Document · PDF

CONCEPT Economische Nota Borsele

Informerende- en kaderstellende raad 22 april 2021, gemeente Borsele14.401 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Economische nota Borsele – 99,5% Stec Groep aan gemeente Borsele

Evert-Jan de Kort & Martijn Exterkate 18 februari 2021

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

Inhoudsopgave 1

Samenvatting

Voorwoord

Hoe staat Borsele er voor?

3.1 3.2 3.3

Economische foto Borsele....................................................................... 7 Impact coronacrisis op economie Borsele en regio ............................ 12 Trends voor middellange termijn ......................................................... 14

Wat zijn de belangrijkste opgaven?

Wat gaan we daarvoor doen?

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

Focus: economische actiepiramide Borsele ........................................ 19 Basis op orde .......................................................................................... 21 Uitbouwen speerpunten en iconen Borsele ........................................ 25 Promotie en acquisitie ........................................................................... 28 Monitoring .............................................................................................. 29

Projecten

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

1 Samenvatting Waarom een economisch nota? U vraagt zich mogelijk af: waarom een Economische Nota? Waarom nu in de huidige onzekere tijden? En wat betekent dit voor mij als ondernemer? Omdat u als ondernemer een cruciale bijdrage levert aan de lokale economie en werkgelegenheid! We vinden het als gemeente Borsele belangrijk dat onze inwoners met werk in hun inkomen kunnen voorzien en van onze voorzieningen gebruik maken. U als ondernemer helpt ons dagelijks om deze doelen te realiseren. En juist nu, in deze coronacrisistijd, willen we er daarom alles aan doen om dit zo te houden en samen met u verder te werken aan een Economisch Sterk Borsele. Zodat we sterker uit de coronacrisis komen, inspelend op de (nieuwe) economische kansen die zich daarbij voordoen. Denk aan de energie- en klimaatopgave, digitalisering, circulaire economie, kringlooplandbouw, et cetera. Door hier nu over na te denken en te praten met elkaar zijn we straks direct klaar voor actie. Om een goed antwoord te hebben op de economische ontwikkelingen en trends stellen we, voor het eerst, een economisch beleids- en actieplan op. In de Economische Nota werken we concrete acties uit. Hierin pakt de gemeente haar rol, maar verwachten we ook inzet van u. Alleen door samenwerking (ook met onze regiogemeenten) kunnen we de Borselse economie verder ontwikkelen.

Hoe staat Borsele ervoor? Banen • Logistiek, industrie en landbouw grootste pijlers economie • Borsele in top vier Zeeuwse banenmotors • Sectoren groeien over brede linie • Ruim een derde Borselse bedrijven groeit • Sterke toename ZZP’ers • Aantal vertrekkende bedrijven groter dan vestigende bedrijven • Helft werkgelegenheid afkomstig van 50 grootste werkgevers

Arbeidsmarkt • Borsele heeft een sterke (boven)regionale positie in de arbeidsmarkt • Groei inwoners, maar daling op lange termijn verwacht • Bevolking vergrijst en ontgroent • Relatief veel inwoners actief op de arbeidsmarkt • Borsele in top vijf laagste werkloosheid Nederland • Krapte arbeidsmarkt Zeeland grootst van Nederland

Bedrijventerrein en havengebied • 1.200 hectare bedrijventerreinen en havengebied • Helft banen Borsele op bedrijventerreinen en havengebied • Sloegebied stabiele pijler Borselse economie • Leegstand op bedrijventerreinen en havengebied miniem • Bedrijventerreinen ’s-Gravenpolder en Noordzak/Noordlandseweg meeste Next-Economy potentie

Buitengebied (agrifood en toerisme) • Groot buitengebied bepalend voor Borsele economie • Landbouwsector Borsele vier keer groter dan gemiddeld • Recreatie- en toeristische sector goed voor circa 400 banen

Centra (detailhandel en horeca) • Detailhandel (circa 600 banen) en horeca (ruim 200 banen) bijna een tiende van aantal banen • Winkelaanbod relatief versnipperd • Winkelvloeroppervlak onder gemiddeld • Winkeliers voor omzet vooral afhankelijk van eigen inwoners • Horeca-aanbod is beperkt afgezet tegen het aantal inwoners

Overige factoren • Ambtelijke capaciteit accountmanagement zeer beperkt • Borsele goed bereikbaar per weg en water, op lokaal niveau bij bedrijventerreinen knelpunten • Uitbreiding woningaanbod Borsele door ontwikkeling Platepolder

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

Wat zijn de opgaven? Kansen • • • • •

Opkomst nieuwe industrieën en economische activiteiten door energietransitie Mogelijke ontwikkeling Central Gate / Sloepoort (besluit nog niet genomen) Nieuwbouw van woningen, zoals Platepolder Investeringen bedrijven in next-economy trends zoals robotisering en circulaire activiteiten Vrijkomende agrarische bebouwing als kans voor nieuwe economische dragers

Bedreigingen • • • •

Sterktes • • • • • • •

•

Aanwezigheid en nabijheid van havens North Sea Port Groot buitengebied met veel economische activiteit Goed bereikbare bedrijventerreinen Sterke aantrekkingskracht op werknemers van buiten Groot aandeel werkgelegenheid in stuwende sectoren Landschappelijke kwaliteiten buitengebied als drager van recreatie en toerisme Herkenbaar profiel en strategische uitgangspositie voor energietransitie door 380 kV-hoogspanningsstation Borssele, offshore-ontwikkelingen, haven en ligging Sterke regionale samenwerking

Grote onzekerheden coronacrisis en macro-economie (waaronder effect Brexit) Bevolking ontgroent en vergrijst; ‘braindrain’ Beperkte vestigings- en groeimogelijkheden op bestaande werklocaties in Borsele Verdere toename krapte arbeidsmarkt door vergrijzing

Zwaktes • • • •

Beroepsbevolking relatief oud en beperkt aandeel hoger opgeleiden Havengebied met relatief veel klassieke productiebedrijven / oude economie Beperkte ambtelijke capaciteit voor dienstverlening bedrijven Bedrijventerreinen zijn versnipperd / verspreid

De belangrijkste opgaven voor Borsele zijn: • Gebruik maken van uniek momentum (energietransitie, klimaat) om energieprofiel nieuw en structureel leven in te blazen • Optimaliseren gemeentelijke dienstverlening aan ondernemers • Samen met partners in regionaal verband vergroten van het (toekomstige) arbeidspotentieel • Versterken toekomstbestendigheid buitengebied • Versterken toekomstbestendigheid bedrijventerreinen en relatie met het havengebied • Robuuste centra en voorzieningen Wat gaan we daarvoor doen?

