Zoetwater gemeente Borsel ZLTO jul 2023 - V1.0...

1

Ko de Regt

2

Masterplan zoet water Zeeland Coalitie Bedrijven Agri- business Enquête: Coalitie partijen ZLTO Afdeling Gemeente ZLTO Schouwen Duiveland. Agrarisch diepteonderzoek; DORST.

Zoetwater voorziening in Borsele Juli 2023

Borsele Agrarische kengetallen

Gemeente Borsele: agrarische kengetallen

276 Agrarisch bedrijven

-2,1% Groei laatste 7 jaar

Procentuele verdeling van de activiteiten

Aantal bedrijven en groeipercentage per sector

Sector (meerdere per bedrijf) Akkerbouw Tuinbouw open grond Tuinbouw onder glas Grasland en groenvoedergewassen Graasdieren Hokdieren Bron: CBS

Aantal Groei % pj bedrijven (gebaseerd op 2022 laatste 7 jaar) 200 -1,70 124 -1,81 6 -3,57 182 -0,95 58 -4,18 10 0,00

Oppervlakte 708.031 are 166.847 are 12.820 m2 192.228 are

Groei % pj (gebaseerd op laatste 7 jaar) -0,17 -0,86 -7,39 -0,95

Gem. grootte 3.540 are 1.346 are 2.137 m2 1.056 are

Gemeente Borsele: agrarische kengetallen Plantaardige sector

Dierlijke sector

Sector Graasdieren Rundvee Schapen Geiten Paarden en pony's *) Hokdieren Varkens Kippen

Aantal bedrijven Groei % 2022 pj **) 33 28 10 22

-2,50 -3,17 14,29 2,65

6 4

7,14 -2,86

Oppervlakte

Groei % pj

2.350 3.274 548 188

0,68 -0,26 88,72 -2,93

dieren dieren dieren dieren dieren 5.747 dieren 116.628 dieren

Er bevinden zich 276 agrarische bedrijven in de gemeente Borsele. De grootste sectoren zijn: • Granen (64%) ***) • Aardappelen (50%)  • Fruit open grond (38%)  • Suikerbieten (47%)  • Grasland (63%) 

*) paarden gebaseerd op cijfers 2021, omdat dit vanaf 2022 niet meer gerapporteerd wordt door CBS **) Groei% = Groei percentage per jaar gebaseerd op groei periode 2015 – 2022 ***)  stijgende of dalende groei, 1e in aantal bedrijven, 2 e in oppervlakte Bron: CBS

-1,40 -4,72

Enquête achtergrond

Onderzoek: achtergrond •

Doel: De afgelopen jaren kenmerken zich door extremen in droogte. De beschikbaarheid van zoetwater is geen automatisme. Een klein aantal bedrijven maakt gebruik van zoetwaterbellen of heeft een aansluiting op de Landbouwwaterleiding. Maar ook dan speelt droogte en beschikbaarheid van voldoende water een rol van betekenis. Vanuit de coalitie Masterplan Zoet Water in Borsele wordt gewerkt aan het beter inzichtelijk maken van deze problematiek in deze gemeente. Zodat de initiatieven, die opgepakt gaan worden aansluiten bij de wensen van de agrarische bedrijven. Dit onderzoek richt zich op het verzamelen van de ervaringen, wensen en vooral ideeën van de agrarische nemers in de gemeente Borsele.

•

Doelgroep: Agrarische ondernemers in de gemeente Borsele

•

Middel:

43% Respons

Online vragenlijst, uitnodiging en reminders tot op verschillende manieren (app en email).

•

Tijdspad: 16 juni – 3 juli 2023

•

Respons: In totaal hebben 121 agrariërs de vragenlijst beantwoord. Hiervan hebben 84 mensen de vragenlijst volledig ingevuld. Afgezet tegen 276 agrarische bedrijven levert dit een respons percentage op van 43%. De antwoorden van alle enquêtes zijn meegenomen in de rapportage.

Samenvatting: zoetwater in Borsele Respons: 121 boeren van de ca 225 (270) agrarische bedrijven*) hebben vragen beantwoord over de Zoetwater voorziening (54 %) . De helft van de respondenten is ouder dan 50 jr. 10% van de respondenten is jonger dan 30 jr. 60 % heeft een akkerbouw- en 20 % een fruitteelt bedrijf. Zijn een gemengd bedrijf of andere bedrijfstak. In oppervlakte is de respons ca. 70 % *) stel ca 225 bedrijven als werkelijk praktiserend.

Verzilting Verzilting heeft 35 % last van. Met name de zuidoostelijke polders Noodzaak 90% zoetwater: 90 % heeft forse financiële schade door droogte door kg en kwaliteit verlies

De genomen maatregelen verschillen per gebied en bedrijfsgrootte.

Waterproblemen 77 % heeft water problemen en mn te weinig. Landbouwleiding 95 % fruittelers zijn aangesloten. 90 % zegt dat deze 90 onvoldoende water geeft.

Collectieve bijdrage 80% wil bijdragen in aanpak naast de eigen 80% voorziening. Bij akkerbouwers, 33%, is deelname lager dan fruittelers, 5 %.

Zoetwater De zout max.voor landbouwkundig gebruik is ca 300 mg/l

Maatregelen: -Diepdrains en vasthouden water blijven hoog scoren. -Aan bodem en bewerking is al veel aan gedaan. -Aanvoer water is veel te duur -Aanleg van bassins is in de lift

Ook de toekomstige maatregelen verschillen per soort bedrijf, gebied en leeftijd van de ondernemer.

