Agendabundel

Tegelijkertijd zien we ook dat die kwaliteiten onder druk staan door maatschappelijke ontwikkelingen zoals vergrijzing, een afnemend vrijwilligersbestand, krapte op de woningmarkt en toenemende ruimtelijke druk. We willen onze kernkwaliteiten behouden, versterken en doorgeven aan volgende generaties. Dit profiel helpt ons daar naartoe te werken. Het is ons ijkpunt en afwegingskader om consequente en weloverwogen keuzes te maken die passen bij de gemeente Boxtel.

2

Inhoudsopgave Aanleiding en leeswijzer

p. 4

Boxtel in cijfers

p. 5

Het DNA van de gemeente Boxtel

p. 6

Onderscheidende kwaliteiten van Boxtel

p. 8

1. Gemeenschapszin en de kracht van de dorpen

p. 9

2. Kwaliteit van voorzieningen

p. 10

3. Landschap, landbouw en natuur

p. 11

4. Boxtel als aantrekkelijke vestigingsplaats

p. 12

Trends en ontwikkelingen

p. 14

Suggesties voor de toekomst

p. 16

Bijlage 1: Toelichting op de trends en ontwikkelingen

p. 19

3

Aanleiding en leeswijzer Aanleiding voor een nieuw profiel In juli 2023 nam de gemeenteraad van Boxtel een motie aan om toekomstige (bestuurlijke) samenwerkingsmogelijkheden te onderzoeken. Naar aanleiding van deze motie werd een onderzoek uitgevoerd, waarin werd geconcludeerd dat de gemeente Boxtel voor forse opgaven staat en veel potentieel heeft, maar ook weinig focus en profiel. Hoewel de gemeente Boxtel deelneemt aan verschillende samenwerkingsverbanden, mist ze een sterk profiel en de focus om de toegevoegde waarde in (bestuurlijke) samenwerking te maximaliseren. Er ontbreekt inhoudelijke focus op de rol van de gemeente: waar staan wij als Boxtel voor aan de lat en wat willen wij uit samenwerking(en) halen? Op basis van deze conclusies ontstond de wens voor een aangescherpt profiel van de gemeente Boxtel. De gemeenteraad heeft het college de opdracht gegeven om voor de verkiezingen van maart 2026 tot dit profiel te komen. Het doel hiervan is om een stevige basis te creëren voor strategische keuzes, duidelijkheid te bieden voor (potentiële) samenwerkingspartners en kansen te scheppen voor nieuwe samenwerkingen, zowel lokaal als regionaal.

Het gaat dus zowel over de vragen ‘wie zijn we en waar staan we voor?’, als ‘waar gaan we voor en wie hebben we daarvoor nodig?’ Opbouw van het profiel Het profiel bestaat uit een aantal componenten, die gezamenlijk een verhaal vormen dat richting geeft én uiteindelijk- in antwoord op vraag van de raad- in een volgende stap moet gaan helpen in het vormgeven van de juiste samenwerkingen. Dat begint bij de DNA-kenmerken van de gemeente Boxtel; wat maakt Boxtel tot Boxtel? Wat zijn de kwaliteiten van Boxtel waar we trots op zijn en waar we op kunnen voortbouwen om aan een scherper profiel te bouwen? En hoe onderscheidt Boxtel zich van andere middelgrote gemeenten in Brabant én van de rest van de regio? We beschrijven vervolgens de trends en ontwikkelingen in Boxtel; wat komt er in de komende jaren op de gemeente en haar inwoners af? Als we de kernkwaliteiten van Boxtel en de trends en ontwikkelingen naast elkaar leggen, zien we een aantal kernkwaliteiten van Boxtel die onder druk staan en vragen om focus en richting. Die richting volgt enerzijds uit een aantal bestaande richtinggevende beleidsdocumenten zoals de omgevingsvisie, de visie sociaal domein en de economische agenda. Maar anderzijds vraagt het behouden van de kracht van Boxtel om een aantal concrete keuzes. Dit profiel is daarom ook een eerste stap.

Vervolgstap is verder uitwerken van hoe deze kwaliteit, en daarmee het profiel van Boxtel, meer invulling te geven. In dit profiel is een start en vraagt om – samen met partners en inwoners – te bepalen hoe het in de praktijk verder ingevuld wordt.

Snel naar:

4

5

Het DNA van de gemeente Boxtel Het profiel van de gemeente Boxtel begint bij de vraag: wat voor gemeente is Boxtel? Wie zijn de inwoners van Boxtel, Esch, Liempde en Lennisheuvel en waar staan zij voor? We voerden een brede analyse uit, op basis van verschillende documenten en gesprekken met interne en externe stakeholders. Hier kwam een aantal kenmerken regelmatig terug die typerend zijn voor de gemeente Boxtel. Vier dorpen met een eigenheid en historie De gemeente Boxtel bestaat uit vier kernen, met elk een eigen identiteit en geschiedenis. Boxtel is de centrumkern met veel voorzieningen en een goede bereikbaarheid, historisch gegroeid als handels- en knooppunt aan de Dommel en het spoor. Esch heeft een lange historie als dorp aan de Essche Stroom en behoudt een dorps karakter waarin het verenigingsleven, de kerk en de landelijke ligging bepalend zijn voor de identiteit. Liempde heeft een sterk herkenbaar profiel als groen erfgoeddorp in Het Groene Woud, met karakteristieke boerderijen, langgevelhuizen en een actief erfgoed- en verenigingsleven. Lennisheuvel tenslotte is ontstaan als kleine agrarische kern aan de rand van de Kampina en kent een hechte, dorpse gemeenschap met veel betrokkenheid bij natuur en verenigingen. Middelgrote gemeente met een dorps karakter en stedelijke kenmerken De gemeente Boxtel telt ruim 34.000 inwoners en is daarmee een middelgrote gemeente.

Enerzijds heeft Boxtel een uitgesproken dorps karakter, zichtbaar in de sterke sociale cohesie, de betrokken gemeenschap en de rijke historie: als een van de oudste kernen van Brabant kent Boxtel veel tradities, ambachten en monumentale panden. Tegelijkertijd beschikt de gemeente, met name de kern Boxtel, over een hoog voorzieningenniveau en daarmee over duidelijke stedelijke kenmerken. Dit gaat gepaard met stedelijke opgaven zoals dakloosheid en de groeiende kloof tussen verschillende sociaaleconomische groepen, die zich bijvoorbeeld uit in de toenemende inkomensongelijkheid in Boxtel. Bovengemiddeld aantal voorzieningen in de kern Boxtel Als we kijken naar de grootte van Boxtel zien we een bovengemiddeld hoog voorzieningenniveau, bijvoorbeeld in de vorm van musea, horeca, een divers aanbod aan scholen, een station en een ziekenhuis. Daarnaast beschikt de kern over meerdere supermarkten en speciaalzaken, een bibliotheek en cultureel centrum, uiteenlopende sportvoorzieningen (zoals sporthallen, een zwembad en verschillende verenigingssportparken) en diverse zorg- en welzijnsvoorzieningen, waaronder huisartsenpraktijken en apotheken. Op zichzelf gericht: inwoners werken, winkelen en gaan naar school in eigen gemeente Boxtel lijkt sterk op zichzelf gericht te zijn.

Dat zien we terug aan de inwoners van de gemeente Boxtel, die in Boxtel werken, hun dagelijkse boodschappen doen en naar school gaan. Ondanks de gunstige ligging in de driehoek Tilburg-Eindhoven-’s-Hertogenbosch, laat het daily urban system 1 van veel Boxtelaren beperkt de verbinding met deze regio zien. Gunstige ligging en een goede bereikbaarheid De gemeente Boxtel kent een gunstige ligging in de driehoek tussen Eindhoven, Tilburg en ‘sHertogenbosch. De gemeente bevindt zich ín de Agrifood Capital en dicht bij Brainport. Deze ligging biedt economische kansen en toegang tot kenniscentra en stedelijke voorzieningen. De bereikbaarheid van Boxtel is goed: zowel met de auto, per trein als per fiets beweeg je je als inwoner of bezoeker makkelijk tussen de gemeente Boxtel en de regio. Tegelijkertijd brengt de ligging ook opgaven met zich mee. Zo zorgt de drukte in de regio bijvoorbeeld voor een groeiende druk op de openbare ruimte en de infrastructuur.

