Bijlage 1 - Conceptversie Strategie Klimaatadaptatie Sint-Michielsgestel

Aanleiding Waarom een Klimaatadaptatiestrategie? ●

●

● ●

Door de toename van broeikasgassen neemt de temperatuur toe en stijgt het risico op overstromingen, wateroverlast, hitte en droogte, wat negatieve gevolgen heeft voor de leefbaarheid in ons stedelijk gebied en onze veiligheid, gezondheid en economie bedreigt. Daarnaast zorgt de toename van extreme weersomstandigheden niet alleen voor schade aan landbouwgewassen en een daling van de biodiversiteit in het buitengebied, maar ook voor een afname van recreatiemogelijkheden. Om deze risico's te beperken en de kansen te benutten, passen we onze gemeente aan het veranderende klimaat aan: klimaatadaptatie. Met klimaatadaptieve maatregelen bereiden we onze leefomgeving voor op de gevolgen van klimaatverandering.

Niets doen is geen optie Als maatregelen uitblijven kan de schade in Nederland oplopen tot een bedrag tussen de €33 en 124 miljard, afhankelijk van de voortzetting van klimaatverandering. De kosten kunnen voor alle sectoren toenemen door bijvoorbeeld uitval infrastructuur, oogst- en milieuschade maar ook gezondheids- en arbeidsverlies. Onze inwoners kunnen ook geconfronteerd worden met deze kosten, zoals funderingsschade of waterschade.

Wat is de context van de Klimaatadaptatiestrategie?

Wat betekent deze Klimaatadaptatiestrategie? ● ● ● ●

De Strategie Klimaatadaptatie Sint-Michielsgestel 2023-2030 beschrijft onze ambities en de route om Gemeente Sint-Michielsgestel klimaatbestendig en waterrobuust te maken. De strategie vergroot het aanpassingsvermogen van onze bebouwde en landelijke gebieden bij een veranderend klimaat. De strategie is tot stand gekomen door het uitvoeren van stresstesten, klimaatdialogen met stakeholders, een interne werksessie en zowel wetenschappelijk als praktijkgericht onderzoek. We zetten de strategie om in een breed scala aan maatregelen die verder worden uitgewerkt in de Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie Sint-Michielsgestel 2023-2026.

Hoe verandert ons klimaat? De klimaatstresstesten beschrijven de gemeente haar kwetsbaarheid voor wateroverlast, overstroming, hitte en droogte. Er is onderzocht hoe, wanneer en waar deze thema's problemen kunnen veroorzaken. Hieronder volgt een korte samenvatting per thema.

Wateroverlast Verwachting in 2050 ● Het gaat jaarlijks steeds meer regenen, hagel- en onweersbuien worden heviger en de intensiteit van deze buien neemt toe. ● Wateroverlast ontstaat wanneer het hemelwater bij hevige neerslag niet voldoende wegzakt in de bodem, niet snel genoeg afgevoerd kan worden of opgeslagen. Het rioolstelsel in de gemeente is niet ontworpen om de hoeveelheid water die wij in de toekomst verwachten in korte tijd af te voeren. Tegelijk is onze openbare en private ruimte nog niet overal zo ingericht dat het overtollige hemelwater afvloeit of opgevangen kan worden. De mate van verharding is hierop van grote invloed; hoe meer verstening in de omgeving, des te minder water in de bodem.

Impact Het gevolg is dat water op straat blijft staan met risico op schade aan kelders en gebouwen, het afsterven van bomen en planten, onbereikbaarheid van wegen en uitval van vitale functies. Dit kan leiden tot gevaarlijke situaties als de weg naar bijvoorbeeld het ziekenhuis niet meer toegankelijk is, de stroomvoorziening uitvalt of gemengde riolen gaan overlopen en ook afvalwater op straat terecht komt. Locaties De meest kwetsbare locaties voor wateroverlast in de gemeente SintMichielsgestel bevinden zich in de dorpen Den Dungen, Berlicum en Sint-Michielsgestel. Bij extreme buien zijn hier delen van de wegen onbegaanbaar. De kern Gemonde is minder kwetsbaar voor wateroverlast. De kans op toename van grondwateroverlast in 2050 is in het bebouwd gebied klein maar in landelijk gebied aanmerkelijk, met name op een aantal locaties langs de Dommel.