Kenmerken respondenten

Herkomst respondenten postcode 4431 4433 4434 4435 4436 4437 4438 4441 4443 4444 4451 4453 4454 4455 4456

Totaal 5 6 14 8 16 3 6 6 6 2 10 7 10 7 12

In totaal hebben 121 mensen de vragen beantwoord. Hier wordt de spreiding over de verschillende postcode gebieden weergegeven. Het getal is het aantal respondenten per gebied.

Achtergrond kenmerken respondenten: leeftijd De meeste respondenten zijn ouder dan 50 jaar. (53%) Volgens het CBS is 3% van de boeren in Borsele jonger dan 35 jaar. In dit onderzoek is 10% jonger dan 30 jaar. Dus aan dit onderzoek hebben relatief veel jongeren meegedaan. Akkerbouwers zijn relatief jonger dan gemiddeld. Fruittelers zijn oververtegenwoordigd in de groep 30-50 jaar.

Bedrijfskenmerken: Sector & grootte Sector (meerdere mogelijk) Akkerbouwbedrijf Fruitteeltbedrijf Melkveebedrijf Glastuinbouwbedrijf Anders

aantal bedrijven 91 42 3 1 8

% (n=121) 75% 35% 2% 1% 7%

l Boomkwekerij l Gemengd bedrijf akkerbouw en varkensmesterij l Gemengd bedrijf met akkerbouw en pluimvee l Kwekerij van tuinplanten l Teelt medewerker bij een sorteer en pak station van uien l Veehouderij

l Vleesvee l Vollegrond groente

Hoofdsector: 59% van de bedrijven, die de enquête hebben ingevuld, heeft puur een akkerbouw bedrijf en 23% heeft alleen fruit. 18% heeft overige activiteiten, waarvan slechts enkele bedrijven uit de dierlijke sector komen. Alle activiteiten: In de enquête kon men meerdere activiteiten weergeven. 91 Bedrijven van 121 hebben akkerbouwactiviteiten. Dat is 75%. In de totale gemeente Borsele ligt dit percentage volgens het CBS op 72% (200 van de 276). 35% doet aan fruitteelt. In Borsele totaal is dit 38%. De respondenten zijn een goede afspiegeling van de gehele gemeente.

Bedrijfskenmerken: grootte Bedrijfsgrootte Klein Midden Groot

Eindtotaal

HA_oppervlakte Minder dan 25 ha Tussen 25 en 50 ha Tussen 50 en 100 ha Tussen 100 en 125 ha Tussen 125 en 150 ha Tussen 175 en 200 ha Meer dan 250 ha

Aantal 24 40 41 8 2 1 2 118

% 20% 34% 35% 7% 2% 1% 2% 100%

20% heeft een klein bedrijf, minder dan 25 ha. Dit zijn vooral de fruittelers 69% van de bedrijven zit tussen de 25 en 100 hectare, het middensegment. Dit zijn vooral akkerbouwers. En ook de grote bedrijven (boven de 100 ha) zijn vaker Akkerbouwers.

De watersituatie binnen dit gebied

Watersituatie Watersituatie Geen problemen Verzilting op een deel van het bedrijf Verzilting op het gehele bedrijf Andere water situatie Eindtotaal

aantal 23

% 23%

22 15 38 98

22% 15% 39% 100%

Met welke situatie heeft u te maken als het gaat om water? 23% zegt geen problemen te hebben met het water (groen). 37% heeft op een deel van het bedrijf (oranje)of op het gehele bedrijf (rood) last van verzilting. 40% noemt een andere watersituatie. Op de volgende pagina is te lezen wat er genoemd wordt. Dit heeft bijna allemaal te maken met een te kort aan zoetwater en het niet kunnen beregenen.

Geen zoetwater beschikbaar (6x) Geen zoetwater aanwezig (5x) Geen verzilting maar geen zoetwater in de ondergrond. Kan niet beregenen Te kort aan zoetwater (12x) Beperkte zoetwaterbeschikbaarheid in de Borselse polder. Ik wil graag over zoetwater beschikken om mijn landbouwgewassen te kunnen beregenen Plaatsen waar geen zoet water is Te kort aan voldoende zoet water (3x) Slechts 1 zoetwaterbel Water tekort voor het irrigeren van de gewassen. Waterbeschikbaarheid Alleen regenwater beschikbaar De hoeveelheid water wat ontrokken magworden uit de water bel is te weinig Water tekort voor het irrigeren van de gewassen. Tekort bij droogte (4x) Bij droogte tekort aan water en oppervlakte water te zout om aan de bomen te geven. bij extreme droogte water tekort uit de landbouwleiding Een tekort aan goed water in de zomerperiode(Om te druppelen onder de bomen). Tekort aan bevloeingswater bij droogte Beregening (3x) beperkte beregenings mogelijkheid niet de mogelijkheid om te beregenen wanneer dat nodig is sowieso geen mogelijkheid om te beregenen het bouwplan wordt door dit feit beperkt tot wintertarwe en suikerbieten op ongeveer de helft van mijn percelen kan ik beregenen middels diepdrains, bronnen met een zoetwaterlens. Andere percelen kan ik niet beregenen. Daar kan ik geen uien meer telen en aardappels wordt ook steeds moeilijker.