1 Een daily urban system is het gebied waarbinnen de belangrijkste dagelijkse verplaatsingen, zoals woon-, werk- en voorzieningenverkeer, zich

afspelen.

6

Gemeenschapszin is belangrijk Een opvallend kenmerk van Boxtel is de sterk aanwezige gemeenschapszin en het belang dat hieraan gehecht wordt door de gemeenschap zelf. Het verenigingsleven is actief: sportverenigingen en culturele en maatschappelijke clubs zijn goed vertegenwoordigd. Boxtel blinkt uit in het organiseren van kleinschalige activiteiten in het dorp, die vrijwel ieder weekend plaatsvinden. De gemeente leunt ook deels op deze kracht vanuit de samenleving; in haar relatie tot partners en inwoners is samenwerking een belangrijk component. Diverse bevolking De kern Boxtel kent een diverse bevolkingssamenstelling. Ongeveer een op de vijf inwoners heeft een niet-Nederlandse achtergrond, afkomstig uit zowel Europese landen als landen buiten Europa. In de kern Boxtel wonen jonge gezinnen, alleenstaanden, ouderen en nieuwkomers naast elkaar, met een mix van werkenden, studenten en mensen met een zorgvraag. De kernen Esch, Liempde en Lennisheuvel hebben een minder diverse bevolkingssamenstelling. In deze kernen is minimaal 90% van de inwoners van Nederlandse afkomst. Landelijk en groen Boxtel staat bekend om haar landelijke en groene karakter: veel bomen, parken, landgoederen en beekdalen en water omringen de kernen. Grote delen van het buitengebied bestaan uit natuur. Boxtel bevindt zich in het hart van het Groene Woud en het Van Gogh Nationaal Park.

Deze omgeving nodigt uit tot recreatie, wandelen en fietsen en versterkt daarmee de kwaliteit van leven. Economisch divers, veel werkgelegenheid De gemeente Boxtel heeft een sterke economie; de lokale werkgelegenheid is groot en de werkloosheid is laag. Dit geeft de gemeente een stevige economische basis. Daarnaast is de lokale economie van Boxtel veelzijdig: van agrarisch en land-/tuinbouw, tot industrie, dienstverlening en ondernemerschap. Deze diversiteit in de samenstelling van bedrijven is onder meer terug te zien op bedrijventerrein Ladonk. De economische diversiteit wordt daarentegen soms ook als versnipperd ervaren. Maakindustrie en MBO Van oudsher is Boxtel een plek waar arbeiders en agrarische ondernemers bij elkaar komen. De economie draait sterk op de maakindustrie, die diep in de gemeenschap geworteld is. Boxtel heeft daarmee een duidelijk profiel als maakindustrie-gemeente. Op en rond bedrijventerrein Ladonk zijn veel productie- en techniekbedrijven gevestigd, waarbij veel vraag is naar praktisch geschoolde vakmensen op mbo-niveau. Op hetzelfde terrein is ook Yuverta, de agro-technische mbo-school van Boxtel, gevestigd. Daarnaast vormt SintLucas, de vakschool voor creatief-technisch talent, een belangrijk ankerpunt dat veel mbo-studenten uit de regio en daarbuiten trekt.

Door deze concentratie van bedrijven en onderwijsinstellingen sluiten het onderwijs en de arbeidsmarkt in Boxtel goed op elkaar aan, met opleidingsmogelijkheden die passen bij de lokale maakindustrie.

Samenvattend: Boxtel is een praktische plaats op een prachtige locatie Wanneer we proberen Boxtel te vangen in een paar zinnen, dan komt iedere keer terug dat de gemeente Boxtel met haar vier kernen een praktische plaats is om prettig te wonen en te werken. Dat alles bovendien op een unieke locatie: in Boxtel ligt alles binnen handbereik. Werkgelegenheid, voorzieningen en natuur van hoge kwaliteit dichtbij, en dankzij de goede bereikbaarheid liggen ook de omliggende steden en dorpen om de hoek. We hebben daarmee veel ingrediënten in huis om een aantrekkelijke vestigingsplaats te zijn voor onze inwoners én bedrijven. Tegelijkertijd worden de kwaliteiten van Boxtel misschien nog wel te veel verborgen. Het effect hiervan is dat de kwaliteiten van Boxtel zowel door de eigen inwoners als in de regio nog niet genoeg worden gezien en erkend. Meer trots tonen op onze kwaliteiten en zichtbaar maken wat we allemaal te bieden hebben, kan ons verder vooruit helpen.

7

Onderscheidende kwaliteiten van Boxtel Het DNA van Boxtel laat een typische middelgrote Brabantse gemeente zien, maar de gemeente Boxtel springt daar op een aantal punten bovenuit. Het Brabantse landschap is een mozaïek van dorpen, steden, beekdalen, natuur, landbouw, bedrijventerreinen en recreatiegebieden. In dit afwisselende landschap zijn dorpen en steden ontstaan op kruispunten, waardoor zij samen een groot netwerk vormen. IJkpunten in dit Brabantse mozaïek zijn een aantal grotere steden met een eigen sterke geschiedenis en signatuur, variërend van het historische statige ‘s-Hertogenbosch tot de moderne hightechstad Eindhoven. En een aantal middelgrote steden zoals Oss, Bergen op Zoom en Waalwijk. Daarnaast zien we een groot aantal middelgrote gemeenten die bestaan uit een grotere kern met een aantal omliggende dorpen. Boxtel is zo'n typische middelgrote Brabantse gemeente. Vergelijkbare middelgrote Brabantse gemeenten, zoals Etten-Leur, GeldropMierlo, Gilze en Rijen of Maashorst delen het profiel dat een dorps karakter combineert met een kern met een aantal stedelijke kenmerken. Boxtel is dan misschien wel een typische Brabantse middelgrote gemeente, maar ten opzichte van deze gemeenten onderscheidt Boxtel zich op een aantal punten. De meervoudige oriëntatie op drie omliggende steden is uniek, omdat omliggende en vergelijkbare gemeenten meer gericht zijn op één stad.

Zoals Vught en Sint-Michielsgestel vooral gericht zijn op ‘s-Hertogenbosch en Best veelal georiënteerd is op Eindhoven. Maar bijvoorbeeld ook de combinatie van de ligging van de verschillende kernen midden in het Groene Woud enerzijds en de goede bereikbaarheid per spoor en snelweg anderzijds. Verschillende vergelijkbare middelgrote gemeenten beschikken niet over een treinstation en/of een directe aansluiting op de A2. Dat wil niet zeggen dat Boxtel een forensengemeente is. De gemeente Boxtel heeft in de regio een eigenstandige positie; het is, meer dan omliggende gemeenten als Vught en Oisterwijk, een woon- én werkgemeente. Dat veel inwoners ook in de eigen gemeente werken illustreert dit. Van oudsher een gemeente van arbeiders en agrarische ondernemers, en met nog steeds een heel diverse economie. Ook door de vele zorgvoorzieningen, het sterk aanwezige mbo-onderwijs, verschillende musea en het feit dat de kernen grotendeels hun historische karakter hebben behouden maakt dat Boxtel eruit springt in de regio. Het DNA van Boxtel en haar onderscheidende kenmerken maken Boxtel anders dan de omliggende woongemeenten ten noorden en westen van Boxtel. Boxtel ligt midden in het Groene Woud met aan de westkant van de gemeente de Kampina. Richting het oosten kom je in de Meijerij en daarna richting de Peel, dat een ander landschap, geschiedenis en economie kent.

Ten zuiden ligt de regio Eindhoven, dé groeiregio van dit moment in Nederland. Precies daar tussenin, in die dynamiek, ligt Boxtel. Vier kernen die samen opgeteld een

8

grote diversiteit en eigenheid kennen. Vanuit de historie en haar DNA heeft Boxtel een eigen plek in de regio, maar diverse landelijke en regionale trends en ontwikkelingen gaan niet aan Boxtel voorbij. De gemeente Boxtel moet mee kunnen bewegen met deze trends. Daarom plaatsen we de kwaliteiten van Boxtel in de context van deze trends en ontwikkelingen. We zien dat onze gemeente vanuit haar DNA beschikt over een aantal uitgesproken en onderscheidende kwaliteiten. Die kwaliteiten zorgen ervoor dat de gemeente Boxtel anders is dan vergelijkbare en omliggende gemeenten. We onderscheiden vier kernkwaliteiten van de gemeente Boxtel: 1. Gemeenschapszin en de kracht van de dorpen 2. Kwaliteit van voorzieningen 3. Landschap, landbouw en woningvoorziening 4. Boxtel als aantrekkelijke vestigingsplaats In dit hoofdstuk werken we deze kernkwaliteiten verder uit en illustreren we ze met een aantal voorbeelden. En tussen de regels door zien we dat alle kernkwaliteiten soms ook onder druk staan. Onder andere door wereldwijde, landelijke, regionale en lokale trends en ontwikkelingen. Het volgende hoofdstuk geeft een overzicht van deze trends en ontwikkelingen. 1. Gemeenschapszin en de kracht van de dorpen Boxtel kenmerkt zich door een sterke gemeenschapszin.