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

Basis op orde Speerpunt 1. Voldoende en professioneel accountmanagement 2. Investeren in behoud en verankering gevestigd bedrijfsleven 3. Voldoende en up-to-date ruimte om te ondernemen en te innoveren

4. Verhogen en professionaliseren organisatiegraad ondernemers 5. Lokaal en regionaal versterken van arbeidsmarkt

Acties • Vergroten FTE accountmanagement van 0,6 naar 1,5 • Onze huidige dienstverlening tegen het licht houden om mogelijke knelpunten op te sporen en op te lossen • Focus in proactief accountmanagement op top 50 werkgevers en top 50 snelste groeiers • We faciliteren bedrijven door het leggen van contacten, onderzoeken van subsidiemogelijkheden en verhelderen (en waar mogelijk versnellen) van procedures • Faciliteren uitbreiding solitaire lokale bedrijven (20%-regeling) binnen mogelijkheden provinciale Omgevingsbeleid • Actualiseren bedrijventerreinprogramma De Bevelanden • Kwaliteitsimpuls voor toekomstbestendige werklocaties, met specifieke aandacht voor de locaties ‘s-Gravenpolder en Noordzak/Noordlandseweg • Doorzetten actieve ondernemersvereniging OVB, gemeente blijft in nauw contact • Stimuleren samenwerking en organisatie ondernemers op gebiedsniveau, zoals op onze bedrijventerreinen en centrumgebieden, bijvoorbeeld met een onderzoek naar ondernemersfonds • Korte termijn acties voor corona-herstel en actualiseren detailhandelsbeleid voor behouden en versterken van het voorzieningenniveau op langere termijn • Inzet op aantrekkelijke woonmilieus, met mogelijkheden om jongere doelgroepen (starters) te binden, in lopende nieuwbouwontwikkelingen (Platepolder, De Blikken en Avondviolier) en via kwalitatief versterken van de bestaande woningbouwvoorraad • Het bestaande

arbeidspotentieel beter verbinden met werkgevers door de zichtbaarheid te vergroten van de Werkgeversservicepunten (WSP’s) bij het bedrijfsleven en het verbinden van scholen met het bedrijfsleven via de Gemeenschappelijke Regeling de Bevelanden • Onderzoek naar de precieze behoeften onder Borselse ZZP’ers. Op basis hiervan bepalen nadere inzet gemeente

Iconen en speerpunten van Borsele Speerpunt 6. Energie: unieke momentum en lokale kansen pakken

7. Buitengebied: het visitekaartje van Borsele

8. Havengebied: verankeren en versterken

Acties • In beeld brengen welke innovatieve (energie)projecten we met initiatiefnemers kunnen voordragen voor een bijdrage vanuit het Nationaal Groeifonds • Afronden NEER-scans bedrijventerreinen in kader van regionaal bedrijventerreinenprogramma • Duurzaamheidsscan ’s-Gravenpolder • Uitvoering Toeristisch en Recreatief actieplan 2019-2023 • Doorzetten (financieel) faciliteren van het Landschapspark Borsele • Onderzoeken naar mogelijkheden innovatie (bijvoorbeeld rond activiteiten in landbouw, zorg en haven) als speerpunt binnen het Landschapspark • Coaching en begeleiding agrarische ondernemers bij transitie • Onderzoek sloop/compensatieregeling voor transitie agrarische sector • Verkenning meerwaarde en haalbaarheid aanspreekpunt/loket voor ondernemers en initiatieven in het buitengebied • Als gemeente goed aansluiten bij economische kansen compensatiepakket Zeeland • Voortzetten intensieve contacten en samenwerking met North Sea Port • Kansen faciliteren waar die ontstaan, bijvoorbeeld een verkenning van ontwikkeling van Central Gate (nog geen definitief besluit over genomen)

Promotie en acquisitie Speerpunt 9. Langjarige economische profilering met energie als rode draad

Acties • Uitbouwen van uitdragen thema energie en de haven meer inzetten als Unique Selling Point (USP), in relatie tot energie, digitalisering en circulariteit • Samenwerking versterken met o.a. Stichting Landschapspark Borsele en de nieuw op te richten Zeeuwse Marketing Organisatie (ZMO)

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

2 Voorwoord PM: door burgemeester?

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

3 Hoe staat Borsele er voor? In dit hoofdstuk vatten we samen hoe gemeente Borsele er economisch voor staat. We staan in een economische foto stil bij diverse (economische) indicatoren, de impact van de coronacrisis en trends op middellange termijn. De conclusies van de economische foto vertalen we in hoofdstuk 4 in een SWOT en de belangrijkste opgaven.

3.1 Economische foto Borsele We geven de belangrijkste conclusies van diverse economische indicatoren weer in zes thema’s: banen, arbeidsmarkt, bedrijventerreinen en havengebied, buitengebied (agri-business en toerisme), centra (detailhandel en horeca) en overige factoren. De gegevens betreffen de periode pre-corona. Gezien de grote impact van de coronacrisis op de economie, plaatsen we de ontwikkelingen in deze context en duiden we de impact voor Borsele en regio waar mogelijk. A. Banen • Logistiek, industrie en landbouw grootste pijlers economie: De logistieke sector (16%), industrie (14%) en landbouw (11%) hebben het grootste aandeel in de werkgelegenheid van Borsele. Daarna volgen de zakelijke dienstverlening, bouw en zorg. Bijna de helft van de logistiek bestaat uit groothandel (veelal agrofood) en opslag. Opslagactiviteiten zijn sterk georiënteerd op het Sloegebied. Ook goederenvervoer (weg) is een belangrijke tak met enkele (internationale) transportbedrijven. De industrie bestaat voor 80% uit aardolie- en metaalindustrie. De landbouw is relatief sterk vertegenwoordigd in Borsele, zowel in banen als landoppervlak. Tot slot maakt de aanwezigheid van de kerncentrale dat het aantal banen bij de sector nutsbedrijven relatief hoog is ten opzichte van andere gemeenten in Nederland.