Andere intensieve teelten kan helemaal niet zonder beregening. Verdroging (3x) verdroging Verdroging In combinatie met wat zouter grondwater verdroging, wateroverlast Te veel water (3x) Waterbeschikbaarheid Wateroverlast, teveel water wateroverlast. Teveel water, Het is in en rondom de poel erg snel te nat overige 250m3 tank voor bevloeiging van mijn containerveld. In de volle grond alleen met de waterleiding te beregenen heb een aantal aansluitingen op de landbouw waterleiding. probleem is dat je nu voor opslag moet gaan zorgen omdat er te weinig aanvoer van voldoende water is om de gehele dag te kunnen druppelen met de druppelirrigatie. plaatgronden Te veel ijzer in grondwater. Hierdoor raken druppelaars verstopt Veel ijzer en bicarbonaat plus stijgende ec Tennet wil stroomkabel leggen door ondergrondsezoetwaterbel soms te weinig neerslag, soms te veel maak gebruik van horizontale drains voor beregening, ec loopt op gedurende gebruik. dit brengt een beperking met zich mee aangaande de door mij gewenste ontrekkingshoeveelheid

Andere watersituatie

Verzilting per postcodegebied Postcode 4435 4433 4438 4444 4436 4434 4441 4451 4437 4454 4455 4456 4431 4443 4453 Gemiddeld

% Verzilting 100% 83% 60% 50% 47% 44% 40% 38% 33% 25% 20% 18% 0% 0% 0% 37%

37% Heeft problemen met verzilting

37% zegt problemen te hebben met verzilting op een deel van het bedrijf of op het gehele bedrijf. Dit probleem speelt niet in het hele gebied. Op kaartje hiernaast is te zien waar zich de probleemgebieden bevinden.

Hoeveel m3 water heeft u nodig? Aantal 47 24 12 4 1 8 96

0 - 1000 m3 per ha 1001 - 2000 m3 per ha 2001 - 3000 m3 per ha 3001 - 4000 m3 per ha 5001 - 6000 m3 per ha meer dan 6000 m3 per ha

Hoeveel m3 water heeft u per jaar per hectare nodig voor een gemiddeld bouwplan? De meeste bedrijven (49%) hebben minder dan 1000 kuub nodig per hectare. Gemiddeld heeft men zo’n 1700 kuub nodig De akkerbouw heeft het meest nodig per hectare.

Totaal

Akkerbouw

1719

1836

m3 per ha

m3 per ha

% 49% 25% 13% 4% 1% 8% 100%

Fruit open grond

1595 m3 per ha

Maximaal chloride gehalte Dit speelt niet op mijn bedrijf max 200 mg/l max 300 mg/l max 400 mg/l max 500 mg/l max 600 mg/l max 700 mg/l Totaal

Aan welk maximaal chloride gehalte (mg/l) moet het zoetwater voor uw teelten voldoen? Het zoutgehalte van het water is belangrijk. "Het maximum voor de meeste gewassen is 600 milligram chloor per liter Dit verschilt echter wel per gewas. Granen en bieten kunnen bijvoorbeeld een hoger chloridegehalte (tot wel 1.200 milligram) aan. (bron Delphy.) Bij de bedrijven waarop dit zoutgehalte een issue is (n=79) is het maximale zoutgehalte 200 mg/l (41%) of maximaal 300 mg/l (20%). Het gemiddelde zoutgehalte is 301 mg/l. Bij de Fruitsector ligt dit lager: 247 mg/l.

Totaal

Akkerbouw

301

329

Gemiddelde Zoutgehalte mg/l

Gemiddelde Zoutgehalte mg/l

Aantal 17 39 19 9 8 1 3 96

% 18% 41% 20% 9% 8% 1% 3% 100%

Fruit open grond

247 Gemiddelde Zoutgehalte mg/l

Zoetwater voorziening

Landbouw waterleiding

Is uw bedrijf aangesloten op de landbouw waterleiding? Aantal 9 25 62 96

Ja, geheel Ja, deels Nee Totaal

Totaal

Akkerbouw

35%

8%

Geheel of gedeeltelijk aangesloten

Geheel of gedeeltelijk aangesloten

% 9% 26% 65% 100%

Fruit open grond

95% Geheel of gedeeltelijk aangesloten

Is uw bedrijf aangesloten op de landbouw waterleiding? 35% van de respondenten is aangesloten op de landbouw waterleiding. Waarvan 9% geheel aangesloten. Dit zijn vooral fruitbedrijven. Van de mensen die geheel aangesloten zijn, zegt 11% dat dit voldoende water oplevert. In de totale groep is dat 9%.

