie 2: Beschietingen en gevechten

Pagina 45 van 77 capture MIDDELRODE 3943 and subsequently to protect the left flank until relieved by 1 RB.’ 75

Wederom werd de omgeving in aanloop naar ‘Operation Alan’ van het onderzoeksgebied beschoten door zowel Duitse als geallieerde infanterie en artillerie.

Indicatie 2: Beschietingen en gevechten

Conclusie: Waarschijnlijk relevant

21-10-1944: The National Archives 1/7 Battalion The Queen’s Royal Regiment: ‘”B” Coy (consisting of approx 50 men) left the conc area and moved fwd to establish a Standing Patrol on the Bn Start Line and thus secure it against enemy interference. “B” Coy Standing Patrol established as ordered at tr junc 405437 with line communication to “A” Coy 1/5 Queen’s area 4243. An enemy fighting patrol attacked “B” Coy Standing Patrol. The enemy were equipped with small arms and a Panzefauste. They were driven off but not before they had inflicted 4 casualties. As the enemy withdrew they put up a red verey light and enemy arty defensive fire was brought down on “B” Coys posn. This did not cause any casualties. “B” Coy called for DF fire which was brought down but no results were seen.’ 76 22/23-101944 (Operation Alan)

Indicatie: Beschietingen en gevechten

Indicatie: Beschietingen en gevechten

Indicatie: Beschietingen en gevechten

22-10-1944:

22-10-1944:

Heijden

The National Archives

‘Major John Evans, de commandant van de B-compagnie van het 1/5 bataljon der 131ste Queen’s-Brigade, maakt de volgende notities in zijn dagboek: De veldslag om Middelrode en Berlicum gaat beginnen. Vanaf 2 uur in de nacht wordt door de artillerie van de cavalerie-brigade hevig vuur gegeven op de vijandelijke kanonstellingen ten zuiden van de Zuid-Willemsvaart en op Berlicum. Het is dan of de hel losbarst. Het kanongebulder houdt onafgebroken vier uur aan. Precies op tijd, om 6.30 uur, zet het leger zich in beweging. Men gaat vanaf Loosbroek, Kaathoven, Heiblomsedijk en Dreef dwars door de velden, omdat de zandwegen met mijnen bezaaid zijn. Het 1/7 bataljon dat met de A en C compagnie gestart is voor de bevrijding van Middelrode ondervindt sterke tegenstand. Door hevig artillerievuur van de Duitsers waarbij drie Engelsen sneuvelen, wordt de opmars tot staan gebracht. Er moet een bataljonsformatie worden gehouden. Het 1/5 bataljon, dat met de B en D compagnie door de Heikantsehoeve en Heiblomsedijk oprukt krijgt een uur oponthoud, omdat de tanks op een mijnenveld stoten, dat eerst door flailtanks opgeruimd moet worden. Het gevecht van de B compagnie in de richting van de Kerkwijk is al weer ingezet als de crocodiles eindelijk arriveren.

(…) Het is intussen 15.30 uur als men vanuit de Doornhoek door de Kerkwijk naar het omsingelde Middelrode trekt en men met de crocodiles alle huizen verwoest waarin zich Duitsers verschuilen.’ 77

8th King’s Royal Irish Hussars

Op 22 oktober 1944 werd ‘Operation Alan’ in gang gezet. Hierbij kwam Middelrode in het middelpunt van de gevechten die de westelijke flank van de corridor moesten verstevigen. De Duitsers hadden zich in en rond Middelrode ingegraven in hun stellingen en de bebouwing die nog overeind stond en de geallieerden probeerden dit te doorbreken. Daarbij werd gebruik gemaakt van infanterie-, tank- en artillerie-eenheden. Een dag later op 23 oktober 1944 waren de gevechten voorbij en was het Duitse verzet in Middelrode gebroken.