• Borsele in top 4 Zeeuwse banenmotors: In de periode 2015-2019 groeide het aantal banen in Borsele met 550 banen naar 9.990 (+6%). Daarmee is de banenontwikkeling sterker dan provinciaal (+4%). Borsele presteert met name goed ten opzichte van buurgemeenten zoals Goes (-1%), Middelburg (+1%), Kapelle (+2%) en Vlissingen (+2%). Wel bleef de groei iets achter op landelijk niveau (+8%). • Sectoren groeien over brede linie: De banenontwikkeling in Borsele wordt breed gedragen. Alle sectoren laten groeicijfers zien, met uitzondering van de bouw (-10) en nutsbedrijven (-150). De afname van banen bij nutsbedrijven is het gevolg van het sluiten van de kolencentrale en afschakelen van de Sloecentrale als gevolg van de beoogde doelstellingen in de energietransitie. Het aantal banen in de zakelijke dienstverlening (+140), zorg (+130), landbouw (+100) en industrie (+90) steeg het sterkst. • Ruim een derde Borselse bedrijven groeit: 35% van de bedrijven (excl. eenmanszaken) groeide in aantal werknemers. Bij 35% is het aantal werknemers stabiel gebleven en bij 30% afgenomen. Naar bedrijfsgrootte was de banengroei het grootst in het MKB (+430). In totaal is circa 2,5% (28 bedrijven) ‘snelle groeier’ (minimaal 10 werknemers groei sinds 2015). De 50 bedrijven met de grootste werknemersgroei genereren samen 50% van de werkgelegenheidsgroei.

• Sterke toename ZZP’ers: Relatief gezien nam het aantal bedrijven sterker toe dan het aantal banen. Zo steeg het aantal vestigingen met 190 naar 2.540 vestigingen (+8%). Dit is het gevolg van een

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

•

toenemend aantal ZZP’ers; een landelijke trend die ook zijn weerslag heeft op Borsele. In de afgelopen vijf jaar is het aantal ZZP’ers in Borsele toegenomen met 250 (+16%). In Nederland was de toename 25%. Vooral in de dienstverlening, zorg en onderwijs is dit aantal in Borsele sterk gestegen. Het betreft hier bijvoorbeeld consultants, verpleegkundig specialisten en onderwijsbegeleiding (zoals bijles). Aantal vertrekkende bedrijven groter dan vestigende bedrijven: Sinds 2011 zijn circa 17 bedrijven uit gemeente Borsele naar locaties buiten de gemeente vertrokken, gezamenlijk goed voor grofweg 200 banen. Vooral Goes is in trek als vestigingslocatie voor bedrijven uit Borsele, met name vanwege bereikbaarheid, ligging en doorgroeimogelijkheden. Het aantal bedrijven dat in Borsele is komen vestigen ligt met 11 bedrijven (circa 50 banen) lager. De sterke werkgelegenheidsgroei in de afgelopen periode (+550 banen in 2015-2019) komt kortom volledig van Borselse bedrijven. Helft werkgelegenheid afkomstig van 50 grootste werkgevers: De vijftig grootste werkgevers in Borsele zijn samen goed voor de helft van de werkgelegenheid. Binnen deze groep zien we een 80/20 verhouding stuwende (zoals industrie, diensten, logistiek) en verzorgende (zoals overheid, zorg, detailhandel) werkgevers.

B. Arbeidsmarkt • Borsele heeft een sterke (boven)regionale positie in de arbeidsmarkt: Circa 60% van de banen wordt ingevuld door inwoners buiten de gemeente. Er is grote verwevenheid in woon-werkstromen in De Bevelanden en Zeeland als geheel. Met name het Sloegebied en de kerncentrale trekt werknemers uit een brede regio, waaronder Rotterdam, Den Haag en Roosendaal. Doorgaans leggen hoger opgeleide werknemers grotere reisafstanden af. Ook arbeidsmigranten vervullen een deel van de vacatures in Borsele en regio. In De Bevelanden werkten in 2018 naar schatting 2.350 arbeidsmigranten (Bron: Stec Groep, 2019). Naar schatting neemt dit gemiddeld met 100 arbeidsmigranten per jaar toe. • Groei inwoners, maar daling op lange termijn verwacht: Sinds 2014 is het aantal inwoners met 190 toegenomen naar 22.760 inwoners (+1%). De groei ligt op gelijk niveau met Zeeland, maar achter landelijke cijfers (+3%). Volgens de Primosprognose daalt richting 2030 het inwonertal licht met circa 80 naar 22.680 inwoners. Op langere termijn (2050) wordt een daling verwacht naar 21.800 inwoners. De komende jaren vindt nieuwbouw van woningen plaats in de gemeente, onder andere Platepolder bij Heinkenszand. Dit biedt kansen voor het draagvlak voor voorzieningen, het behouden van jongeren en aantrekken van nieuw personeel.

• Bevolking vergrijst en ontgroent: De demografische samenstelling van Borsele is aan het veranderen. Ten opzichte van 2014 is het aandeel jongeren gedaald (26 naar 25%) en het aandeel ouderen (60+) juist toegenomen (23 naar 26%). Borsele kent een geboorteoverschot, als één van de vijf gemeenten in Zeeland. Tegelijkertijd heeft Borsele een negatief migratiesaldo, met name door migratie naar Goes. De bevolkingsprognose die op langere termijn uitgaat van krimp kunnen kortom vooral verklaard worden door vergrijzing, huishoudensverdunning en enige uitstroom van inwoners. • Relatief veel inwoners actief op de arbeidsmarkt: De bruto participatiegraad (aandeel van de werkzame en werkloze beroepsbevolking in de totale bevolking) ligt in Borsele op een uitzonderlijk hoog niveau van 73,7% (bron: CBS, 2019). Landelijk ligt dit op 71,2%. Dit heeft als consequentie dat er weinig ‘rek’ is in het arbeidspotentieel van inwoners in Borsele. Van deze groep inwoners (beroepsbevolking) werkt circa 28% in de eigen gemeente. Het overgrote deel van de inwoners werkt in andere gemeenten, waarbij met name in Goes, Vlissingen en Middelburg.