Levert deze voldoende water op voor uw teelt? Ja Deels Nee Totaal

Aantal 9 17 70 96

% 9% 18% 73% 100%

Lage druk (17x)

Opmerkingen

Te lage druk (2x) ('te weinig druk', 'Niet voldoende druk.') Te lage druk tijdens droogte (3x) ('Te lage druk in periode van droogte' ,'In extreem droge periodes niet genoeg druk', 'In droge perioden is de druk te laag. '') In droge jaren is de druk vaak minder. In droge jaren valt de druk op de leiding weg, er hoort 10 kuub per uur uit te komen , als er veel gebruikt van de leiding word gemaakt is dit nog 5a 6 kuub per uur Bij veel afname valt druk teveel terug en omdat we op verschillende percelen direct gebruik maken van de druk van de leiding komt er te weinig water uit de leiding In de zomer staat er zeer weinig druk op aan de laatste 30% van de rijen te weinig water doordat de druk te laag is Altijd loopt de druk in de leiding te ver terug op het moment dat iedereen er gebruik van maakt. Bij extreme droogte is er tekort, dan staat er bij ons op het einde van de landbouw waterleiding niet meer genoeg druk, komt er soms bijna niks meer uit. In cruciale momenten is de capaciteit teklein , er zit dan geen druk op de leiding Landbouwleiding geeft niet genoeg kuubs voor een beregeningshaspel. Mits er genoeg druk op het net blijft om alles te fertigeren te weinig druk op leiding en te weinig kubs zelfs als we druppelbevloeiing zouden toepassen is het aantal kuubs per uur niet voldoende in de zomer.

Geen leiding of niet nodig (4x) bij ons ligt geen leiding Er is geen zoetwater beschikbaar in dit gebied Er ligt nog geen landbouw waterleiding Niet aanwezig hebben we niet nodig, we verdrogen nooit maar we verzuipen wel !!!! Extreme droogte (3x) alleen bij extreme droogte en te veel afname door meerdere telers komt er te weinig water door de leiding Bij extreme droogte geen water genoeg beschikbaar te weinig water zeker in de drogere periodes als iedereen wil irrigeren Andere oplossing / bassin (4x) als ik een aansluiting zou hebben en in de winter zou kunnen opslaan in een bassin dan zou ik de ergste droge periode wel doorkomen Deze gebruiken we om de spuitmachine te vullen. door buffering kunnen wij voldoende water geven. Zonder buffering is dit in droge zomers, 2022, op het laatst van het groeiseizoen niet mogelijk, te weinig druk. Niet aangesloten en zonder bassin heeft dat ook weinig zin. In de winter een bassin vullen kan, maar dat kan op dat moment ook wel met oppervlaktewater Zou wel willen, nu te weinig water (3x) eigen watervoorziening zou nu wel willen aansluiten op de zoetwaterleiding. Geen beschikking over zoetwater, ook geen bronnen! In de zomer maanden(juni/september) te weinig water tot mijn beschikking. Sector (6x) Alleen fruitteelt Is enkel geschikt voor druppelbevloeiing in de fruitteelt Is alleen voor een deel van de boomgaard.

Geen capaciteit genoeg voor beregening. Is voor akkerbouw niet toereikend/interessant. Op de bestaande landbouwwaterleiding zijn in Zuid-Beveland voornamelijk fruittelers aangesloten. Deze leiding ligt bij mijn bedrijf aan de weg. Zodoende zijn de naastliggende fruitteeltbedrijven hier allemaal op aangesloten. Voor mijn akkerbouwbedrijf geeft deze leiding te weinig water. Aangezien het grootste deel van mijn bedrijf op een zoetwaterbel ligt kan ik hieruit mijn gewassen beregenen en ben dus niet afhankelijk van de landbouwwaterleiding. Voldoende voor containerteelt en fruitteelt. Boomkwekerij vlgr niet.

Droogte schade

Droogteschade? Heeft u in de afgelopen 5 jaar inkomensderving gehad als gevolg van droogteschade? Ja Nee Totaal

Aantal 87 8 95

% 92% 8% 100%

92% heeft minder inkomen gehad als gevolg van droogte in de afgelopen 5 jaar. Dit speelde voor alle sectoren evenveel. De meesten hebben tussen de 25.000 en 75.000 euro minder verdiend (45%) of tot 25.000 minder (36%) Bij de Fruitteelt was de schade gemiddeld het grootst.

Hoeveel inkomensderving (voor 1 gemiddeld droog jaar) Gemiddelde schade €0 - € 25.000 € 25.001 - € 75.000 € 75.001 - € 100.000 Meer dan € 100.000

Akkerbouw Fruitteelt 41% 21% 39% 58% 14% 5% 6% 16%

Totaal 36% 45% 10% 9%

Opmerkingen over droogteschade Te moeilijke berekening Dit is moeilijk in te schatten Kan er geen zinnig woord over zeggen aangezien we vrij telen.Dus wel opbrengst/kwaliteits verlies maar betere prijs. dit is een schatting. Watergeven heeft nooit hetzelfde effect als regelmatig regen, maar kan de schade beperken. ook hier doe ik maar een zeer wilde gok naar het bedrag aan schade dat we door droogte hebben opgelopen. Fruitgrootte Kleinere maat fruit /minder opbrengst van gewassen door droogte de maat van het product blijft te klein en de boom heeft ook moeite om voldoende en goede knoppen te vormen voor de opvolgende jaren. dikkere peren worden veel beter betaald Voornamelijk door een kleinere vruchtmaat. Als alle kilos die we hebben 5 mm groter worden, kom je in een hogere prijs klasse en dat scheelt veel geld Uien 1 perceel uien is niks geworden door de droogt opbrengst 10 ton uien. Nu bij mij in het bedrijf een aantal percelen waar we geen uien meer zaaien omdat we niet kunnen beregenen in droge jaren zijn de uienprijzen goed, als je dan met beregenen of druppelslangen een oogst binnen weet te halen ben je spekkoper. Ook hebben we in aardappelen een trage start en matig tal gezien, wat niet nodig was geweest als er water beschikbaar was omdat ik geen water heb is de teelt van uien na 30 jaar gestopt en telen we deze al 5 jaar niet meer.