Voorbeeld van een resultaat uit een hydraulische simulatie van water op straat [Klimaatstresstest Sint-Michielsgestel]

Hitte Verwachting in 2050 ● Het aantal tropische dagen (≥ 30°) neemt naar verwachting toe van 3-6 dagen per jaar naar 15-18 dagen. ● Het aantal warme nachten (≥20 °C) groeit van dagen tot weken per jaar. Hiernaast verdubbelt de periode met een oppervlaktewater temperatuur boven 20°. Vanaf die temperatuur gedijen blauwalgen, ziekteverwekkers- en -verspreiders beter. ● De temperaturen op tropische dagen kunnen 12 graden verschillen tussen stad en buitengebied, het hitte-eiland effect genoemd.

Locaties In het warmtebeeld van de gemeente Sint-Michielsgestel zijn verschillende ‘hitte-eilanden’ te vinden in de dorpen Den Dungen, Berlicum en Sint-Michielsgestel. Het gaat hier met name om industriegebieden en stedelijke gebieden met veel verharding in verhouding tot groen. De kern Gemonde heeft minder grote hitte-eilanden dan de andere kernen in de gemeente doordat er hier een hoger percentage groen aanwezig is. De groene tuinen en groene stroken hebben een verkoelend effect op de omgeving en dat resulteert in lagere temperaturen.

Impact Het wonen, verblijven en recreëren in een hitte-eiland kan hittestress veroorzaken waarbij het lichaam zichzelf niet goed kan laten afkoelen. Langdurige hitte heeft vooral voor kwetsbare groepen, zoals ouderen, chronisch zieken en jonge kinderen, ernstige gevolgen voor de gezondheid. Hiernaast nemen ook gedragsproblemen zoals agressie toe. De mate van hittestress wordt bepaald door de verhouding verharding in relatie tot aanwezigheid groen en water in een omgeving en de woningkenmerken. Naast gezondheidsproblemen leidt hitte ook tot problemen in de openbare ruimte (schade aan groen, infrastructuur en oververhitting van elektriciteit) en lagere arbeidsproductiviteit. Toename aantal tropische nachten / hittestress huidig (rechts) en in 2050 (links)

Droogte Verwachting in 2050 ● Het neerslagtekort van 210-270mm stijgt naar 300-330mm in 2050 en de periodes zonder neerslag worden langer. ● In tijden van droogte wordt de grondwaterstand minder door neerslag aangevuld terwijl mogelijk een groter beroep wordt gedaan op grondwater danwel oppervlaktewater. ● Bij snelle klimaatverandering nemen de watertekorten verder toe, dalen de grondwaterstanden en verlaagt de waterkwaliteit. Locaties In een groot deel van Sint-Michielsgestel is daling (van 10 tot 25 cm) van de gemiddelde laagste grondwaterstanden te verwachten. Ook is de gemeente Sint-Michielsgestel in het westen (ten zuiden van de A2knooppunt Vught) gevoelig voor (verdere) bodemdaling. Bij toenemende droogte kan gewasschade optreden in de omringende landbouw en vergroot het risico op (natuur)branden. Impact Een tekort aan neerslag en extreem lage grondwaterstanden kunnen leiden tot verdroging van vegetatie. Voor natuur en stedelijk groen bestaat het gevaar voor onomkeerbare schade, waarbij nattere doelsoorten verdwijnen en de biodiversiteit afneemt. De lage doorstroom van de Dommel tijdens droge perioden kan zorgen voor een achteruitgang in de waterkwaliteit en toename van blauwalg. Daarnaast is er geen/minder water beschikbaar voor gebruikers van oppervlakte- of grondwater zoals recreanten en industrie.

Overstroming Verwachting in 2050 Door een stijgende zeespiegel en toenemende hevige regenval is de kans op overstromingen aanzienlijk vergroot. Locaties Bij een dijkdoorbraak vanuit primaire keringen (de Maas) vinden overstromingen plaats in de gehele gemeente Sint-Michielsgestel. Met name in het noorden van de gemeente stijgen de waterniveaus dan tot meer dan 5 meter. Naar het zuiden toe nemen de waterdiepten af en in het uitersten zuiden van de gemeente vindt geen overstroming plaats.

Links de waterdiepte door overstromingen vanuit primaire keringen en rechts de kans op overstromingen met waterdiepten van 1-20 centimeter.

Overstromingen vanuit de regionale keringen vinden ook plaats (zoals De Dommel en de Zuid-Willemsvaart), met name in Den Dungen en ten noorden van de kern Sint-Michielsgestel. Hierbij treden overstromingsdiepten van meer dan 5 meter op. Impact Een overstroming heeft doorgaans grote consequenties, waarbij mensen gewond kunnen raken of zelfs kunnen overlijden. Hiernaast kan er enorme economische schade ontstaan aan gebouwen en infrastructuur.

Het klimaat verandert, maar wij veranderen mee!