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

•

Borsele in top vijf laagste werkloosheid Nederland: De werkloosheid in Borsele ligt op een uitzonderlijk laag niveau van 2,3%. Dit is lager dan het Zeeuwse (2,8%) en landelijke (3,4%) gemiddelde (bron: CBS, 2019). Van alle Nederlandse gemeenten staat Borsele op plek vijf van laagste werkloosheid. Binnen Zeeland heeft Borsele de laagste werkloosheid. De afgelopen jaren is de werkloosheid flink gedaald (4,9% in 2015) in alle opleidingsniveaus en leeftijden. De werkloosheid is het hoogst onder laagopgeleiden (3,3%) en jongeren tussen 15 en 25 jaar (5,1%). Door de coronacrisis is laatste jaar sprake van een stijging van de werkloosheid en WW-uitkeringen, ook in Borsele. Zo lag het aantal WWuitkeringen in Borsele in januari 2021 23% hoger dan een jaar eerder. In Zeeuws perspectief (gemiddelde stijging 28%) is de stijging in Borsele een van de laagste 1. Bovendien komt de stijging op een al zeer laag werkloosheidsniveau; nog steeds geldt de arbeidsmarkt in Zeeland – en Borsele – als krap. Tot slot is de stijging van de werkloosheid sterk geconcentreerd in de detailhandel, horeca en persoonlijke dienstverlening; sectoren die het hardst worden geraakt door de lockdown maatregelen.

In veel andere sectoren zoals de bouw en diverse takken van de industrie is juist een daling van de werkloosheid (WW-uitkeringen) zichtbaar in Zeeland 2.Krapte arbeidsmarkt Zeeland grootst van Nederland: De lage werkloosheid maakt dat de krapte op de arbeidsmarkt in Borsele en Zeeland zeer groot is. In vrijwel alle beroepsklassen is sprake van krapte, waarbij deze in technische, ICT en dienstverlenende beroepen het meest urgent is. De krapte in Zeeland is het grootst van alle Nederlandse regio’s. Naar verwachting neemt de krapte op lange termijn (2030) verder toe. Door een vergrijzende beroepsbevolking gaat er een grotere vervangingsvraag spelen bij bedrijven en er is sprake van een afnemende natuurlijke aanwas van inwoners. Daarnaast is de verwachting dat de zorgsector een grotere claim gaat leggen op de regionale arbeidsmarkt. Ondanks dat de zorgsector in Borsele in verhouding tot andere sectoren relatief klein is, heeft dit ook impact op het arbeidspotentieel voor bedrijven in Borsele. Immers, hoe meer mensen in de gezondheidszorg werken, hoe minder beschikbare arbeid er is in andere sectoren.

C. Bedrijventerreinen en havengebied • Bijna 1.200 hectare bedrijventerreinen en Bedrijventerreinen en havengebied Borsele havengebied: Het totale bruto oppervlak van de bedrijventerreinen bedraagt circa 1.160 ha. Het netto oppervlak bedraagt circa 713 ha. Daarvan is circa 660 hectare uitgegeven. De nog uitgeefbare grond ligt bijna volledig in het Sloegebied. Daarnaast is nog circa 2 hectare uitgeefbaar op Noordzak III. Richting de toekomst wordt nagedacht over de ontwikkeling van Central Gate / Sloepoort. Een definitief besluit hierover is nog niet genomen. • Bijna helft banen Borsele op bedrijventerreinen en havengebied: Bedrijventerreinen en het havengebied in Borsele vertegenwoordigen ongeveer 45% van de totale directe werkgelegenheid. Gemiddeld in Nederland bevindt 30-35% van de werkgelegenheid zich op bedrijventerreinen. De industrie, bouw en logistiek zijn de grootste sectoren op de bedrijventerreinen van Borsele. Veruit het grootste deel van de industrie en logistieke activiteiten vindt plaats op het haventerrein. Buiten het Sloegebied wordt op bedrijventerreinen vooral in bouwsector en in de dienstensector gewerkt. • Sloegebied stabiele pijler Borselse economie: Het Sloegebied genereert in totaal circa 2.000 banen. Dit is circa een vijfde van de totale economie in Borsele.

Opvallend is dat de werkgelegenheid in dit gebied de afgelopen jaren relatief stabiel is gebleven. Werkgelegenheidsgroei vond juist plaats op de reguliere (droge) bedrijventerreinen. Er is veel verwevenheid tussen het havengebied en de Hulst, Schouwen-Duiveland en Tholen laten een nog lagere stijging zien. Bron: https://www.werk.nl/arbeidsmarktinformatie/images/regionale_maandcijfers_arbeidsmarktinformatie_Zeeland.pdf 2 Bron: https://www.werk.nl/arbeidsmarktinformatie/images/regionale_maandcijfers_arbeidsmarktinformatie_Zeeland.pdf. De data naar sector zijn niet beschikbaar op niveau van gemeente Borsele. 1

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

•

bedrijventerreinen in Borsele, bijvoorbeeld via toeleveranciers en dienstverleners. Kortom, de economische spin-off is groter dan het aantal directe banen. In het havengebied in Borsele zijn relatief veel klassieke productiebedrijven (oude economie) gevestigd. Dit is een potentieel risico gelet op de veranderende economie. Een deel van deze economische activiteiten verdwijnt op termijn als gevolg van trends als de energietransitie, verduurzaming en technologische ontwikkeling. Tegelijkertijd bieden deze trends kansen voor nieuwe economische activiteiten. Hierop inspelen – bijvoorbeeld door het bieden van de juiste faciliteiten, locaties en het versterken van samenwerkingsverbanden – is cruciaal. Leegstand op bedrijventerreinen en havengebied miniem: In totaal staat er circa 26.000 m2 bedrijfsruimte leeg op de bedrijventerreinen en het havengebied in Borsele. Dit is een leegstandspercentage van 2%. Daarmee ligt de leegstand ver onder een gezond frictieniveau van 5%. Hierdoor zijn de schuifruimte en daarmee doorgroeimogelijkheden van bedrijven op de bestaande terreinen beperkt. Dit kan een rem vormen op de economische ontwikkeling. Oplossingen kunnen zijn de aanleg van extra bedrijventerrein of het vergroten van de bebouwingsmogelijkheden (hoogte in, meer kaveloppervlak bebouwen, restruimtes benutten, etc.) op bestaande bedrijventerreinen.

Bedrijventerreinen Noordzak/Noordlandseweg meeste Next-Economy potentie: In kader van het nieuwe regionale bedrijventerreinenprogramma voor De Bevelanden hebben we als gemeente Borsele scans laten doen naar de uitgangspositie van onze bedrijventerreinen op aspecten als energietransitie & klimaatadaptie, automatisering & digitalisering en circulaire economie. Uit deze scans blijkt dat het bedrijventerreinencluster Noordzak/Noordlandseweg veel potentie heeft om stappen te zetten op energietransitie & klimaatadaptie en circulaire economie.