‘Het Brabants Dagblad bericht later: Inmiddels was het aanvalsplan zorgvuldig uitgewerkt. Op 22 oktober om 2 uur ’s nachts was het alsof de hemel instortte. Van alle kanten begonnen de kanonnen te braken en de granaten te fluiten. Bij duizenden gierden de granaten in de richting van Berlicum. De bewoners op Rukven en in Loosbroek wisten niet wat er gebeurde. Toen ze zagen, dat de Engelse officieren nog rustig lagen te slapen, begrepen ze dat er geen gevaar was. Vier uur lang hield het gedaver van de kanonnen aan. Berlicum stond aan alle kanten in brand. Om half zeven ’s morgens waren de Engelse soldaten gereed om Middelrode en Berlicum te gaan veroveren.’ 78 ‘Op Rukven en Loosbroek stonden honderden kanonnen opgesteld. Om 2 uur was ’t of de hemel inviel. Van alle kanten begonnen de kanonnen hun granaten uit te braken. Bij duizenden gierden ze in de richting van Berlicum. De mensen op The National Archives, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West Europe (British Element): War Diaries, Second World War – 1368 1/7th Queen's Royal Regiment (West Surrey). Ibidem. 77 Heijden, Dagboek rond de bevrijding, 252. 78 Ibidem, 254, 256. 81 The National Archives, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West Europe (British Element): War Diaries, Second World War – 843 8th King’s Royal Irish Hussars, Mar. – Dec. 1944. 75 76

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

‘B Sqns rt hand tp suffered an early casualty when one tank was lost on a mine at 403435 and the remainder of the tp were held up by an enemy strongpoint at Conclusie: Waarschijnlijk relevant 398435 throughout the morning. The left hand tp reached the main rd DINTHERMIDDELRODE without incident at 406430, and then turned WEST making first contact 400430. There the tp ldrs tank was mined and almost immediately engaged by a med. cal. A Tk gun firing from the area 396429. Another tp, sent down to assist, had two tks bogged and the tp ldr shortly afterwards was sniped in the area 400431. The rt hand tp together with the res tp brought heavy fire to bear on the houses at 398435 knocking out one 75 mm A tk gun there. A simultaneous attack overran the area and they then brought fire to bear on enemy withdrawing along the MIDDELRODE-BERLIKOM rd. B Sqn 2 i/c was wounded by shrapnel. (…) B Sqn leaguered 407436 and during the night 7 Queens bn entered Middelrode under cover of darkness.’ 81 1/7 Battalion The Queen’s Royal Regiment: ‘The Bn moved fwd without incident to Bn Assembly area in accordance with Bn Operation Order. During this period arty concentrations were brought down according to plan. This helped to mask the noise of tanks and other tracked vehicles moving fwd to the SL. “A” and “C” Coys crossed the SL.

Progress was slow, this was partly due to extensive mining by the enemy mostly with A/Tk mines. One AP minefield was located at approximate area 401437. (…) “C” Coy located Spandau post at 398436. Enemy opposition encountered by “A” Coy 400433 was engaged by arty. “A” Tp of 8 HUSSARS with detachments of “A” Coy reached the approx area 400432. Four spandaus were located area 398436 by “C” CoY. Opposition was stiff. Fwd elements of “A” Coy had reached the main rd in the approx area rd and track junc 398431 and were dealing with enemy in this area. 2 Pls of “C” Coy were by this time held up by Spandau posts at 398436. It was not possible to engage these posts by arty fire as the 2 pls were pinned down too close to the enemy. By this time the pace of the advance had slowed down to such an extent that the CO told OC “A” Coy that unless he could get into MIDDELRODE in 45 mins under his own fire

Pagina 46 van 77 Rukven sprongen verschrikt uit hun bed. Ze wisten niet wat er gebeurde. Vier uur lang huilden de kanonnen en Berlicum stond aan alle kanten in brand. Om 6.30 uur in de morgen stonden de Engelse soldaten klaar om Middelrode en Berlicum te gaan veroveren.’ 79 23-10-1944: Heijden ‘Op maandag zijn we bevrijd. (…) In Middelrode zag het er verschrikkelijk uit. Het dorpscentrum was totaal verwoest (…) alles was verdwenen.’ 80

support he was to draw back to enable the arty to give a fresh concentration on the objective. (…) The whole area of MIDDELRODE was engaged by further arty concentrations to enable “A” Coy to get fwd. “C” Coy was still held up by the enemy post at 398436. “D” Coy was ordered to move round to the NORTH of “C” Coy with Carriers in support in order to liquidate the enemy post which was holding up “C” Coy. By this time “A” Coy had got one platoon into the approx area 401429 but was still unable to push into MIDDELRODE. The second pl of “A” Coy were now in area 398431 and at this time “C” Coy had withdrawn it’s 2 pls to enable arty to engage the area of the Spandau posts preparatory to the attack by “D” Coy. “D” Coy advanced on the enemy posns and found it occupied. These posns were elaborately dug and it was subsequently discovered this posn was connected by a deep communication trench with the main defences in MIDDELRODE. It is assumed that the defenders of this post had made use of this communication trench in order to conduct their withdrawal. “D” was ordered to pull back to a firm base posn 403433 and 404431. Tac HQ moved to area of track junc 405437 where it was joined by the ACV brought fwd from main HQ. (…) It was essential that 1/7 Queen’s should capture MIDDELRODE at the earliest possible moment, in order to protect the left flank of 1/5 Queen’s.