Ik zou deze teelt weer graag terug hebben, maar zonder water is dat haast niet mogelijk vandaar dat de financiele schade waarschijnlijk nog hoger ligt Paar jaar perceel zaaiuien gedaan met een mede akkerbouwer. Zeer lage opbrengsten vanwege de droogte (en NIET kunnen beregenen). Nu alweer paar jaar gestopt met teelt zaaiuien. Andere teelten Uitval jong plantmateriaal 2021 5 hectare vlas opbrengst en kwaliteit door de droogte aangetast 2019 10 hectare zomertarwe misoogst Voornamelijk droogteschade in suikerbieten en wintertarwe. Hoewel de mogelijkheid er is om te beregenen is het financieel niet verantwoord om dit te doen. De kosten wegen niet tegen de baten op. We zijn onze pluktuin nog aan het opstarten Overige opmerkingen Erg afhankelijk van marktprijzen zeer afhankelijk van prijzen en gewaskeuze, mijn bouwplan wordt aangepast aan droogte. Zolang geen waterbassin geen uien huur perceel geen landbouwleiding hier droogte schade.

Maatregelen tegen droogte

Maatregelen tegen droogte? Heeft u al maatregelen genomen tegen droogte en het beschikbaar hebben van zoetwater? En welke maatregelen bent u nog van plan te nemen? Maatregel Diepdrain Bodemmaatregelen en bodembewerking Water vasthouden in sloten Andere teelten Andere maatregelen Bassin(s) voor wateropvang Aanvoer met tankwagens Peilgestuurd of andere drainage

Al genomen maatregel 48% 42% 33% 19% 19% 13% 13% 8%

Van plan 21% 19% 28% 7% 10% 33% 1% 13%

19% heeft geen maatregelen getroffen, 81% wel. Diepdrain en bodemmaatregelen wordt door bijna de helft van de bedrijven toegepast. 75% is van plan om in de toekomst nog maatregelen te nemen. Bassins worden het meest genoemd (33%) en water vasthouden in sloten (28%) De andere maatregelen/opmerkingen worden op de volgende pagina vermeld.

Genomen maatregelen tegen droogte per gebied 4431 Totaal aantal respondenten

4433

4434

4435

4436

4437

4438

4441

4443

4444

4451

4453

4454

4455

4456

12

5

6

14

8

16

3

6

6

6

2

10

7

10

7

Geen maatregelen

20%

0%

7%

25%

13%

0%

17%

0%

33%

50%

10%

0%

40%

0%

8%

Diepdrain

20%

0%

29%

0%

31%

0%

50%

33%

17%

0%

70%

71%

0%

71%

67%

Bassins

0%

50%

7%

13%

13%

0%

17%

0%

0%

50%

10%

0%

10%

0%

0%

Drainage

0%

0%

0%

25%

0%

0%

17%

0%

0%

0%

20%

14%

10%

0%

0%

Tankwagens

20%

17%

7%

0%

13%

100%

0%

0%

17%

0%

10%

0%

0%

14%

0%

Sloten

0%

50%

14%

0%

19%

33%

50%

67%

33%

50%

30%

29%

10%

14%

17%

Bodem

0%

33%

21%

25%

38%

100%

17%

50%

0%

0%

30%

71%

20%

14%

42%

Andere teelten

20%

0%

7%

0%

13%

33%

0%

0%

0%

0%

10%

57%

0%

14%

42%

Anders

20%

33%

14%

0%

19%

0%

0%

17%

0%

0%

10%

14%

20%

14%

17%

Note: Het is natuurlijk interessant om te kijken naar de genomen maatregelen per (postcode) gebied: waar worden welke maatregelen getroffen? Maar door de geringe aantallen respondenten per gebied zijn de resultaten zeer onbetrouwbaar. 1 persoon meer of minder geeft al grote verschuivingen. Uitleg tabel: In postcode gebied 4431 zijn 5 respondenten gekomen. 20% (1 respondent) geeft aan géén maatregelen te hebben genomen. 20% heeft een Diepdrain, etc. De optelling van de percentages per kolom kan meer dan 100% zijn omdat er meerdere antwoorden mogelijk zijn. Kleurgebruik: hoe groener de cel, hoe meer deze maatregel in dit gebied voorkomt. Conclusies: In elk gebied worden maatregelen genomen tegen droogte. De maatregelen zijn per gebied heel divers. Diepdrains komen vaker voor in 4451,4453, 4455, 4456 (noordwest) In 4454 (kust) worden de minste maatregelen genomen.