Deze sterke gemeenschapszin uit zich allereerst in een sterk en actief verenigingsleven; sportverenigingen, culturele en maatschappelijke clubs zijn goed vertegenwoordigd. Ook zijn er veel vrijwilligers en zien we veel maatschappelijke projecten en initiatieven vanuit de samenleving. Gemeenschapszin is belangrijk in Boxtel; de samenleving steunt hierop. Voorbeelden van de sterke gemeenschapszin zijn in alle dorpen aanwezig. Zo heeft Esch haar tradities als Hemelvaartsdag rond de dorpspomp. In Liempde komt de verbondenheid sterk tot uiting in de vele dorpsactiviteiten en initiatieven vanuit het actieve verenigingsleven. En ook in Lennisheuvel is de betrokkenheid van inwoners groot, met krachtige buurtinitiatieven en sterke onderlinge ondersteuning. In Boxtel-centrum zijn grotere evenementen. Er worden op de markt jaarlijks zo’n 30 evenementen georganiseerd, zoals in december 2025 de schaatsbaan op de Markt. Deze evenementen in het hart van de gemeente, maar bijvoorbeeld ook de actieve heemkundevereniging, de gemeenschappelijke activiteiten bij het Wereldhuis, of de zeer actieve seniorenvereniging zijn illustratief voor dezelfde bindende kracht.

Daarnaast vervult De Kleine Aarde een bijzondere rol als ontmoetingsplek en kenniscentrum, waar inwoners, organisaties en vrijwilligers samenkomen rond thema’s als duurzaamheid, voedsel en samenleven, en waar gemeenschapszin in de praktijk vorm krijgt. Tegelijkertijd vraagt dit beeld om nuance. In gesprekken met inwoners en organisaties komt naar voren dat de sterke gemeenschapszin niet door alle groepen in dezelfde mate wordt ervaren of gedeeld. Er bestaat eilandvorming; veel verenigingen bestaan grotendeels uit relatief homogene groepen, vaak samengesteld uit mensen met een vergelijkbare achtergrond, leeftijd of levensfase. Hoewel deze verenigingen waardevol zijn voor hun leden, leiden ze niet vanzelfsprekend tot brede verbindingen tussen verschillende groepen inwoners. Hierdoor blijven sommige netwerken naar binnen gericht en is de toegankelijkheid voor nieuwkomers, mensen met een migratieachtergrond of kwetsbare inwoners beperkt. Boxtel is terecht trots op haar sterke gemeenschapszin. Tegelijkertijd staat deze kracht onder druk. Het aantal vrijwilligers neemt af, onder meer doordat mensen meer werken en jongeren zich minder vaak langdurig willen binden aan vrijwilligerswerk. Hierdoor wordt het lastiger om voldoende vrijwilligers te vinden, wat initiatieven en verenigingen kwetsbaar maakt.

9

Daarnaast zien we een trend van afnemende sociale cohesie: het netwerk, waarop de gemeenschapszin rust, is minder in staat om kwetsbare inwoners op te vangen. Dit blijkt onder meer uit het dalende aantal Brabanders dat lid is van een vereniging. Mogelijke oorzaken hiervoor zijn de toename van eenpersoonshuishoudens en de groeiende diversiteit van de bevolking. Deze ontwikkelingen gaan vaak gepaard met meer individualisering, waardoor het vanzelfsprekende omzien naar elkaar afneemt. Juist daarom is het noodzakelijk om deze gemeenschapszin te behouden en te versterken. Het vormt een aantrekkelijk en onderscheidend onderdeel van het Boxtelse DNA. Bovendien is deze verbondenheid onmisbaar om kwetsbaren goed te ondersteunen, zeker nu traditionele netwerken onder druk staan. In een tijd waarin individualisering en eenzaamheid toenemen, is een sterke gemeenschapszin belangrijker dan ooit voor een veerkrachtige samenleving. Werken aan gemeenschapszin vraagt om samenwerking. Daarbij ligt ook een rol voor de gemeente: zeker niet om alles zelf te organiseren, maar om gemeenschapszin mogelijk te maken en te versterken. Dat betekent actief mensen en netwerken met elkaar verbinden, initiatieven ondersteunen en dichtbij inwoners staan.

De gemeente kan partijen bij elkaar brengen die elkaar kunnen versterken, zoals organisaties die overdag ruimte hebben en verenigingen die ’s avonds activiteiten organiseren. Ook kan de gemeente fysieke ontmoetingsplekken faciliteren, zoals bij De Rots. Dit kan ook door bij nieuwe gebiedsontwikkeling zoals in Boxtel Noordwest bewust ruimte in te bouwen voor ontmoeting, zodat ook in nieuwe wijken en buurten voldoende buurtvoorzieningen zijn. 2. Kwaliteit van voorzieningen Boxtel heeft voor haar omvang een breed en samenhangend aanbod aan voorzieningen. Deze dragen bij aan de aantrekkelijkheid van de gemeente als woon- en werkplek. Het voorzieningenniveau is bovengemiddeld in vergelijking met kernen van vergelijkbare grootte. De meerdere musea, bibliotheek, sportclubs, horeca, winkels voor dagelijkse boodschappen en een uitgebreid aanbod aan scholen - van basisonderwijs tot middelbaar beroepsonderwijs – maken de gemeente Boxtel een aantrekkelijke plek voor gezinnen. Daarnaast zijn er veel zorginstellingen en een ziekenhuis, waardoor inwoners gemakkelijk toegang hebben tot medische zorg. De bereikbaarheid is bovendien goed door het aanwezige station en de ligging aan de snelweg. Uit onderzoek blijkt dat inwoners in Boxtel, meer dan in omliggende gemeenten, werken winkelen en naar school gaan in de eigen gemeente.

Dat geeft Boxtel een hele eigen plek in het Brabantse netwerk van steden en dorpen. Boxtel beschikt over veel en diverse voorzieningen - van cultuur tot zorg, sport en onderwijs - maar het vasthouden van die breedte vraagt bewuste keuzes. Het bovengemiddelde aantal voorzieningen blijft niet vanzelf. Zeker binnen een gemeenschap waar veel voorzieningen deels of helemaal op vrijwilligers draaien. De druk op het voorzieningenniveau lijkt nu misschien nog mee te vallen, maar de kwaliteit van deze voorzieningen staat onder druk. De gemeenschap vergrijst, waardoor de vraag naar zorg, ontmoeting en ondersteuning toeneemt. Draagkracht als personeel, vrijwilligers en middelen groeien echter niet vanzelf mee. Een voorbeeld waarbij de druk op voorzieningen zichtbaar wordt, is de onzekere situatie rondom culturele voorzieningen en sportvoorzieningen. Er zijn zorgen over de toekomst van deze voorziening door onzekerheid rondom het aflopen van huurcontracten op de huidige plek. Dit zorgt dat er gezocht moet worden naar alternatieve locaties om deze voorzieningen te behouden. Daarnaast wordt deze ontwikkeling zichtbaar wanneer je door het centrum van Boxtel loopt. Door opschaling, faillissementen en het groeiende aandeel van online winkelen in de detailhandel ontstaat leegstand. Dit maakt het lastig een volledig en aantrekkelijk voorzieningenaanbod vast te houden.

Leegstaande panden tasten niet alleen de levendigheid van het centrum en de dorpen aan, maar drukken ook op het gevoel van veiligheid en trots in de buurt. Voor ondernemers wordt het hierdoor minder aantrekkelijk om zich in Boxtel te vestigen of uit te breiden, omdat de aanloop en de omzet onder druk staan. De visie Boxtel Sterk Samen 2040 omschrijft ook dat er financiële druk staat op de sociale voorzieningen. Dat, opgeteld bij de trend dat veel voorzieningen meer gecentraliseerd worden (bijv. ziekenhuizen en grotere regionale scholen), maakt dat we ons in moeten zetten om het voorzieningenniveau van Boxtel te behouden.