Consequently the CO decided to put in an attack with 2 pls (1 pl “C” 1 pl “D”) at 1930 hrs. The object was to cut the rd at 396434. One pl to go NW and one SE from this point. The attacks by pls from “C” & “D” Coys was delayed by arty support being concentrated on a DF task. The assault was ordered to take place. The assault was successful and it was found that the enemy had withdrawn from MIDDELRODE. By this time the two fwd pls had been contacted by their respective Coys and 2 more pls were sent fwd. Eventual posns were approximately “D” Coy 1 Pl at 393437, 1 Pl 394436. “C” Coy 1 Pl 396433, 1 Pl 397432. “A” Coy 403433 and 404431. “B” Coy 405436. One section of Carriers at 413432, one at 4074, 2 secs at 398439.’ 82 23-10-1944: The National Archives 5th Regiment Royal Horse Artillery ‘MIDDLERODE which was now clear.’ 83

Na Indicatie: Mijnenvelden conflictperio 24-10-1944: de Heijden ‘Dit vanwege de mijnen en de booby-traps in de woningen die ontploffen als je ze aanraakte. Per fiets over Heeswijk en de Haffertsestraat, waar je hele stukken land met witte katoenen linten omgeven zag, die aangaven waar de mijnen lagen. (…) Middelrode had vreselijk geleden, er waren alleen nog geraamten van huizen over. Als door een wonder was hier en daar nog een huis de dans ontsprongen.’ 84 25-10-1944: Heijden ‘De aanwezige mijnenvelden, vooral in het gebied van Middelrode, moeten met linten worden aangegeven. Maar de mijnenvelden moeten eerst nog worden opgespoord.’ 85 ‘We keren met een klein aantal weer terug naar Middelrode, maar nu zonder er moffen aan te treffen. Het dorp is onherkenbaar vernield, overal dode koeien, paarden en varkens, die al weken liggen te rotten. Veel boerderijen en huizen zijn Heijden, Dagboek rond de bevrijding, 264. Ibidem, 275. 82 The National Archives, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West Europe (British Element): War Diaries, Second World War – 1368 1/7th Queen's Royal Regiment (West Surrey). 83 The National Archives, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West Europe (British Element): War Diaries, Second World War – 1014 5th Regiment Royal Horse Artillery. 84 Heijden, Dagboek rond de bevrijding, 291. 85 Ibidem, 295. 79 80

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Indicatie: Mijnenvelden Rondom Middelrode en in het onderzoeksgebied zijn mijnen gelegd. Echter blijkt uit de literatuur en de mijnruimingsrapporten dat de velden waar vermoedelijk mijnen hebben gelegen zijn afgezocht en waar nodig geruimd. De verwachting is dan ook niet dat er nog mijnen in het gebied aanwezig zijn. Zie voor meer informatie het mijnenveldregister in Bijlage 6. Conclusie: Niet relevant

Pagina 47 van 77 afgebrand of platgeschoten, bomen omgeschoten, omgehakt of omvergereden door de tanks. Wegen en velden gedeeltelijk ondermijnd en verder door tanks en vrachtauto’s en de talloze granaten omgeploegd.’ 86 28-10-1944: Heijden ‘Toen we in Middelrode terugkwamen, lagen er nog overal mijnen, zoals bijvoorbeeld in de Zandstraat. Duitse krijgsgevangenen waren bezig om ze op te ruimen.’ 87 Naoorlogs

Indicatie: Munitievondst

Indicatie: Munitievondst

BHIC

Vanaf 1971 worden ruimingen van munitie bijgehouden door de EOD. Hiervoor werden ze vaak door de gemeente zelf bijgehouden. Zo is er bij het onderzoeksgebied een mortiergranaat gevonden. Net als bij de EOD-ruimingen kan dit dienen als een indicatie voor eventueel nog meer aan te treffen munitieartikelen.

Gemeentebestuur Berlicum: ‘De heer M.W. van den Akker, wonende te Berlicum, Zandstraat 47, heeft mij medegedeeld dat op het bij zijn woning behorende terrein een mortiergranaat is gevonden.’ 88

Conclusie: Waarschijnlijk relevant

Tabel 4: Relevante indicaties uit het bronnenmateriaal.