Bouwplan

Aanpassing van het bouwplan (andere teelten) extensief bouwplan,veel granen Teelt van droogte tolerante rassen, bijvoorbeeld het ras Fontane bij de aardappelen. Uienteelt geschrapt Rassenkeuze Bron

Geen teelt van uien of witlof ivm beperkte beregeningsmogelijkheden

Opmerkingen genomen maatregelen

Een bron voor grondwater. Het opvangen van water uit de hoofddrain voor in het bassin. Natuurlijke put (eigendom) peil regelbaar gemaakt. Meer water vasthouden Ondergrondse opslag basin Buffer / Bassin Bufferen van water Met uitbreiding van buffer voor wateropslag Een bassin aangevraagd in de POP subsidie (provincie Zeeland). Een klein bassin met een pomp Kleine buffer van water (silo) om de extremen op te vangen Druppel irrigatie alle percelen zijn voorzien van druppelbevloeing afname direct uit de zoetwater leiding zonder buffer. Druppel Slangen druppelbevloeiing Het geven van water via drip irrigatie,om het water zo goed mogelijk te benutten, het is niet dat je veel minder gebruikt maar wel veel hogere opbrengst heb t.o.v. Beregenen, hebben we proef onder vindelijk waargenomen ,ook veel gelijk matiger ,omdat je niets met wind te maken heb, is wel arbeids intensief om het aan teleggen Stuw / sluis 3 sluisjes geplaatst om water in sloot vast te houden. Het zou mooi zijn dat het waterschap ook veel meer van die sluizen zou plaatsen zoals in de Bosseweg bij s-Heer Abtskerke bij voorbeeld. Stuw geplaatst Meerder maatregelen Bassin en peilgestuurde drainage in aanleg .

water opvangen van erf en dak in de peilgestuurde drainage en het overschot opslaan in de sloot, deze is in de zomer afgestopt waterbuffering en grondstructuur verbetering zodat vocht uit de grond langer beschikbaar blijft. Overig De laatste jaren hebben we steeds betere opbrengsten Meer kilo's en betere kwaliteit Andere jaren verzoop er regelmatig wat en rotte er veel weg, dit gaat eindelijk beterder geen zoet water in de bodem Gewoon de waterleiding laten lopen sensor monitoring voor optimalisatie Vlgr verhuisd naar gebied met zekerheid water we hebben wel ernstige inkomstenderving gehad van wateroverlast opvang van landbouwwater in silo waaruit ik het water weer oppomp en met voldoende druk de boomgaard kan bevloeien maximaal inzetten op groenbemesters andere hier genoemde maatregelen zijn te duur of hebben geen effect

Bouwplan

Opmerkingen toekomstige maatregelen

het bouwplan beperken tot suikerbieten en wintertarwe Buffer / Bassin bassins is lastig omdat het bedrijf uit 8 percelen bestaat. Aanleggen waterbassin een bassin aanleggen en deze in de winter vullen met het water welke uit de drianbuizen komt, in de winter voeren wij kostbaar water af naar de schelde welke we op een simpele manier ook kunnen opslaan en weer gebruiken in de zomer. nadeel is dat je wel een groot bassin moet aanleggen en de drainage in de grond opnieuw moet leggen zodat deze het water naar het bassin geleid waar we het kunnen overpompen vanuit de grond naar het bassin. heb dit nu op 1 perceel en werkt goed. Een klein bassin aanleggen om het ijzer in het grondwater te laten bezinken. het aanleggen van een bassin voor het opslaan van oppervlaktewater uit een langslopende watergang, die in de winter wel zoet water afvoert maar in het voorjaar heel snel te brak is om uit te beregenen Druppel irrigatie alles is druppelbevloeiing Druppelirrigatie Dubbel leiding (druppelslangen) aanleggen.

Stuw / sluis Bespreken met buren voor nog meer sluizen te plaatsen Landbouwleiding / externe aanvoer Alle mogelijkheden zijn benut, en moet meer capaciteit op de landbouwleiding komen en meer zoet water aanvoer via de sloten als er mogelijk een nieuwe waterleiding komt ga ik zeker meedoen voor een aansluiting Zie geen andere oplossing als externe toevoer op grote schaal.Alle andere maatregelen zijn ontoereikend en bieden alleen in individuele gevallen en zeer plaatselijk soelaas. Overig Al het water is zout in de sloot Alle maatregelen hebben kans van slagen met de aanvoer van zoet water Als er (goedkoop) zoetwater beschikbaar is dan willen we dat misschien wel gaan gebruiken, maar hier in dit gebied zeer lastig. Aanvoer met vrachtwagens geen optie!! Geen zoet water mogelijkheden (alleen evt, aanvoeren via vrachtwagens). Als er mogelijkheden zijn dan kunnen we misschien weer uien gaan telen. in gesprek gaan met het waterschap of er verder nog mogelijkheden zijn om bij mij in de polder meer water op te houden. gezien de kosten van landbouwwater nauwkeuriger onderzoeken of er op ons bedrijf zoet water in de bodem aanwezig is.

Mogelijk extra zoetwater infiltratie Sleuven freesen voor waterafvoer uiteraard probeert iedere ondernemer zijn bedrijfsvoering zo rendabel mogelijk te doen, dus alles wat helpt wil je wel proberen wat beschikbaar is willen we uitvoeren wateropvang van erf en dak is wel leuk maar is zo op en als er dan geen nieuwe aanvoer is ben je zo klaar Niet nodig / weet nog niet is hier bij ons op de zware klei met veen in de ondergrond niet nodig, wel moeten we (nog steeds) vechten tegen het water !!!!! met veel rustgewassen in het bouwplan heb je o.a geen storende lagen, dus ook geen last van de droogte niet van toepassing, op de percelen met zoet water kunnen we nog steeds goed beregenen, wel is het van belang in de toekomst dat dat zo blijft nog geen verdere plannen maar je weet nooit Nog zoekende

Collectieve voorzieningen

Collectieve voorzieningen? Wat mogen collectieve voorzieningen op het gebied van zoetwatervoorziening maximaal kosten? (in € per ha per jaar)

De meeste agrarische bedrijven willen wel betalen voor collectieve voorzieningen. 22% wil dit niet en 78% wel. De gemiddelde bedragen per ha variëren nogal. De fruitteelt wil meer betalen dan de akkerbouw.