D. Buitengebied (agrifood en toerisme) • Groot buitengebied bepalend voor Borsele economie: 90% oppervlak Borsele is buitengebied. In Nederland ligt dit percentage gemiddeld op 68%. Beeldbepalend in het landschap is de landbouw. De agrarische gronden en bebouwing vertegenwoordigen grote landschappelijke waarde en zijn belangrijk voor recreatie van met name inwoners. Het rustige landschappelijke karakter heeft bovendien een belangrijke aantrekkingskracht op toeristen, onder andere door de wandel- en fietsroutes. • Landbouwsector Borsele vier keer groter dan gemiddeld: Sectorverdeling Landbouw is een hele belangrijke sector in Borsele. 450 werkgelegenheid landbouw bedrijven in deze sector zorgen samen voor ruim 1.100 banen. Vergeleken met Zeeland (6%) is de landbouw in Borsele met Visserij 11% sterk vertegenwoordigd in de werkgelegenheid. Ten Meerjarige gewassen opzichte van Nederland (2,5%) is dit vier keer groter. Landelijk Eenjarige gewassen staat Borsele bekent als grootste fruitteeltgemeente van Bloemen Nederland. Binnen de landbouwsector bestaat veruit de meeste werkgelegenheid (ruim 70%) uit teelt van eenjarige en Veeteelt meerjarige gewassen (fruit, groenten, aardappelen, uien, Dienstverlening granen, tuinbouw). Daarna volgen veeteelt en dienstverlenende Akkerbouw en veeteelt bedrijven (beide ca. 10%).

Het aantal actieve bedrijven in de landbouwsector is in de afgelopen vijf jaar stabiel gebleven. 0% 20% 40% 60% • Recreatie- en toeristische sector goed voor circa 400 banen: Het grootste deel van de werkgelegenheid in de recreatie- en toeristische sector komt van lokale eet- en drinkgelegenheden (circa 55%). Dit zijn in totaal ruim 50 restaurants en cafés, waar in totaal bijna 220 werknemers actief zijn. Daarnaast is een deel van de werkgelegenheid afkomstig uit logiesverstrekking, zoals hotels, kampeerterreinen en verhuur van vakantiehuisjes. In de gemeente betreft dit circa 13 locaties. Het overig deel van de recreatie- en toeristische sector bestaat uit sportactiviteiten en kunst en cultuur. Voor de gemeente Borsele zijn geen toeristische cijfers beschikbaar. Voor het aantal toeristische overnachtingen kijken we daarom naar provinciale cijfers. Het aantal overnachtingen nam volgens het CBS toe van 9,9 miljoen in 2015 naar 11,1 miljoen in 2019. De Bevelanden heeft hier een aandeel van circa 15% in, omgerekend circa 1,7 miljoen toeristische overnachtingen per jaar (in 2019, pre-corona). Borsele kan nog sterker profiteren van deze groei. Als onderdeel van het Nationaal Landschap de Zak van Zuid-Beveland, een landschap met authentieke dorpen, kreken, boomgaarden,

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

landbouw en kuststroken en diverse attracties, zoals de Berkenhof Tropical Zoo en stoomtreinverbinding Goes-Borsele, heeft Borsele unieke kwaliteiten te bieden. E. Centra (detailhandel en horeca) • Detailhandel en horeca bijna een tiende van aantal banen: In Borsele zijn 160 bedrijven actief in de detailhandel. Daarvan zijn 110 bedrijven actief in de fysieke detailhandel (fysieke winkels of marktkramen). Circa 50 bedrijven betreffen online activiteiten (zoals webshops). Samen vertegenwoordigen ze bijna 600 banen. Samen met de horeca (waarvan circa 220 werknemers in drank- en eetgelegenheden en 35 in logiesverstrekking) zijn beide sectoren goed voor een tiende van de werkgelegenheid in de gemeente. • Winkelaanbod relatief versnipperd: Door de kernenstructuur in Borsele beschikt de gemeente niet over een groot en centraal centrum met clustering van detailhandel, horeca en voorzieningen. In Heinkenszand, de grootste winkelkern, is circa 45% van het winkelbestand geconcentreerd. In ’sGravepolder en ’s-Heerenhoek is dit respectievelijk 25 en 10%. Het overig deel is verspreid over de rest van het grondgebied. • Winkelvloeroppervlak onder gemiddeld: Winkelvloeroppervlak Borsele Het winkelaanbod in Borsele is beperkt in 0 50 100 150 verhouding tot het inwonertal en ligt ver Borsele onder het provinciaal en landelijk gemiddelde.

In de dagelijkse en nietGemeenten 10.000Dagelijks 20.000 inwoners dagelijkse branches is dit respectievelijk 20 en 30% onder het landelijk gemiddelde. De Zeeland beperkte concentratie van detailhandel en Niet-dagelijks spreiding over de kernen is niet gunstig Nederland (index: 100) voor het functioneren van winkels. Concentratie van winkels leidt doorgaans tot een groter winkelaanbod en sterkere kooporiëntatie. De winkelleegstand in Borsele is met 2% (2018) zeer beperkt. Dit ligt ver onder provinciaal en nationaal niveau, en een flinke daling sinds 2018 (8%). • Winkeliers voor omzet vooral afhankelijk van eigen inwoners: In de dagelijkse en niet-dagelijkse branche komt circa 70% van de omzet van eigen inwoners. Dit is vergelijkbaar met gemeenten met soortgelijke inwonersaantallen. Inwoners van Borsele doen hun aankopen beperkt in de eigen gemeente en bovengemiddeld in andere gemeente. De koopkrachtbinding is daardoor zeer laag: variërend van 42 tot 47%. In het bijzonder in de dagelijkse branche (waaronder supermarkten) ligt dit doorgaans op 80-90%. Winkelbestedingen van inwoners vloeien met name af naar Goes. Het ruime supermarktaanbod in Goes en beperkte diversiteit van formules in Borsele draagt daaraan bij. In de niet-dagelijkse branche vindt de meeste afvloeiing plaats naar Goes, Middelburg en Kapelle.