Datum:

Sortienummer:

Fotonummer(s):

Schaal(1x):

Conclusie luchtfotoanalyse:

28-3-1944

J/738

4163/4164

10.800

Foto’s zijn van goede kwaliteit en onbewolkt. Het hele onderzoeksgebied wordt afgedekt. Op de foto’s zijn geen aan de oorlog gerelateerde verstoringen of vergravingen waarneembaar. De foto’s zijn van zes maanden voor de conflictperiode.

13-9-1944

106G-2866

3311/3312

7.600

De foto’s zijn van een goede kwaliteit en onbewolkt, maar dekken niet het gehele onderzoeksgebied af. Op de foto zijn geen aan de oorlog gerelateerde verstoringen of vergravingen waarneembaar. De foto’s zijn een paar dagen voor de start van operatie Market Garden en de conflictperiode gemaakt.

2-10-1944

4/959

4057/4058

16.800

De foto’s zijn van een goede kwaliteit, maar wel wat bewolkt. Ze dekken het complete onderzoeksgebied af. Er zijn eind september en begin oktober al wat schermutselingen tussen de Duitsers en de geallieerden in en rond het onderzoeksgebied. Hiervan zijn kraters waarneembaar. Ook is te zien dat verschillende gebouwen in Middelrode (buiten het onderzoeksgebied) al zijn vernield.

15-10-1944

4/1082

3208/3209

10.800

De foto’s zijn van een goede kwaliteit, maar deels bewolkt. Ze dekken het gehele onderzoeksgebied af. Op de foto’s zijn duidelijk kraters waarneembaar in en rond het onderzoeksgebied. Ook loopt een deel van de gegraven Duitse stellingen (loopgraven en wapenopstellingen) door het onderzoeksgebied heen. De foto’s zijn midden in de conflictperiode genomen en van een paar dagen voor operatie Alan. Dit zijn de laatst beschikbare foto’s van het onderzoeksgebied.

Tabel 5: Conclusie luchtfotoanalyse.

Heijden, Dagboek rond de bevrijding, 300. Ibidem, 321. 88 BHIC, 1472 Gemeentebestuur Berlicum, 1934-1994 – 3247 Ruiming van explosieven uit de Tweede Wereldoorlog, 1968-1990. 86 87

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 48 van 77

Bijlage 3.

Certificering

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 49 van 77

Bijlage 4.

Uitgangspunten afbakening

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 50 van 77

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 51 van 77

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 52 van 77

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 53 van 77

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 54 van 77

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 55 van 77

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 56 van 77

www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 57 van 77

Bijlage 5.

Toelichting verplichte en aanvullende bronnen

In het CS-VROO staat beschreven welke bronnen geraadpleegd moeten worden voor de voltooiing van een correct vooronderzoek. Bodac B.V. dient ten minste de in de onderstaande tabel weergegeven verplichte bronnen te raadplegen. Aanvullende bronnen worden in ieder geval geraadpleegd indien sprake is van de onder de toelichting op de aanvullende bronnen beschreven situatie. In de rapportage wordt gemotiveerd waarom een aanvullende bron wel of niet geraadpleegd is. Bronnen conform Certificatieschema

Raadplegen Verplicht

Geraadpleegd

Aanvullend

Literatuur





Gemeentelijke en provinciaal archief





Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD)





Nationaal Archief te Den Haag





Semistatische archiefdiensten Ministerie Defensie te Rijswijk





Explosieven Opruimings Dienst Defensie (EODD)





Luchtfotocollectie Wageningen UR, Kadaster en Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland te Edinburgh



Krantenberichten





Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 575





The National Archives te Londen, gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force



Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg





 

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 409



The National Archives te Londen, gegevens aangaande artilleriebeschietingen



The National Archives and Record Administration (NARA II) te College Park (VS)



Getuigen



Kadaster (naoorlogs kaartmateriaal)



N.v.t.  N.v.t. N.v.t. 

Tabel 6: Raadpleegbare bronnen conform het CS-VROO.

Toelichting verplichte bronnen Certificatieschema Literatuur | Voor het onderzoeksgebied dienen relevante literatuurbronnen te worden geraadpleegd, zowel standaardwerken als eventuele specifieke regionale of lokale schriftuur. Daarbij gelden met betrekking tot het onderzoek naar gebeurtenissen in de periode mei 1940 als verplicht te raadplegen standaardwerken in ieder geval: 



Nierstrasz e.a. (Ministerie van Oorlog, Hoofdkwartier van de chef van de generale staf, krijgsgeschiedkundige afdeling), De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog (diverse delen, ’s-Gravenhage). Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (twee delen, ’s-Gravenhage, 1970).