10

3. Landschap, landbouw en natuur Boxtel is een landelijk-groene gemeente, die als “groene long” tussen drie grote steden ligt. De kern Boxtel bevindt zich in het dal van de Dommel en het Smalwater; Liempde en Esch liggen in een afwisselend coulisselandschap dat grotendeels deel uitmaakt van Nationaal Landschap Het Groene Woud. Met natuurgebieden als de Kampina (ruim 1.200 hectare) en ten noorden daarvan een reeks landgoederen, vormt Boxtel een aaneenschakeling van agrarisch landschap, natuur, beekdalen en fraaie dorpen. Als onderdeel van het Nationaal Park Vincent van Gogh is Boxtel een aantrekkelijke omgeving om te wonen en te recreëren. In dit landschap is de landbouw een herkenbaar en bepalend onderdeel. De gemeente kent vooral gemengde veehouderijbedrijven, vaak combinaties van melkvee en varkens. Op onderdelen komt ook intensieve veehouderij voor. In het buitengebied is de landbouw de grootste grondgebruiker en daarmee medevormgever van het landschap. Tegelijkertijd is duurzaamheid een wezenlijk kenmerk van het gemeentelijk handelen; in de Duurzaamheidsagenda 2022–2026 is vastgelegd dat duurzaamheid de rode draad vormt, met als illustratie de ambitie om zo snel mogelijk energieneutraal te worden. Deze kwaliteiten – natuur, landbouw, wonen en duurzaamheid – zijn sterk met elkaar verweven.

Door hun nabijheid ontstaat een dynamisch landschap waarin functies elkaar kunnen versterken, maar waarin ook zorgvuldige keuzes nodig zijn. De groene omgeving vraagt om blijvende aandacht om haar kwaliteit te behouden en te ontwikkelen. Ruimte voor wonen, verkeer en de energietransitie wordt gezocht in hetzelfde gebied waar natuur, landbouw en leefkwaliteit samenkomen. Dit vraagt om een integrale benadering, waarin belangen in samenhang worden bekeken. Ecologisch en hydrologisch zijn er aandachtspunten: heide, vennen en blauwgraslanden zijn gevoelig voor stikstofdepositie en verdroging, terwijl delen van het gebied bij hevige neerslag te maken kan krijgen met wateroverlast. Rond de Kampina is relatief veel veehouderij aanwezig. Verdere ontwikkeling vraagt hier om maatwerk binnen extensiveringszones en kaders voor natuurbescherming. Intussen neemt de druk op akkerbouwgrond toe: grondprijzen stegen in 2024–2025 tot recordniveaus (in NoordBrabant gemiddeld rond of boven €100.000 per hectare), waardoor je ziet dat er bij het stoppen van een bestaand boerenbedrijf een beweging zichtbaar is transformatie naar intensievere teelten, die zulke prijzen kunnen dragen. Juist nu is de vraag naar de toekomst van het agrarische landschap urgent.

Vanuit het Rijk en de provincie wordt ingezet op transitie van het landelijke gebied; agrarische bedrijven stoppen en grond en bebouwing komen vrij. De uitdaging is om ervoor te zorgen dat deze veranderingen goed aansluiten bij het landschap en bijdragen aan de kwaliteit van de kernen als parels in het Groene Woud. De opgave is om bij veranderingen in het buitengebied bewust te kiezen hoe nieuwe functies kunnen bijdragen aan het gewenste landschap en aan de samenhang tussen natuur, landbouw en dorpen. De kwaliteit van het landelijk gebied is dat het een samenhangend geheel is van natuur, landbouw en dorpen en dit maakt de gemeente aantrekkelijk voor inwoners én bezoekers. Het kan een reden zijn voor mensen die bijvoorbeeld over de A2 door de gemeente reizen om te stoppen in Boxtel. Deze kwaliteit behouden vraagt aandacht en het bekijken van ontwikkelingen in samenhang. Ook de duurzaamheidsopgave raakt aan diezelfde fysieke en sociale ruimte. Het Dommelgebied krijgt vaker te maken met zowel hevige regen als langere droogte, met risico op wateroverlast en droogval van beken. Dit vraagt om versneld vergroenen en het beter vasthouden van water. Tegelijkertijd zorgen netcongestie en energiearmoede voor drempels bij de verduurzaming: het netwerk kan niet alles tegelijk aan en niet iedere inwoner of voorziening kan iedere investering dragen.

Een voorbeeld waarbij de druk op natuur zichtbaar wordt, is de situatie rond de Kampina en de aangrenzende beekdalen. Door langdurige droogte en hevige regen staan vennen, heide en beekdalen onder ecologische druk. Tegelijk liggen in dit gebied landbouw, recreatie en wateropgaven dicht tegen elkaar aan. Juist deze combinatie maakt dat niet alles meer vanzelfsprekend naast elkaar kan bestaan en vraagt het behoud van natuur en landschap om bewuste keuzes over ruimtegebruik.

11

4. Boxtel als aantrekkelijke vestigingsplaats Boxtel is een aantrekkelijke vestigingsplaats met een brede, lokaal gewortelde economie en aantrekkelijke bedrijventerreinen. De ligging is gunstig: direct aan de A2 en met een station is de gemeente goed bereikbaar. De lokale werkgelegenheid is groot en de werkloosheid relatief laag. Dit maakt Boxtel aantrekkelijk voor bedrijven en geeft de gemeente een solide economische basis. De uitgangspositie van Boxtel als aantrekkelijke vestigingsplaats gaat ver terug. Zo kreeg Boxtel als eerste Brabantse plaats in 1393 een verharde weg. Inwoners van omliggende plaatsen waren daar jaloers op en noemden de Boxtelaren spottend 'keistampers'. Ook geniet Boxtel – zoals eerder gesteld – een gunstige ligging. We zien echter dat deze voorsprong op de regio niet altijd benut is. Zo gaat het verhaal dat de familie Philips, die woonde en werkte in Zaltbommel en op zoek was naar een locatie voor haar fabriek, heeft getwijfeld om zich te vestigen in de gemeente Boxtel. Uiteindelijk kozen zij niet voor Boxtel, maar voor Eindhoven. Waarom de keuze destijds niet op Boxtel viel, is niet meer te achterhalen, maar het laat zien dat de ontwikkeling van Boxtel heel anders had kunnen lopen.

In Boxtel ontwikkelde zich een gevarieerde economie zonder grote overheersende bedrijven of sectoren zoals dat in diverse andere Brabantse plaatsen wel gebeurde (schoenen in Waalwijk, textiel in Tilburg etc.). De laatste jaren kenmerkt de groei in bedrijvigheid in Boxtel zich vooral in groei in branches die beperkte economische en maatschappelijke waarde toevoegen en die in sommige gevallen leiden tot overlast (handel, opslag, logistiek). Met haar gevarieerde economie met van oudsher veel MKB en maakindustrie is Boxtel een gemeente waar veel werkgelegenheid is en waar, meer dan in omliggende gemeenten, veel inwoners in de eigen gemeente werken. Hier gevestigde bedrijven die willen groeien, hebben slechts beperkte mogelijkheden. De beschikbare ruimte is schaars en strikte stikstof- en natuurkaders bemoeilijken uitbreiding. De ontwikkeling van het GreenTech Park Brabant laat al jaren op zich wachten. In Boxtel gevestigde bedrijven dreigen weg te trekken als er geen ruimte is voor groei. Daarnaast staat de aantrekkelijkheid van Boxtel als vestigingsplaats onder druk door vraagstukken buiten het directe bedrijfsleven. De gespannen woningmarkt maakt het lastiger om werknemers in of nabij Boxtel te huisvesten, wat de arbeidsmobiliteit en daarmee de vestigingsbereidheid van bedrijven verkleint.