• Horeca-aanbod beperkt afgezet tegen het aantal inwoners: Borsele beschikt over circa 21,5 horecavestigingen per 10.000 inwoners (bron: HorecaDNA, 2019). Afgezet tegen provinciale (43) en landelijke (28) gemiddelden is dit aanbod sterk onder gemiddeld. Hierbij speelt de ligging nabij grotere steden als Goes en Middelburg met uitgebreid aanbod natuurlijk een rol. Maar ook als we het aanbod relateren aan gemeenten met een vergelijkbaar inwonertal dan is het aantal horecazaken – restaurants, fastservice (o.a. lunchrooms en ijssalons) en hotels in het bijzonder – laag. In de afgelopen jaren is het (relatieve) horeca-aanbod bovendien gedaald. Zo waren er in 2010 nog 23,9 horecavestigingen per 10.000 inwoners. Tot slot staan we kort stil bij een aantal factoren die randvoorwaardelijk zijn voor een goed functionerend ondernemersklimaat. Deze factoren vallen soms onder de paraplu van economisch beleid (dienstverlening), maar veelal ook andere beleidsvelden (zoals wonen). F. Overige factoren

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

•

Ambtelijke capaciteit accountmanagement3 zeer beperkt: Proactief en professioneel accountmanagement is cruciaal voor een gezond ondernemersklimaat, bijvoorbeeld om vroegtijdig investeringssignalen op te vangen en dienstverlenend (via één loket/contactpersoon) op te treden namens de gemeente en richting partners in de regio. We hebben nu circa 0,6 FTE aan accountmanagement/bedrijvencontact, welke deels opgaat aan beleidsvorming en regionale trajecten. Voor gemeenten met de omvang van Borsele is 1,5 FTE fulltime accountmanagement minimaal noodzakelijk. Borsele goed bereikbaar per weg en water, op lokaal niveau bij bedrijventerreinen knelpunten: Bereikbaarheid is voor het gros van de ondernemers vestigingsfactor nummer één. Borsele is over de weg vanuit de regio en Nederland goed bereikbaar vanaf A58. Wel zijn bij diverse lokale bedrijventerreinen knelpunten ontstaan in bereikbaarheid, in het bijzonder bedrijventerrein Noordzak. Hier zijn oplossingen voor parkeren noodzakelijk, net als opslag dat nu wordt afgewenteld op de openbare ruimte (vaak door ruimtegebrek op eigen kavel). Het openbaar vervoer van Borsele gaat via lijnbus, buurtbus, haltetaxi en regiotaxi. Een treinverbinding voor personen ontbreekt. Inwoners en bezoekers zijn daarbij aangewezen op de stations Goes en Kapelle.

Circa 80% van de inwoners van Borsele maakt geen gebruik van het openbaar vervoer in Borsele (bron: DUO Market, 2017). Iets meer dan de helft (58%) vindt het aanbod onvoldoende. Borsele voor goederenvervoer goed bereikbaar dankzij de haven en het goederenspoor naar het haventerrein. Uitbreiding woningaanbod Borsele door ontwikkeling Platepolder: Er zijn in Borsele 9.810 woningen, waarvan 9.465 regulier bewoond, 60 als tweede woning en 275 leegstaand (bron: Stec Groep, 2019). Qua nieuwbouw was anno 2018 de laatste fase van uitbreidingswijk Over de Dijk in Heinkenszand nagenoeg vol. Voor de komende periode staat in deze kern nieuwbouwwijk Platepolder (circa 350 tot 450 huizen) op de planning. Ook in ’s Heerenhoek (De Blikken) en Ovezande (Avondviolier) worden woningen bijgebouwd. Dit biedt kansen om het lokale voorzieningenniveau op peil te houden en een bijdrage te leveren aan de lokale en regionale arbeidsmarkt. Over een langere periode bezien, groeit op basis van de Provinciale prognose het aantal huishoudens van circa 9.500 in 2019 naar circa 10.500 in 2040. De verwachte huishoudensgroei zit primair in de groep 65- en 80-plushuishoudens. Mede door de krimp in doelgroepen jonger dan 65 jaar zijn overschotten te verwachten in het reguliere grondgebonden koop- en sociale huursegment. De behoefte aan levensloopbestendige woningen is juist relatief groot (bron: Stec Groep, 2019).

3.2 Impact coronacrisis op economie Borsele en regio De economie staat fors uit het lood door de corona-uitbraak en de maatregelen daaromtrent. De precieze impact is ongewis, maar de economische neergang is ongekend groot. Het beeld per sector is divers: bepaalde sectoren worden hard geraakt (evenementen, toerisme, horeca) en anderen profiteren juist (logistiek, medische industrie). De lokale en regionale structuur bepaalt sterk hoe de economie zich tijdens en post-corona ontwikkelt. Er is beperkt lokale data beschikbaar waar de impact van de coronacrisis op korte termijn kan worden afgeleid. Wel zijn data over NOW toekenningen en toeristische cijfers beschikbaar: • Uit de NOW 1.0, 2.0 en 3.0-toekenningen en -voorschotbetalingen 4 blijkt dat van alle bedrijven in de Zeeuwse gemeenten de Borselse bedrijven het minst gebruik hebben gemaakt van de regelingen. In totaal hebben gemiddeld over de drie regelingen 2% van de Borsele bedrijven gebruik gemaakt van de

Accountmanagement richting ondernemers bestaat in de lichte vorm uit een bedrijvenloket waar ondernemers terecht kunnen met eenvoudige vragen. Dit vaak in combinatie met een centraal aanspreekpunt voor ondernemers; een bedrijfscontactfunctionaris. Het accent ligt hierbij op het onderhouden goede contacten met het bedrijfsleven en het zo goed mogelijk beantwoorden van dagelijkse vragen van ondernemers. Een zwaardere vorm is dat medewerkers van het bedrijvenloket de regie over vergunningsaanvragen hebben. De accountmanager fungeert dan meer als ‘case-manager’: hij of zij volgt de vragen en gewenste producten/vergunningen in de gemeentelijke organisatie en draagt bij aan een soepele afhandeling. De accountmanager kan ook de rol innemen van relatiebeheerder. Het accent ligt dan bij netwerken op strategisch niveau. De accountmanager geeft niet alleen informatie, maar bevraagt ondernemers ook als input voor gemeentelijk beleid en om te anticiperen op ontwikkelingen in het (lokale) bedrijfsleven. 4 We baseren ons voor de NOW 1.0 en 2.0 regeling op uitgekeerde toekenningen. Voor de NOW 3.0 regeling baseren we ons op uitgekeerde voorschotbetalingen. 3