Wat willen we in 2030 bereiken? Onze voeten droog houden In 2030 zijn we beter bestand tegen hevige regenbuien en beperken we schade en overlast voor mensen, milieu en economie. We gaan hierbij uit van een bui van 70 mm/uur, die in 2050 eens per 100 jaar valt. Ons hoofd koel houden In 2030 zijn we beter bestand tegen hitte. We vergroten de leefbaarheid tijdens perioden van hoge temperaturen en beperken hitte gerelateerde schade en overlast voor mensen, milieu en economie.

Onze watertoekomst veiligstellen In 2030 zijn we beter bestand tegen langdurige perioden van droogte en beperken we schade en overlast voor mensen, milieu en economie. We gaan hierbij uit van een potentieel maximaal neerslagtekort van 300mm die in 2050 eens per 10 jaar voorkomt. Ons water de baas In 2030 zijn we beter bestand tegen overstromingsrisico’s en beperken we schade en overlast voor mensen, milieu en economie.

Wat we gerealiseerd hebben in 2030 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

9. 10.

Hemelwater infiltreert zoveel als mogelijk in de bodem op de plek waar het valt. Waar infiltratie niet kan is voldoende waterberging ruimte gemaakt om extreme buien op te vangen, het water vast te houden en vertraagd af te voeren. Ten minste 10% van onze verharding, zowel thuis als in de openbare ruimte, is omgezet in kwalitatief groen. Op verwachte kritische gebieden en plekken waar de wateroverlast in de praktijk wordt herkend zijn maatregelen getroffen om wateroverlast te voorkomen. Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen passen zich aan het bodem- en watersysteem aan en we bouwen niet op plaatsen die later nodig zijn voor het bergen en afvoeren van water. We verminderen de kans op wateroverlast door bij de toename van bebouwing en verharding rekening te houden met een neerslag van 70 mm/uur in plaats van de huidige 60 mm/uur. Aanvullend op de nieuwbouweis gaan we ook herbouw situaties, indien technisch mogelijk, van de riolering afkoppelen. Bij rioolvervangingsprojecten passen we de hemelwaterverordening toe voor verplichte afkoppeling van de woningen. Inwoners, bedrijven en woningbouwcorporaties worden gestimuleerd om af te koppelen en hemelwater lokaal te verwerken. We dragen hiermee bij aan het streven van het Waterschap om tegen 2027 15% (en tegen 2050 50%) minder hemelwater naar de rioolwaterzuivering te sturen.

Ten minste 75% van onze inwoners/ondernemers zijn bewust van de problematiek rondom wateroverlast en hun eigen verantwoordelijkheden. Zij nemen maatregelen om wateroverlast te verminderen rond hun huis of bedrijf. Onze vitale en kwetsbare functies blijven functioneren en bereikbaar bij zeer hevige neerslag (bij 90mm/uur, 1/250 jaar).

Wat we gerealiseerd hebben in 2030 1.

2. 3. 4. 5.

6. 7. 8. 9.

Op het heetst van de dag is er min. 40% schaduw aanwezig op belangrijke looproutes en verblijfsplekken in de centra. Wijken zijn voorzien van min. 30% schaduw op fiets- en wandelpaden en recreatieplekken. Zo blijven essentiële functies in de stad voor iedereen bereikbaar en de leefomgeving aantrekkelijk om te wonen, verblijven en recreëren. Onze buitenruimte, daken en gevels zijn maximaal vergroend, in het bijzonder op plekken waar overlast door hitte het meest voorkomt om zo op natuurlijke wijze te koelen. We hanteren de 3-30-300 regel: ieder huis heeft zicht op 3 bomen; in elke wijk is een bladerdek van tenminste 30%; op hooguit 300m van elke woning is er een groene koelteplek aanwezig van min. 200m2. Ten minste 10% van onze verharding zowel thuis als in de openbare ruimte is omgezet in kwalitatief groen. Ten minste 25% van onze verharde schoolpleinen zijn omgezet in kwalitatief groen en natuurinclusief. Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen worden standaard hittebestendig ingericht en bebouwd met ontwerprichtlijnen die het verkoelende effect maximaal benutten. Een toename van bebouwing en verharding leidt niet tot een toename van de gevoels/ luchttemperatuur in de directe omgeving (100m). We vergaren kennis over de effecten van hitte op mensen, flora, fauna en infrastructuur en over innovatieve ontwerpoplossingen die deze effecten kunnen verminderen.

Middels een lokaal hitteplan communiceren we effectief met kwetsbare mensen in periodes van extreme hitte, met als doel gezondheidsrisico's te beperken. 75% van onze inwoners zijn zich bewust van de problematiek rondom hitte, koelteplekken in de omgeving en de maatregelen die zij zelf kunnen treffen in en rondom hun huis. Onze vitale en kwetsbare functies blijven functioneren en bereikbaar tijdens extreme hitte.