Ook de afnemende aantrekkelijkheid van het centrum – door veranderend winkelgedrag, leegstand en een verschuiving naar online consumptie – vermindert het bredere leef- en vestigingsklimaat dat bedrijven meewegen in hun locatiekeuze. Een voorbeeld waarbij de druk op Boxtel als vestigingsplaats zichtbaar wordt, is de situatie op bedrijventerrein Ladonk. Lokale bedrijven die willen uitbreiden, lopen hier tegen een gebrek aan beschikbare kavels en strikte stikstof- en natuurregels aan. Tegelijk vestigen zich vooral bedrijven in handel en logistiek, die veel ruimte vragen maar relatief weinig maatschappelijke meerwaarde toevoegen. Hierdoor dreigt Boxtel ruimte te verliezen voor bedrijven die juist passen bij het profiel van een duurzame en toekomstbestendige economie, terwijl gevestigde ondernemers overwegen hun groei elders te realiseren.

12

ier dorpen met eigenheid en historie iddelgrote gemeente met een dorps karakter en stedelijke kenmerken Boven gemiddeld aantal voorzieningen in de kern Bo tel Op zichzelf gericht inwoners werken, winkelen en gaan naar school in eigen gemeente unstige ligging en een goede bereikbaarheid emeenschapszin is belangrijk Diverse bevolking andelijk en groen conomisch divers, veel werkgelegenheid aakindustrie en BO

omple e maatschappelijke vraagstukken vergroten de noodzaak voor integraal werken tapeling van ambities steeds meer kiezen oename van regionale samenwerking teeds meer landelijke sturing inanci le druk op gemeenten door avijnjaar

chaalsprong Brainportregio, etropoolregio indhoven en andelijke en lokale aandacht voor klimaattransitie energietransitie, klimaatadaptatie, biodiversiteit, duurzame verstedelijking obiliteit onder druk Druk op de woningmarkt

en veranderende demografie Druk op de zorg en het sociaal domein oename van individualisering fname van het aantal vrijwilligers

13

rapte op de arbeidsmarkt en opzichte van omgeving beperktere economische groei andelijk beleid vraagt om aanpassing agrarische sector roeiende branches die beperkte economische en maatschappelijke waarde toevoegen

Trends en ontwikkelingen Zowel landelijk, regionaal als lokaal zijn er belangrijke trends en ontwikkelingen die invloed hebben op de kwaliteiten van Boxtel en de koers van de gemeente. Hieronder zijn de trends samengevat per categorie. De uitgebreide toelichtingen zijn te vinden in de bijlage. Algemene trends De maatschappelijke opgaven worden steeds complexer en vragen om integrale samenwerking binnen de gemeente en met externe partners. Tegelijkertijd neemt de stapeling van ambities toe en groeit de noodzaak tot regionale samenwerking. Landelijk beleid en beperkte financiële middelen zetten gemeenten onder druk, waardoor keuzes en prioriteiten noodzakelijk zijn.

Trends in deze categorie: • • • • •

Complexe maatschappelijke vraagstukken vergroten de noodzaak voor integraal werken Stapeling van ambities: steeds meer kiezen Toename van regionale samenwerking Landelijke sturing op diverse beleidsterreinen Beperkte financiële middelen en financiële druk op gemeenten

Mens en maatschappij Boxtel ervaart veranderingen in de bevolkingssamenstelling, zoals vergrijzing, ontgroening en een toename van nieuwe inwoners met een migratieachtergrond, waaronder internationale werknemers en statushouders. Dit heeft gevolgen voor voorzieningen, zorg en sociale samenhang. Tegelijkertijd neemt de individualisering toe en het vrijwilligerswerk af, waardoor het versterken van gemeenschapszin belangrijker wordt.

Trends in deze categorie: • • • •

Een veranderende demografie Druk op de zorg en het sociaal domein Toename van individualisering Afname van het aantal vrijwilligers

Druk op de ruimte De fysieke ruimte staat onder druk door woningvraag, mobiliteit, economische ontwikkelingen en klimaatdoelen. Boxtel moet hierbij keuzes maken om ruimte te verdelen tussen wonen, werken, natuur, landbouw en energietransitie.

Trends in deze categorie: • Schaalsprong Brainportregio, Metropoolregio Eindhoven en ASML • Landelijke en lokale aandacht voor klimaattransitie (energietransitie, klimaatadaptatie, biodiversiteit, duurzame verstedelijking) • Mobiliteit onder druk • Druk op de woningmarkt

14

Economie: arbeidsmarkt en lokale groei De arbeidsmarkt is krap en de economische groei in Boxtel is beperkt ten opzichte van de regio. Daarnaast zijn landelijke ambities en de transitie van de agrarische sector van invloed. Een deel van de groei vindt plaats in sectoren met beperkte lokale meerwaarde, wat vraagt om strategische keuzes voor een sterke en duurzame economie.

Trends in deze categorie: • • • •

Krapte op de arbeidsmarkt Ten opzichte van de omgeving beperktere economische groei Landelijk beleid vraagt om aanpassing agrarische sector Groeiende branches die beperkte economische en maatschappelijke waarde toevoegen

15

Suggesties voor de toekomst Het beschermen en versterken van onze kernkwaliteiten Hoe behouden en versterken we de kwaliteiten van de gemeente Boxtel? De kwaliteiten zijn een stevige basis voor het beleid en de acties om Boxtel toekomstbestendig te maken. De trends en ontwikkelingen zetten dit echter onder druk. De kwaliteiten blijven niet vanzelfsprekend overeind. Dat zien en horen we ook terug in de gesprekken met de gemeenschap. Vanuit iedere kern, vanuit verschillende invalshoeken en sectoren hoor je dat de gemeenschap zich zorgen maakt. Blijft ons Boxtel met haar kernen de plek waar het ook voor onze kinderen fijn wonen, werken, winkelen, sporten en recreëren is? In de samenleving, vanuit de partners, vanuit de ondernemers en maatschappelijke organisaties is er veel energie in Esch, Liempde, Lennisheuvel en Boxtel om de schouders eronder te zetten. Energie om de kwaliteiten van de gemeente Boxtel te behouden, te versterken en ten volle te benutten. Om deze kernkwaliteiten te beschermen en te versterken, is het belangrijk om richting te bepalen: waar investeren we in en welke ambities hebben prioriteit? Door bewust te kiezen kan Boxtel 1) haar DNA behouden en versterken, 2) een aantal opgaven realiseren die nu steeds meer onder druk staan en 3) kansen benutten die nu nog onbenut blijven. Het maken van bewuste keuzes zorgt voor een scherpere profilering.

Een duidelijk profiel biedt richting bij toekomstige vraagstukken en geeft helderheid aan (potentiële) samenwerkingspartners. Daarbij blijft het uitgangspunt dat Boxtel vanuit de eigen kracht en identiteit waarde toevoegt. Tegelijk vraagt dit om aandacht voor wat het van de gemeentelijke organisatie vraagt om – met het profiel in de hand – hier doelgericht aan te werken. Dat gaat niet vanzelf. De koers is in grote lijnen al bepaald in richtinggevend beleid, zoals de omgevingsvisie, de visie sociaal beleid, de economische agenda en diverse sectorale of gebiedsgerichte beleidsstukken. Het vraagt echter om consequent handelen: de ingezette lijn vasthouden en deze steeds opnieuw als vertrekpunt nemen. Het gaat om kleur bekennen. In aansluiting op de grote gemeenschapszin én het enthousiasme vanuit de inwoners en partijen die we hebben gesproken in het kader van het opstellen van dit profiel ligt het voor de hand om de concrete invulling van dit profiel op te pakken samen met de gemeenschap en met de verschillende kernen. De inwoners, ondernemers, maatschappelijke en regionale partners die we spraken zitten vol ideeën en energie, die ervoor zorgen dat we de kwaliteiten van Boxtel kunnen behouden en versterken. Zo kan dit profiel het startpunt zijn voor een realisatiestrategie waarin concrete acties een plek krijgen.

In de volgende alinea’s beschrijven we de eerste denkrichtingen om de kernkwaliteiten te beschermen en te versterken. Gemeenschapszin en de kracht van de dorpen Om de gemeenschapszin in Boxtel te behouden én te versterken, wil je de gemeenschapszin actief koesteren. Gemeenschapszin is nu sterk, maar vooral onder actieve bewoners en mensen die onderdeel zijn van een van de bloeiende verenigingen. In wijken als Boxtel-Oost en Selissenwal, maar ook onder bepaalde groepen senioren, arbeidsmigranten en statushouders, is de verbondenheid minder vanzelfsprekend. De opgave is daarom niet alleen om de bestaande gemeenschapszin vast te houden, maar om deze voor iedereen te stimuleren. Dit betekent dat we verbindingen leggen tussen verschillende gemeenschappen – niet alleen binnen bestaande groepen, zoals tussen verenigingen die ruimte zoeken en zorginstellingen die een deel van de dag ruimte beschikbaar hebben. Zo wordt gemeenschapskracht niet alleen iets voor groepen inwoners die elkaar al weten te vinden in eigen netwerken, maar kan de gehele gemeenschap van deze kracht meeprofiteren.