Totaal

Akkerbouw

€ 110

€ 66

Fruit open grond

€ 178

Gemaakte kanttekeningen: “Fruitteelt intensieve teelt met hoger saldo per hectare. vandaag de dag kost 100% gebruik landbouwleiding water al snel meer dan 1000 euro per hectare.” “wat kan je doen voor 150 euro/ha?” “water is niet snel te duur, maar is wel afhankelijk van de bijkomende kosten.

Bedrag per jaar per ha 0 Max € 100 Max € 125 Max € 150 Meer dan €150 Eindtotaal

Akkerbouw 33% 35% 7% 20% 4% 100%

Fruitteelt 5% 38% 0% 19% 38% 100%

Totaal 22% 35% 4% 23% 16% 100%

€ 0,-- per ha Ik denk dat de grootse toevoeging is om te proberen om de kwel vorming terug te dringen door in de winter beter het zoet water de tijd te geven om in de bodem in te zakken. Ik teel geen gewassen met een gegarandeerd hoog saldo maar vooral bulk en vrij. Ik haal mijn inkomen door extreem op kostenbeheersing te sturen en een extra last per ha.past daar niet bij. De boven ons gestelden hebben 25 miljard uitgetrokken om leuke dingen voor verwarde mensen te doen. Voor een paar 100 miljoen loopt heel Zeeland onder het zoete water dus laten we inzetten op zo’n bedrag uit de Stikstof en klimaatfonds. Investering in zoet water in dit gebied is water naar de zee dragen ivm activiteiten in en om het t,sloegebied niet alle jaren beregening nodig, derving wordt minder met meer aanbod. vraag en aanbod maakt prijs. Het is wel zuur dat buurman wel kan beregenen en jij zelf niet. Omdat wij zelf beschikken over zoet water hebben wij al die investeringen al gedaan, ik denk persoonlijk dat collectieve investeringen belangrijk zijn voor gebieden waar voor iedereen een oplossing gemaakt moet worden met aanvoer van zoet water tja, ook deze vraag vind ik heel moeilijk, elke investering zal hoe dan ook geld kosten en hoeveel je ervoor over hebt hangt altijd van je portemonnee en omstandigheden op dat moment af.

Voor mijn bedrijf kan ik voorzien in zoet water uit de onderliggende zoetwaterbel. Met verstandig gebruik hiervan kan ik en toekomstige generaties hiervan gebruik blijven maken. Daarom ben ik niet bereid geld te investeren in collectieve voorzieningen. wij hebben alleen last van teveel water en daardoor ook (grote) schade om schade van wateroverlast zo veel mogelijk te beperken hebben we heel veel maatregelen genomen (en grote kosten gemaakt, gewoon zelf geregeld en betaald) Wij vechten tegen het water, waterpeil staat erg vaak te hoog in de sloten. We hebben hoge kosten gemaakt voor waterafvoer en gewoon alles zelf betaald Max € 100 per ha Als het meer kost dan 100€/ha/jaar is het voor ons al snel interessanter om het voor onszelf in orde te maken collectief oké maar dan moet er ook voldoende water beschikbaar zijn. Eventueel aanvoer van meer zoetwater. Ik zou er meer voor over hebben als mijn bedrijf niet binnen enkele jaren beëindigd zou worden. Is hard nodig, door extremer weer de laatste jaren. We betalen al veel waterschaps belasting dus vind eigenlijk dat deze eerst aan de beurt zijn om zoveel mogelijk water vast te houden. Max € 125 per ha Als ik dan gegarandeerd de beschikking heb over zoet water, gedurende het volledige droge jaar, heb ik dit bedrag ervoor over. Max € 150 per ha Dat ligt wel totaal aan het soort voorziening, en wat deze oplevert of bespaart.

Ik heb beslissing al genomen om zelfstandig een waterbassin aan te leggen , kost veel , maar met behulp van pop 3 provincie te realiseren. jammer dat het zo tegengewerkt wordt. Moeilijk om dit per ha uit te drukken, wij betalen nu al een fors bedrag per m3 voor water uit de landbouwleiding, Daar zou collectief geinvesteerd kunnen worden in grootschalige buffering en weer op druk brengen van de landbouwleiding. het water zou dan per m3 weer wat duurder worden Tips om meer zoet water te berkrijgen. Hoger pijl in sloten om meer zoet water vast te houden om daar uit te beregenen. Proces water van omliggende fabrieken schoner maken en deze in de sloten of rechtstreeks naar bassin bij boeren pompen ipv de westerschelde. Water is levensbehoefte nr. 1 en ook om onze teelten te laten slagen is er voldoende water beschikbaarheid nodig. Anders kunnen een boel teelten niet meer worden geteeld in Zeeland Meer dan €150, nl: 200 Een goede water voorziening brengt zijn geld , zonder extra kosten krijg je nooit meer opbrengst, daar is water een belangrijke factor in. Zoet water is voor ons bedrijf belangrijk in de teelt van uien en aardappelen, dit maakt 3/8 van ons areaal uit. Voor die teelten zou ik zeker €500/ha over hebben wanneer deze van zoet water 200 kunnen worden voorzien. 500 x 3 / 8 = circa €200/ha 250

dit is moeilijk in te schatten

300

Is een schatting

500 500+ Weet niet Weet niet Weet niet Weet niet Weet niet

vat we er voor kunnen betalen hangt af van de hoeveelheid water die geleverd kan worden fruit niet vergelijkbaar met akkerbouw. hogere rendementen bij watergift Wat kan je doen voor 150 euro/ha water is niet snel te duur, maar is wel afhankelijk van de bijkomende kosten Als het meer opbrengt dan het kost Bedrag staat al snel niet meer in verhouding tot meeropbrengst van de teelt. Bij hoogsaldo gewassen als fruit en groenten en aardappels De landbouw water leiding kost mij nu al 700 euro per ha