Gemeentearchief en provinciaal archief | Bij het raadplegen van het gemeentelijke archief dienen ten minste de stukken van de luchtbeschermingsdienst, de stukken over aangetroffen/geruimde OO en de oorlogsschaderapporten te worden geraadpleegd. Indien deze stukken niet aanwezig zijn, dient dit te worden www.bodac.nl Historisch vooronderzoek OO - Middelrode Christinastraat

Pagina 58 van 77 vermeld in de rapportage. Bij het onderzoek in het provinciaal archief wordt in elk geval onderzoek verricht in de relevante archieven van het Militair Gezag. Verder worden in het provinciaal archief, indien beschikbaar, ook stukken van de luchtbeschermingsdienst, stukken over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten geraadpleegd. Indien er indicaties zijn voor de aanwezigheid van OO dient in het gemeentelijke en provinciale archief voorts te worden gezocht naar gegevens over relevante naoorlogse ontwikkelingen (contra-indicaties). Indien deze gegevens niet aanwezig zijn, behoord dit eveneens te worden vermeld in de rapportage. Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) | In het NIOD raadpleegt de organisatie ten minste de Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k), waarin zich processen-verbaal bevinden met betrekking tot bomafworpen en andere luchtoorlog-gerelateerde gebeurtenissen in een aantal Nederlandse gemeenten. Daarnaast dient de Collectie Generalkommissariat für das Sicherwesen – Hörere SS- und Polizeiführer Nord-West (toegangsnummer 077) te worden ingezien. Dit archief biedt namelijk een relatief compleet overzicht van bomafworpen en andere luchtoorlog-gerelateerde gebeurtenissen op Nederlands grondgebied in de periode van september 1940 t/m april 1941.

Nationaal Archief te Den Haag | De organisatie dient de collectie Inspectie Bescherming Bevolking Luchtaanvallen (toegangsnummer 2.04.53.15) te raadplegen waarin de berichten van gemeenten aan de Rijkinspectie Luchtbeschermingsdienst te Den Haag in de periode 1940-1943 inzichtelijk zijn. Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB) Ministerie Defensie te Rijswijk | De organisatie raadpleegt de collectie van de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) waarin de ruimingen in de periode 1945-1947 inzichtelijk zijn. Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) | De collectie Duitse verdedigingswerken in Nederland en rapporten van het Bureau Inlichtingen te Londen (1940-1945) met collectienummer 575 van het NIMH dient geraadpleegd te worden om vast te stellen of er indicaties zijn dat er Duitse militaire werken in het onderzoeksgebied aanwezig waren tijdens de Tweede Wereldoorlog. Explosieven Opruimings Dienst Defensie (EODD) | Bij het raadplegen van het archief van de EODD dient allereerst de database met meldingen van aangetroffen OO en de collectie mijnenveldkaarten te worden geraadpleegd. Wanneer in de database met meldingen van aangetroffen OO indicaties voor de aanwezigheid van OO worden aangetroffen, dient de collectie MORA’s of UO’s te worden ingezien.

Indien in de collectie mijnenveldkaarten indicaties voor de aanwezigheid van OO worden aangetroffen, dient de collectie mijnenveld ruimrapporten te worden geraadpleegd. The National Archives te Londen | De organisatie behoord aan te tonen dat in The National Archives te Londen een relevante onderzoeksinspanning is geleverd aangaande het verzamelen van informatie over door de Royal Air Force uitgevoerde luchtaanvallen in het onderzoeksgebied of de directe omgeving. Hierbij dient de periode 10 mei 1940 tot 8 mei 1945 in ogenschouw te worden genomen en dient het onderzoek te worden verricht in relevante stukken van ten minste de volgende vier onderdelen van de RAF:    

Bomber Command RAF; Coastal Command RAF; Fighter Command RAF/Air Defence Great Britain; Second Tactical Air Force.

Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg | In het Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg wordt ten minste de collectie Lageberichte van de Luftwaffenführungsstab Ic geraadpleegd, die meldingen bevat over bomafworpen op Nederlands grondgebied in de periode 10 mei 1940 tot 10 november 1941. Luchtfotocollecties Wageningen UR, Kadaster en RCAHMS (NCAP) | De organisatie dient beschikbare luchtfoto’s betreffende de data waarop oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden te inventariseren. Deze inventarisatie dient te geschieden in ten minste de volgende luchtfotocollecties:   