16

Het helpt als binnen de gemeentelijke organisatie ideeën van inwoners en organisaties makkelijk opgepakt en gefaciliteerd worden. Bestaande instrumenten zoals de wijkmakelaar en een laagdrempelig initiatievenloket worden al gewaardeerd, net als de pilot ‘Hartjes in de wijk’. Dit kan uitgroeien tot herkenbare ‘voordeur’ voor inwoners. Zo kunnen we toewerken naar een vorm van gemeenschapskracht die niet alleen sterk, maar ook inclusief en toekomstbestendig is. Kwaliteit van voorzieningen Wat betreft voorzieningen ligt de opgave voor Boxtel niet in het creëren van een nieuw voorzieningenlandschap, maar vooral in het behouden en toekomstbestendig maken van wat er al is. Het voorzieningenniveau is nu bovengemiddeld goed; de vraag is hoe dit niveau vastgehouden kan worden in een tijd van vergrijzing, veranderend winkelgedrag en krapte op de arbeidsmarkt. Dat vraagt om gerichte keuzes vanuit de gemeente en vooral om investeren op de plekken en functies die het meeste bijdragen aan de leefbaarheid van Boxtel en haar dorpen. Een mogelijke denkrichting is het waarborgen van voorzieningen dichtbij huis voor alle inwoners, met passende voorzieningen in alle kernen en wijken. Dit kan door voorzieningen gerichter te clusteren en te verbinden, bijvoorbeeld in multifunctionele accommodaties waar sport, onderwijs, zorg en ontmoeting samenkomen.

Daarnaast is het belangrijk om voorzieningen beter op elkaar aan te laten sluiten en te kijken voor wie het aanbod daadwerkelijk toegankelijk is. Het huidige aanbod richt zich vooral op dagelijkse boodschappen en gezinnen, terwijl er voor jongeren relatief weinig te doen is. Ook woont niet iedereen op loopafstand van voorzieningen. Boxtel kan daarom inzetten op meer diversiteit in het woningaanbod, zodat jongeren en ouderen in de eigen gemeente of buurt kunnen blijven wonen, in combinatie met goede mobiliteitsoplossingen zodat voorzieningen voor iedereen bereikbaar blijven. Zo kan de gemeente, samen met partners, werken aan een opwaartse spiraal en het sterke voorzieningenniveau van Boxtel ook in de toekomst behouden. Landschap, landbouw en woningvoorziening Het coulisselandschap en een aantrekkelijke groene omgeving om de hoek is een belangrijke kwaliteit die de kernen van de gemeente Boxtel aantrekkelijk maakt. Het groen-blauwe netwerk is typerend voor Boxtel en kan nadrukkelijker de basis vormen voor toekomstige ontwikkeling. In aansluiting op Het roene Woud en het Nationaal Park an ogh kunnen de dorpen zich profileren als “parels in het landschap” aantrekkelijke woon- en recreatieplekken in een bijzonder gebied, waarin landbouw haar vanzelfsprekende plek in het agrarische landschap heeft.

Daarbij is ruimte voor aanvullende activiteiten en bedrijvigheid die passen in de omgeving. Boxtel als aantrekkelijke vestigingsplaats Boxtel kan zich vanuit haar eigen kracht profileren als een vestigingsplaats die aansluit bij het karakter van de gemeente en haar inwoners, en daarbij nadrukkelijk kiezen voor kwaliteit boven kwantiteit. Het ligt voor de hand om voort te bouwen op de bestaande kracht als gemeente met een moderne en innovatieve maakindustrie, in combinatie met het aanwezige beroepsonderwijs, zoals Yuverta (groen en duurzaamheid en int ucas creatieve maakindustrie . Bo tel hoeft geen kopie of “verlengstuk” van Brainport te worden, maar kan zich positioneren als de plek waar wordt gemaakt wat elders wordt ontworpen of bedacht. Dat sluit goed aan bij de vaardigheden en mentaliteit van Boxtelaren. Bovendien zijn er kansen om de verbinding tussen economie en onderwijs te versterken, bijvoorbeeld door stageplekken en leerwerktrajecten op Ladonk structureler te organiseren. Tegelijkertijd is een aantrekkelijke vestigingsplaats meer dan alleen bedrijventerreinen. Een levendig centrum, voldoende en passende woningen (ook voor jongeren en medewerkers), een goed voorzieningenniveau en een mooi, goed bereikbaar buitengebied zijn cruciaal om werknemers en ondernemers aan te trekken en vast te houden.

Daar hoort ook bij dat Boxtel beter inspeelt op toeristische en recreatieve kansen: de groene ligging en het landschap dat Van Gogh al inspireerde bieden mogelijkheden voor recreatie en toerisme, die op hun beurt horeca en detailhandel kunnen versterken.

17

Hoe nu verder? De aanleiding voor dit profiel was de wens van de gemeenteraad om potentiële samenwerkingspartners te verkennen. Uit eerder onderzoek bleek dat hiervoor meer focus en een duidelijker profiel nodig was. Met dit document hebben we nu een scherper beeld van wie we zijn en waar we voor staan, gebaseerd op het DNA van Boxtel. Het vormt de basis voor toekomstige strategische keuzes en toont onze kernkwaliteiten en de kansen voor versterking. Met dit profiel zijn we er echter nog niet. Het behouden en versterken van onze kwaliteiten vraagt om duidelijke keuzes. Dit document biedt eerste denkrichtingen; de verdere uitwerking volgt in een tweede fase, na de gemeenteraadsverkiezingen. Het dient als afwegingskader voor beleid, uitvoering en samenwerking, zodat Boxtel haar potentieel beter benut en initiatieven doelgerichter kan inzetten voor het aanpakken van maatschappelijke opgaven.

18

Bijlage 1 – toelichting op de trends en ontwikkelingen Trends: algemeen

Complexe maatschappelijke vraagstukken vergroten de noodzaak voor integraal werken

Maatschappelijke vraagstukken worden steeds complexer. Dit vraagt van overheden een meer integrale werkwijze: intern door samenwerking tussen verschillende beleidsterreinen en extern door afstemming met andere organisaties. Er is een toenemende verbinding tussen sociaal en ruimtelijk beleid zichtbaar. Een goed voorbeeld hiervan is de aanpak van energiearmoede, waarbij met sociale interventies (gericht op armoedebestrijding) en ruimtelijke interventies (gericht op verduurzaming) één probleem integraal wordt aangepakt. Daarnaast groeit er in Nederland steeds meer aandacht voor brede welvaart, waarbij het welzijn van mensen centraal staat en besluiten worden genomen op basis van een breder scala aan factoren, zoals gezondheid, sociale samenhang en leefomgeving. Dit vraagt eveneens om een integrale benadering. Naast de verbinding tussen verschillende domeinen neemt ook de samenwerking tussen overheden en andere partners toe. Om maatschappelijke opgaven te kunnen realiseren, zijn overheden afhankelijk van het bedrijfsleven, maatschappelijke partners en inwoners. Dit leidt tot een groei van netwerkgerichte samenwerkingen, waarin deze partijen gezamenlijk werken aan het aanpakken van maatschappelijke vraagstukken. Ook in Boxtel zien we de noodzaak voor integrale samenwerking en meer netwerkgericht werken.

Bijvoorbeeld als we kijken naar de keuzes waar we voor aan de lat staan in de fysieke leefomgeving; er moet worden gebouwd om de woningvraag te vangen, maar tegelijkertijd moet worden voldaan aan klimaatopgaven, biodiversiteitherstel, waterberging en energietransitie. Dit vraagt om samenwerking tussen verschillende gemeentelijke domeinen én samenwerking met bijvoorbeeld woningcorporaties, bouwers en ontwikkelaars.