Wat we gerealiseerd hebben in 2030 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

We houden meer en langer grondwater vast, beschermen onze oppervlakte- en grondwaterpeilen en gebruiken een meer natuurlijke inrichting van het watersysteem. Hemelwater infiltreert zoveel als mogelijk in de bodem op de plek waar het valt. Waar infiltratie niet kan is voldoende waterbergingsruimte gemaakt om water te bufferen en in te zetten om droogte te bestrijden. 10% van onze verharding, zowel thuis als in de openbare ruimte, is omgezet in kwalitatief groen. Onze landbouw, industrie, drinkwatermaatschappijen en huishoudens onttrekken minder water. We streven hierbij naar een balans tussen de grondwateronttrekkingen en aanvulling. We scheiden zoveel mogelijk schoon en vuil (riool)water, om schoon hemelwater toe te voegen aan het watersysteem. In natuur- en droogtegevoelige gebieden is de bodem verbeterd om de natuurlijke sponswerking te versterken en de plantendiversiteit in het landschap te vergroten. We planten meer beplanting en gewassen die beter bestand zijn tegen langdurige perioden van droogte. De (her)inrichting van de omgeving wordt afgestemd op de natuurlijke grondwaterstanden en zoetwater beschikbaarheid tijdens droogte. Stedelijke uitbreidingen en inbreidingen hebben geen verlagend effect op de grondwaterstanden.

We vergaren inzicht in de negatieve gevolgen van langdurige periodes van droogte en lage grondwaterstanden voor het buiten- en stedelijk gebied en de bijkomende risico's voor natuurbranden. Ten minste 75% van onze inwoners en ondernemers zijn zich bewust van de problematiek rondom droogte en nemen maatregelen in en rondom hun huis om water zoveel mogelijk te besparen en te hergebruiken. Onze vitale en kwetsbare functies blijven functioneren en bereikbaar tijdens langdurige perioden van extreme droogte.

Wat we gerealiseerd hebben in 2030 1. 2. 3.

4.

5.

6.

Niet alle resterende open ruimte wordt opgevuld met stedelijke uitbreiding zodat er ruimte beschikbaar blijft om een klimaatrobuust watersysteem te herstellen, creëren en te behouden. De rol van overstromingsrisico's in locatiekeuzes en gebiedsontwikkeling is vergroot door middel van onderzoek op zowel project- als gebiedsniveau, en in het kader van trajecten zoals de Omgevingsvisie. Ruimtelijke planners, gebiedsontwikkelaars, ontwerpers, beheerders van vitale en kwetsbare functies, assetmanagers, gebiedsmanagers en andere partijen zijn bewust als het gaat om overstromingsrisico’s en het functioneren van het watersysteem. 100% van onze inwoners en industrie in huidige en toekomstige overstromingsgebieden zijn voorbereid en op de hoogte van de nodige acties bij het optreden van overstromingen. Ze passen de inrichting van hun woning en perceel hierop aan. We blijven de regionale samenwerking zoeken met de provincie, waterschap, en andere gemeenten ten behoeve van kennisontwikkeling, het maken van ruimtelijke keuzes, gebiedsontwikkeling en beschermen van nutsvoorzieningen. Onze vitale en kwetsbare functies blijven functioneren en bereikbaar in het geval van een overstroming.

Hoe gaan we dit bereiken? 1

Gebiedsgerichte aanpak

2

Samenwerken, stimuleren & ondersteunen

3

Doel(groep)gerichte communicatie

Structurele integratie

4

Meekoppelkansen benutten

5

Verdieping, monitoring & evaluatie

6

05

Doorkijk uitvoeringsagenda ●

●

● ● ●

De Uitvoeringsagenda klimaatadaptatie Sint-Michielsgestel 2023-2026 bevat afspraken over wat, wanneer en door wie wordt uitgevoerd en wat de kosten hiervan zijn. Het gaat hierbij om concrete klimaatadaptieve maatregelen, bewustwording, acties gericht op het activeren van betrokkenen, borging in beleid en organisatie en nader onderzoek. De uitvoeringsagenda wordt ondersteund door een financiële onderbouwing en de mogelijkheid tot subsidiëring vanuit het Rijk, de Provincie en het Waterschap. Na drie jaar, in 2026, wordt de uitvoeringsagenda geëvalueerd en aangepast op basis van de opgedane ervaringen en resultaten uit nieuwe stresstesten. De stresstesten worden iedere 6 jaar geactualiseerd, waarvan de eerste update voor Sint-Michielsgestel in 2025 plaatsvindt.