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

•

regeling (excl. eenmansbedrijven). In zowel Nederland als Relatief aandeel bedrijven met Zeeland ligt dit op 5%. Een verklaring hiervoor is dat het gros NOW 1.0, 2.0 en 3.0 toekenning/voorschot van de sectoren in Borsele relatief beperkt hinder heeft ondervonden van de 1,5-meter maatregel. Zo hebben landelijk Sluis bedrijven in de dienstensector, detailhandel en horeca het Veere vaakst gebruik gemaakt van de NOW-regeling, terwijl deze Terneuzen branches in Borsele juist relatief beperkt vertegenwoordigd Nederland Vlissingen zijn. Branches die relatief sterk vertegenwoordigd zijn in Goes Borsele, zoals de bouw, landbouw en energiesector hebben Hulst landelijk en lokaal slechts heel beperkt gebruik gemaakt van Zeeland de NOW-regeling. De NOW-toekenning geeft slechts een Schouwen-Duiveland Middelburg beeld van de korte termijn effecten van de coronacrisis. Voor Reimerswaal een deel van de (industrie en logistieke) bedrijven geldt dat de Noord-Beveland orderportefeuille voor de coronacrisis goed gevuld was. Kapelle Effecten zijn daarom nog niet altijd zichtbaar. Op middellange Tholen termijn speelt vooral onzekerheid van bedrijven over Borsele economische vooruitzichten. 0% 2% 4% 6% 8% 10% De toeristische sector in Zeeland is zeer sterk geraakt.

Uit cijfers van CBS blijkt dat het aantal overnachtingen in 2020 (januari-november) ruim een kwart onder het niveau van een jaar eerder ligt. In de maanden juli, augustus en september lag het aantal toeristische overnachtingen juist hoger (5-15%), maar de overige maanden drastisch lager. Wel blijkt uit gesprekken met toeristische ondernemers in de regio dat de bestedingen per persoon hoger ligt dan reguliere jaren (exacte cijfers nog niet beschikbaar). Voor het komende jaar is de situatie zeer onzeker. Door voucher-regelingen hebben ondernemers nog enige omzet kunnen draaien in 2020. Echter, door deze regeling wordt bij verplaatste boekingen op het moment van verzilvering van de vouchers geen omzet behaald. Hierdoor is ook het perspectief voor 2021 weinig rooskleurig. Onderzoeksbureau Locatus heeft middels de ‘Corona Impact & Recovery Index’ (december 2020) onderzoek gedaan naar de impact van de coronacrisis op de centrumvoorzieningen (detailhandel, horeca en diensten) in de gemeente Borsele. Zij keek daarbij naar de centra Heinkenszand, ’sHeerenhoek en ’s-Gravenpolder (zie tabel 1).

De conclusie uit dit onderzoek 5 is dat de impact op centrum ’s-Gravenpolder het grootst is, onder ander doordat het aanwezige (winkel)aanbod sterk gevoelig is voor verdere groei van online bestedingen en dat het centrum een relatief beperkte verzorgingsfunctie heeft (aantal inwoners op korte afstand van het centrum). De impact op het centrum van Heinkenszand wordt juist als ondergemiddeld ingeschat, omdat het centrum een sterke verzorgingsfunctie heeft (‘koop lokaal’) en gericht is op de dagelijkse boodschap (deze branche ondervindt nauwelijks/veel minder negatieve impact van de coronasituatie). De centra in de gemeente Borsele scoren daarom beter dan diverse Zeeuwse binnensteden, zoals Goes, Middelburg, Vlissingen, Terneuzen en Hulst, waar de impact als ‘zwaar’ tot ‘zeer zwaar’ wordt getaxeerd. Door het recreatieve profiel van deze binnensteden en sterke landelijke maatregelen wordt bezoek aan deze binnensteden ontmoedigd en drukte vermeden.

Hierin zijn de effecten van de laatste lockdown (vanaf half december 2020) nog niet meegenomen. Vanzelfsprekend zullen die een negatieve impact hebben. Echter, ook nu geldt dat deze impact vooral voelbaar is bij winkels in het niet-dagelijkse segment en centra die hoofdzakelijk zijn gericht op het recreatieve winkelen. Deze functie hebben de winkelgebieden in Borsele slechts beperkt.

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

Tabel 1: Impact corona op Borselse centra volgens ‘Corona Impact & Recovery Index’ Centrum Heinkenszand Centrum ‘sHeerenhoek Centrum ‘sGravenpolder

Eindoordeel impact Locatus Ondergemiddeld

Ontwikkeling verkooppunten 0

Leegstandspercentage

Coronaimpact 0

Internetimpact -

Sluitingen lockdown -

Verzorgingsfunctie

Afhankelijkheid toerisme ++

Recessieimpact 0

Gemiddeld

Bovengemiddeld

Bron: Locatus, december 2020.

Uitgangspositie Borsele pre-corona relatief robuust, risico’s met name in macro-economie We constateren dat het vertrekpunt van de Borselse economie pre-corona relatief robuust is. De werkloosheid is zeer laag, de werkgelegenheid ontwikkelt zich positief en de participatiegraad is hoog (veel inwoners zijn actief op de arbeidsmarkt). Bovendien is het aandeel flexibele contracten onder het gemiddelde. Juist deze groep verliest bij economische neergang als eerste werk. Door de sterke krapte op de arbeidsmarkt en tekorten aan personeel bij bedrijven, kan bij mogelijke ontslagen dit juist kansen bieden voor andere lokale en regionale bedrijven op kortere termijn. Eventuele omscholing is daarbij cruciaal. Het grootste risico voor de Borselse economie is de ontwikkeling van de macro-economie. Borsele leunt sterk op sectoren die afhankelijk zijn van de macro-economie, namelijk de industrie, bouw en logistiek. De algehele ontwikkeling van de macro-economie is dan ook sterk bepalend in hoeverre de coronacrisis impact gaat hebben op de lokale economie. De cijfers over 2020 zijn inmiddels bekend en laten een forse krimp zien van bijna 4% 6. De gevolgen op de arbeidsmarkt blijven door alle steunmaatregelen relatief beperkt. Vooral lager opgeleiden en flexkrachten/zzp’ers in sectoren als de detailhandel en horeca worden extra geraakt.