Stapeling van ambities: steeds meer kiezen

De stapeling van ambities waarmee (lokale) overheden worden geconfronteerd groeit. Op veel beleidsterreinen neemt het aantal thema’s toe, terwijl de ambities van het ijk, provincies en lokale bestuurders onverminderd hoog blijven. Lokale overheden staan daarbij – vaak meer dan het Rijk of de Provincie – voor de uitdaging om deze ambities daadwerkelijk in de praktijk te realiseren. De gemeente staat immers het dichtst bij de inwoners en de uitvoering. In de uitvoering blijkt echter dat deze stapeling van ambities ervoor zorgt dat het niet altijd haalbaar is om op alle ambities een 10 te scoren. Ook binnen de gemeente Boxtel is deze stapeling van ambities zichtbaar. De gemeente werkt bijvoorbeeld gelijktijdig aan vraagstukken rond klimaatadaptatie, het behoud van landschap en versterking van de sociale basis. De beperkte ruimte en middelen maken dat niet alles tegelijk kan, en duidelijke prioriteiten gesteld moeten worden.

Toename van regionale samenwerking

Een groot aantal opgaven is in feite een regionale opgave, omdat dit soort opgaven niet stopt bij de gemeentegrens. Denk aan thema’s als mobiliteit, economie en een veerkrachtige arbeidsmarkt. Deze thema’s vragen om samenwerking met omliggende overheden. Boxtel is betrokken bij 36 samenwerkingsverbanden. De bestuurlijke samenwerking vindt voornamelijk plaats via de Regio Noordoost-Brabant; zo bundelen het Rijk, de provincie, gemeenten, bedrijven, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en inwoners in het kader van de Regiodeal de krachten om te investeren in “’t oeie even” in Noordoost-Brabant.

Landelijke sturing op diverse beleidsterreinen

Op verschillende beleidsgebieden kiest het Rijk in toenemende mate voor meer landelijke sturing. Een voorbeeld hiervan is de sturing op ruimtelijke ordening, zoals zichtbaar in de Nota Ruimte of in de woningbouwafspraken tussen het Rijk en de provincies. Dit zorgt ervoor dat Rijk, provincies en gemeenten steeds meer samen optrekken op beleidsterreinen als ruimte en volkshuisvesting, om zo samen de nationale ambities te realiseren. Deze trend geldt niet alleen voor ruimtelijke opgaven, maar ook voor andere maatschappelijke vraagstukken waarbij lokale en regionale beleidskaders steeds meer afgestemd moeten worden op landelijke richtlijnen en doelen.

19

Beperkte financiële middelen en financiële druk op gemeenten Gemeenten, de VNG en diverse politieke partijen maken zich zorgen over een dreigende financiële crisis voor gemeenten. erder werd 2026 aangeduid als het ‘ravijnjaar’ door de overgang tussen het oude en het nieuwe financiële systeem achter het gemeentefonds, waarbij gemeenten gezamenlijk structureel ongeveer €3 miljard minder ontvangen uit het gemeentefonds terwijl het gemeentelijke takenpakket (vooralsnog) ongewijzigd blijft. Hierdoor groeit de financiële druk op gemeenten aanzienlijk. Door tijdelijke rijksmaatregelen en extra compensaties is het effect doorgeschoven naar 2028. In Boxtel is de afgelopen jaren het financiële tij deels gekeerd. Een aantal jaar geleden stond de gemeente er financieel niet goed voor. Na een zogenaamde kerntakendiscussie in 2021 en bezuinigingsmaatregelen is het de gemeente gelukt om de financiële situatie te verbeteren. Dat neemt niet weg dat op termijn de structurele spanning op de begroting echter opnieuw zal oplopen. Trends: mens en maatschappij

Een veranderende demografie

We zien in Boxtel relevante demografische verschuivingen. Er is sprake van vergrijzing en ontgroening, en daarnaast neemt het aantal nieuwe inwoners met een migratieachtergrond toe, zoals internationale arbeidskrachten en statushouders die zich structureel in Boxtel vestigen. Deze demografische veranderingen hebben invloed op de woningmarkt, voorzieningen, zorg en sociale samenhang. Op de woningmarkt leidt dit tot extra druk op betaalbare (huur)woningen, en neemt de vraag naar levensloopbestendige woningen toe. Rondom voorzieningen ontstaan nieuwe vragen naar bijvoorbeeld taallessen en ontmoetingsplekken. Tegelijkertijd komen traditionele voorzieningen (zoals basisscholen) onder druk te staan door ontgroening, waarbij er steeds minder jonge gezinnen met kinderen zijn. In de zorg neemt de vraag naar ouderenzorg, wijkverpleging en passende ondersteuning in de thuissituatie toe, wat een beroep doet op zowel professionele zorg als mantelzorg. Voor de sociale samenhang betekent dit dat er enerzijds kansen zijn voor meer diversiteit en ontmoeting, maar anderzijds risico’s op spanningen en onbegrip tussen verschillende groepen, waardoor investeren in de gemeenschapszin steeds belangrijker wordt.

Druk op de zorg en het sociaal domein

De bevolkingssamenstelling in Boxtel verandert en de vergrijzing neemt sterker toe dan in omliggende gemeenten. Ook is er sprake van toenemende eenzaamheid onder ouderen en een verslechtering van de mentale gezondheid van jongeren. Dit vraagt om aandacht vanuit de zorg en het sociaal domein. Het aanbod staat echter onder druk: er is sprake van personeelstekorten, afnemend vrijwilligerswerk en er zijn financiële beperkingen.

Toename van individualisering

Individualisering is een proces waar mensen in toenemende mate zelf, individueel, bepalen hoe ze hun leven vormgeven. Hierdoor zijn vrienden, buren en kennissen steeds minder betrokken bij elkaars leven. De sociale contacten in de wijk nemen ook in een gemeente als Boxtel af, terwijl de behoefte aan een netwerk en een sterke gemeenschap juist toeneemt. Digitalisering versterkt deze ontwikkeling: veel contacten verplaatsen zich naar online omgevingen en sociale media, waardoor mensen minder vaak fysiek samenkomen.

Afname van het aantal vrijwilligers

Het aantal vrijwilligers in de gemeente Boxtel staat onder druk. In 2024 deden 7.214 volwassen inwoners vrijwilligerswerk, bijvoorbeeld op school, bij de sportvereniging of de kerk, zo blijkt uit cijfers van het RIVM. Dit zijn er relatief veel in vergelijking met het landelijk gemiddelde, maar tegelijkertijd is ook in Boxtel een dalende trend zichtbaar: het wordt lastiger om voldoende vrijwilligers te vinden en bestaande vrijwilligers vergrijzen of haken af. Zo signaleert de community librarian van de bibliotheek dat veel organisaties in Boxtel in hoge mate leunen op steeds dezelfde, vaak ouder wordende groep vrijwilligers, terwijl nieuwe aanwas moeilijk te vinden is. Dit zet de continuïteit van verenigingen, activiteiten en informele zorg in de gemeente onder druk, terwijl de behoefte aan ondersteuning, ontmoeting en maatschappelijke betrokkenheid juist groeit.

20

Trends: druk op de ruimte

Sterke groei in de regio, met name in Brainport

De ontwikkeling van met name de Brainportregio en de groei van omliggende steden zoals Eindhoven hebben ook invloed op Boxtel. Door de stormachtige groei van de regio Brainport kijkt de gemeente Boxtel ook steeds meer naar het zuiden. Deze regio krijgt miljarden vanuit het rijk om de groei van met name ASML hier te faciliteren en te zorgen voor een aantrekkelijk woon- en werkklimaat, met basisvoorzieningen als scholen en zorg. Deze groei zorgt ook voor druk op Boxtel en omliggende gemeenten en leidt tot zowel kansen als uitdagingen voor de gemeente Boxtel. Dit vraagt dat Boxtel haar positie in de regio goed doordenkt en kijkt op welke manier ze inzet op de verschillende samenwerkingsverbanden. Economische groei, de uitbreiding van bedrijven als ASML en de aantrekkingskracht van de regio zorgen voor meer mobiliteit, woningdruk en arbeidskansen. Boxtel kan profiteren van deze dynamiek, maar wordt ook geconfronteerd met de bijbehorende ruimtelijke en maatschappelijke effecten.

Landelijke en lokale aandacht voor klimaattransitie (energietransitie, klimaatadaptatie, biodiversiteit, duurzame verstedelijking)

De klimaattransitie kreeg zowel landelijk als lokaal in de gemeente Boxtel steeds meer aandacht, met ambitieuze doelen op het gebied van energietransitie, klimaatadaptatie, biodiversiteit en duurzame verstedelijking. Deze ambitie leidt tot een groeiende druk op de fysieke ruimte, bijvoorbeeld als het gaat om schone energieopwekking om netcongestie tegen te gaan. Deze ruimte is ook nodig voor andere urgente opgaven zoals de groeiende woningvraag en het versterken van economische ontwikkeling.