Toelichting per gekozen bedrag

Overige opmerkingen

Heeft u nog een opmerking over de beschikbaarheid van zoetwater of wilt u nog iets anders kwijt? Waterleiding In gebieden waar het niet mogelijk is om water uit de grond te halen te helpen met een zoetwater leiding om zo met kleine hoeveelheden water toch nog water te geven aan de gewassen Leiding vanaf de zuivering Ik heb geen idee hoeveel mg chloor er in de landbouw leiding zit. Een evt aansluiting zou ons al helpen Een leiding leggen gezamenlijk met de waterstofleiding die binnenkort wordt aangelegd Ik denk dat we via een leiding systeem en water bassin's veel meer water op moeten slaan wat anders in de winter via spuigemalen in de schelde gepompt word Ik geloof als een gebied waar verzilting een rol speelt een soort ring leiding en water bassins een hele goede oplossing kan zijn, maar ook het water van afval waterzuiveringsinstallatie op zo’n leiding aan te sluiten een goede aanvulling kan zijn . Buffer / bassins zoetwater langer vast houden, via buizen van ene stroom gebied naar andere kunnen transporteren. Zuinig zijn op grondwater wat er is. Overbelasting sommige diepdrains. Efficiëntere watergift ook voor akkerbouw zal de toekomst moeten worden. idem voor fruitteelt valt er nog meer te halen met winter bufferen met bassins. In de winter meer bufferen gezamenlijk en collectief water vasthouden in grotere meer natuurlijke bassins.

Groot zoetwater bassin aanleggen in natuur gebieden en zomers beschikbaar stellen voor de landbouw Het beste lijkt mij een centrale buffer ter hoogte van s Gravenpolder Slootpeil hoger Water vasthouden zou in mijn beleving nog beter kunnen, het peil zou best wat hoger kunnen in sloten, een 20 jaar geleden stond er in de sloten rondom ons bedrijf t water nivea veel hoger dan dat t nu is, gewoon t peil verhogen, kost niks Stuwen denk dat er in meer gebieden gewerkt kan worden met stuwen. dit is ook een taak van het waterschap. regelgeving Ik hoop dat het beregenen met haspels uit diepdrains mogelijk blijft en niet verder wordt beperkt of aan banden gelegd. Dat zou de doodsteek zijn voor vele bedrijven. als er dan zoetwater beschikbaar is, ook wel een vergunning krijgen om dat te mogen gebruiken taak Evides We moeten zorgen dat het landbouw water van evides betaalbaar blijft Hoog/laag seizoen tariefstelling Evides?? Financiën / kosten In een nieuw systeem voor de pachtprijsberekening MOET een duidelijk verschil aangebracht worden tussen gronden die wel en gronden die niet over zoet water kunnen beschikken om te beregenen of bevloeien. Er komt veel op ons af in deze gemeente. hoogspanningsmasten, ontsluiting door wegen of aanpassingen daaraan. nieuw te bouwen energie centrales. het buitengebied word er niet fraaier op. indien zoetwatervoorziening d.m.v.

een pijpleiding hierbij financieel ondersteund zou worden door de overheid, zou ik dat beschouwen als een redelijke compensatie voor voorgenoemde nadelen. Overig bezien of de zout water kwel onder de zeedijken door te stoppen is door slim gebruik te maken van het aanwezige zout door toevoegingen aan dat zoute grondwater onder die lekke dijken een kwel scherm creëren zout is immers ook een grondstof voor de chemische industrie. Een zoetwater sifon onderdoor het kanaal door midden zeeland . Met het water van het afwateringskanaal van het schelde rijn kanaal zuid beveland doorspoelen . ideeën genoeg maar de kost en de baat ?? Ga goed na wat mogelijk is op water toevoer. Hopelijk word er nu eindelijk een actie ondernomen . We zijn nu 5 jaar verder en er is nog niks gebeurd. Zeer triest is dit. Ik vind ook dat onze afdeling allemaal makelijk naast zich neer legt. Hopelijk gaat er nu eens iets gebeuren het is al 5 over 12. Staan open voor tips over opslaan water en er goed mee omgaan water teveel of tekort is zeer plaats specifiek, hemelsbreed kan het over een aantal KM al heel anders zijn Hou contact met Natuurmonumenten en waterschap hierover. geen behoefte zoet water volop beschikbaar op ons bedrijf, maar geen behoefte om te beregenen.

Opdrachtige grond en een extensief bouwplan, lichte machines met zorg voor de grond! Op het moment is beschikbaar heid nog niet zo een probleem, maar de toekomst kan onzeker zijn. Er wordt gedaan alsof iedereen last heeft van droogte, maar dat is zeker niet overal zo !

Dank voor uw aandacht