Mobiliteit onder druk

Ondanks de gunstige ligging en goede bereikbaarheid van Boxtel, staat de mobiliteit onder druk. De omliggende wegen raken steeds voller en ook het spoorverkeer groeit, mede door het Programma Hoofdfrequent Spoorvervoer. Hierdoor nemen de knelpunten verder toe, met als grootste uitdaging de dubbele spoorwegovergang bij de ongersestraat. De ligging tussen ’s-Hertogenbosch, Tilburg en Eindhoven zorgt weliswaar voor goede verbindingen, maar deze ligging maakt Boxtel ook kwetsbaar voor de verwachte verdere groei van het verkeer in dit gebied.

Druk op de woningmarkt

De woningmarkt staat in Boxtel onder druk. De groeiende bevolking en de verdunning van huishoudens zorgen voor een toenemende vraag naar méér én andere typen woningen. Zo leidt de vergrijzing tot een sterkere behoefte aan passende seniorenwoningen, zoals levensloopbestendige en gelijkvloerse appartementen of grondgebonden woningen. Voor starters en huishoudens met een middeninkomen is er een duidelijke opgave voor betaalbare woningen. Tegelijkertijd is er de afgelopen jaren weinig gebouwd en blijft de doorstroming beperkt. Uit het woningmarktonderzoek van Companen uit 2022 blijkt dat er tussen 2022 en 2030 ongeveer 1.480 nieuwe woningen nodig zijn om aan de groeiende vraag te voldoen. Trends economie

Krapte op de arbeidsmarkt

De krapte op de arbeidsmarkt is een structureel vraagstuk dat in vrijwel alle sectoren voelbaar is. Organisaties hebben moeite om voldoende gekwalificeerd personeel te vinden en te behouden. De schaarste beperkt zich niet tot één domein: zorg, onderwijs, techniek, bouw en ook de publieke sector kampen met tekorten. De gemeente Boxtel merkt dit niet alleen in de uitvoering van haar eigen taken; ook bij partners en ondernemers is het arbeidstekort merkbaar. Een opvallend kenmerk van deze krapte is de toename van het aantal arbeidsmigranten; door het tekort aan lokaal personeel neemt de vraag naar hen steeds verder toe.

21

Ten opzichte van de omgeving beperktere economische groei

Uit onderzoek van Bureau Louter, waar de sociaal-economische prestaties van Nederlandse gemeenten worden vergeleken op indicatoren als ‘groei van werkgelegenheid’, ‘aantal bedrijven’ en ‘hoogte van de inkomens’, blijkt dat de economische groei in Bo tel relatief beperkt is ten opzichte van omliggende gemeenten in Noord-Oost Brabant. Zo groeide in 2025 het aantal banen in Boxtel minder snel dan het landelijk gemiddelde. Daarnaast scoort Bo tel op de maatstaf ‘ B -brede welvaart’ iets onder het gemiddelde. We duiden deze beperkte economische groei door onze keuzes voor een duurzame en evenwichtige ontwikkeling van onze economie, in plaats van snelle groei.

Landelijk beleid vraagt om aanpassing agrarische sector

Landelijk beleid vraagt steeds nadrukkelijker om aanpassingen van de agrarische sector om doelen op het gebied van stikstof, natuur, waterkwaliteit, klimaat en bodem te halen. Dit gebeurt onder meer via het Nationaal Programma Landelijk Gebied, aangescherpt stikstof- en natuurbeleid en maatregelen voor emissiereductie en agrarisch natuurbeheer. Voor veehouders en akkerbouwers betekent dit dat zij moeten investeren in emissie-reducerende technieken en hun bedrijfsvoering moeten verduurzamen. In Boxtel loopt daarnaast rond de Kampina en de Oisterwijkse Vennen een gebiedsgerichte aanpak waarin landbouw, natuur, water en klimaat expliciet samenkomen. Boxtelse agrarische ondernemers krijgen hierdoor te maken met gebiedsspecifieke afspraken over emissies, landgebruik en natuurontwikkeling.

Groeiende branches die beperkte economische en maatschappelijke waarde toevoegen

Een deel van de economische groei in Boxtel vindt plaats in sectoren die relatief weinig bijdragen aan duurzame economische en maatschappelijke ontwikkeling. Voorbeelden zijn logistiek, distributie en de vleesverwerkende industrie: bedrijfstakken die vaak gepaard gaan met hoge milieubelasting, extra transportbewegingen en stikstofuitstoot, en waar soms laagbetaalde arbeidsmigranten werkzaam zijn. Deze trend is vooral zichtbaar op Ladonk, het grootste bedrijventerrein van Boxtel met circa 6.500 banen. Waar het economische profiel voorheen sterk gericht was op de maakindustrie, neemt nu het aandeel handel, opslag en logistiek toe. Dit kan de lokale productiviteitsgroei en innovatiekracht onder druk zetten. De uitdaging ligt daarom in het behouden en versterken van de toegevoegde waarde van Ladonk, door de kernkwaliteiten van Boxtel te benutten en de aanwezige maakbedrijven als basis voor verdere ontwikkeling te positioneren.

22

Raadsvoorstel Zaaknummer:

1393272

Portefeuillehouder:

Désiré van Laarhoven - van Abeelen

Onderwerp Programma Natuur, Landschap en Biodiversiteit Boxtel

Status Besluitvormend

Voorstel Raad Geen wensen en bedenkingen in te dienen ten aanzien van het ‘Programma Natuur, Landschap en Biodiversiteit Boxtel’.

Inleiding In 2024 is gestart met het opstellen van een programma natuur, landschap & biodiversiteit (hierna programma NLB) op basis van de door het college vastgestelde startnotitie Programma Natuur, Landschap & Biodiversiteit. Het opstellen van de Omgevingsvisie Boxtel was toen een lopend proces. Omgevingsvisie Met de vaststelling van de Omgevingsvisie in maart 2025 zijn de oude structuurvisies vervangen door de Omgevingsvisie Boxtel, ‘Het groenblauwe, verbonden en ondernemende hart van de regio’. Deze omgevingsvisie geeft aan hoe de gemeente Boxtel de totale fysieke leefomgeving voor een lange periode wil inrichten, waarbij gekeken wordt naar bouwen, bedrijvigheid, mobiliteit, gezondheid, water, bodem, landschappen, natuur en erfgoed. Vanuit de omgevingsvisie worden omgevingsprogramma’s uitgewerkt om tot uitvoering van de ambities en visie te komen. Omgevingsprogramma Het voorliggende programma NLB is een uitwerking van de visie, ambities en uitgangspunten, die relevant zijn voor natuur, landschap en biodiversiteit, uit de omgevingsvisie van de gemeente Boxtel. Naast de ambities uit de eigen omgevingsvisie werken we mee om de doelen te behalen vanuit het regionaal, provinciaal en nationaal beleid en regelgeving.

Het programma NLB sluit aan op andere ontwikkelingen en beleidskaders zoals de Strategie Klimaatadaptatie en zal bouwstenen leveren voor nog te ontwikkelen programma’s Duurzaamheid, Klimaatadaptatie en water, Gezondheid en Recreatie en Toerisme. Er vond afstemming plaats met het beleid rond Vrijkomende Agrarische Bouwvlakken (VAB), dat in juni 2025 is vastgesteld. Ook de nog op te stellen gebiedsgerichte programma’s, zoals Vitaal landelijk gebied bieden straks kansen voor natuurontwikkeling, het versterken van het landschap en het vergroten van de biodiversiteit. Het programma vormt samen met de andere omgevingsprogramma’s input voor de integrale afwegingen voor de regels in het nog op te stellen Omgevingsplan. Het programma zelf legt geen nieuwe verplichtingen of verboden vast op perceelsniveau. Wijzigingen in de fysieke omgeving, bijvoorbeeld realisatie van natuur in focusgebieden, hebben geen automatische doorwerking binnen het programma, maar worden als onderdeel van de evaluatie binnen de beleidscyclus aangepast. Participatie In het proces van het opstellen van het programma zijn diverse participatiemomenten geweest met stakeholders en inwoners, waarin kennis en uitdagingen zijn gedeeld, zoals beschreven in hoofdstuk 3 van het programma.