Ook laten de cijfers over afgelopen jaar zien dat de economie snel kan opveren wanneer maatregelen versoepeld worden. Dat heeft er alles mee te maken dat deze crisis geen wortels heeft in de economie, maar van buiten komt. De economie, ook in Zeeland en Borsele specifiek, had een goede startpositie aan het begin van de coronacrisis. De meest recente prognose van de Rabobank 7 laat dan ook zien dat een vlot herstel dit jaar zeker mogelijk is en dat de economie eind 2021 op pre-coronaniveau kan zijn. Het herstel is echter volledig afhankelijk van het verloop van het virus, vaccinaties en de (steun)maatregelen. Bovendien verschilt het beeld onderliggend natuurlijk flink per sector.

3.3 Trends voor middellange termijn Naast de ontwikkelingen geschetst in voorgaande paragrafen zien we een aantal trends die mondiaal en nationaal spelen en in de context van Borsele relevant zijn. Tabel 2: Trends en betekenis voor Borsele Trend Energietransitie

Vergrijzing in combinatie met braindrain Zorg en arbeidsmarkt

6 7

Wat is het? Om aan de afspraken van Parijs te voldoen moet Nederland overstappen van fossiele brandstoffen op duurzame energiebronnen zoals zon en wind. Het Klimaatakkoord legt de maatregelen en afspraken voor deze energietransitie vast. De komende jaren moet fors geïnvesteerd worden in energiebesparing en schone, hernieuwbare energieopwekking. Kortom, het economische landschap wordt steeds meer beïnvloed door duurzaamheidsdoelstellingen. Denk aan wet- en regelgeving, maar ook stimulerende maatregelen zoals subsidies. Borsele heeft door de kerncentrale, het 380 kV-hoogspanningsstation Borssele, haar havenactiviteiten, ligging en door offshore ontwikkelingen een herkenbaar profiel én een strategische uitgangspositie voor de energietransitie. Door hogere levensverwachting en afname van bevolking vindt vergrijzing plaats. Hierdoor komt het economische stelsel onder druk te staan. De beroepsbevolking wordt steeds kleiner. Door de ‘braindrain’ (jongeren die verhuizen voor studie en elders gaan wonen) gaat het proces van vergrijzing sneller in Zeeland. Ontwikkelingen in de zorg hangen nauw samen met de vergrijzende bevolking. Over het algemeen zal zorg veel meer chronisch van aard worden als gevolg van vergrijzing. Daarnaast worden de komende jaren oude instituties (verzorgingshuizen, verpleeghuizen, et cetera) verder afgebouwd.

Elke zorgaanbieder moet toegevoegde waarde gaan bieden in de ketens en netwerken die nu overal in een rap tempo ontstaan.

Bron: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2021/07/economie-krimpt-met-0-1-procent-in-vierde-kwartaal-2020 https://economie.rabobank.com/economisch-kwartaalbericht/

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

Next economy

Veranderende winkelmarkt

Schaalvergroting, stoppers en milieubeleid in agrosector

Internationale ontwikkelingen

Doordat de zorgmarkt aantrekt zijn en ontstaan er tekorten bij specifieke zorgfuncties. Hoewel de zorgsector in Borsele relatief beperkt is, gaat de sector door vergrijzing een grote claim leggen op de regionale en landelijke arbeidsmarkt. Next economy betreft vijf prominente ontwikkelingen die naar verwachting de grootste invloed hebben op de industriële en logistieke sector en (de vraag naar) bedrijventerreinen en het havengebied in Borsele. Te weten: duurzaamheid, circulaire economie, automatisering & robotisering, smart industry & logistics en ecommerce. Tot zo’n 70% van de industriële en logistieke bedrijven verwacht komende jaren in deze trends te investeren, blijkt uit recent landelijk onderzoek van Stec Groep met tien provincies, waaronder Zeeland. Vooral investeringen in robotisering en circulaire activiteiten staan hoog op de agenda. Veel industriebedrijven verwachten bovendien dat hierdoor de vraag naar werkgelegenheid toeneemt én verandert. Denk aan andere vaardigheden die werknemers moeten hebben. De meeste industriebedrijven verwachten dat de genoemde trends ook tot meer ruimtevraag leiden. Bovendien vragen deze ontwikkelingen andere kwalitatieve eisen aan de vestigingsomgeving, waar Borsele rekening mee moet houden.

Denk aan voldoende (milieu)ruimte voor bedrijven die met afval- en reststromen werken, goede digitalisering van de bedrijventerreinen (als voorwaarde voor robotisering, 3D printing), (collectieve) duurzame energievoorzieningen, et cetera. Automatisering en robotisering gaat tot slot veel invloed hebben op de individuele sectoren. Door krapte op de arbeidsmarkt wordt dit proces versneld. De winkelmarkt staat al jaren onder druk als gevolg van toenemende online bestedingen en veranderend consumentengedrag. De huidige coronacrisis versnelt deze trends. Met name online bestedingen zijn sterk gestegen. Door toenemend online winkelen, maar ook vergrijzing neemt het draagvlak voor winkels af. Leegstand wordt op veel plekken in het land ingevuld met andere functies, zoals horeca en wonen. De functie van centra verandert daardoor steeds meer. In Borsele is het winkelaanbod sterk gericht op dagelijkse winkels zoals supermarkten en speciaalzaken. In deze branche is het aandeel online bestedingen (nog) beperkt. Borsele wordt beperkter geraakt door trends in de winkelmarkt dan recreatieve winkelgebieden zoals de binnensteden van Goes, Middelburg en Vlissingen. Wel blijft behoud van voorzieningenniveau een belangrijk aandachtspunt.

De omvang van de productie in de landbouwsector neemt al jaren toe, maar onder invloed van (milieu)beleid trager dan in het verleden; zeker in relatie tot recente ontwikkelingen omtrent het PAS/stikstofbeleid. Terwijl productie toeneemt, daalt landelijk het aantal vestigingen. Steeds vaker is er sprake van vrijkomende agrarische bebouwing en grond. Uit onderzoek van de rekenkamer van provincie Zeeland (2016) blijkt dat tot 2030 in Zeeland ongeveer 1.000 agrarische bedrijven stoppen. In de meeste gevallen wordt de grond van boeren die hun bedrijf beëindigen door andere agrarische ondernemers overgenomen (schaalvergroting). Een deel van de vrijkomende agrarische bebouwing zal als woning gebruikt worden of krijgt een andere (bedrijfsmatige) functie. Een ander deel komt naar verwachting leeg te staan. Vooral voor deze grote schuren is het moeilijk een goede nieuwe economische bestemming te vinden. Deze ontwikkeling zal dan ook een grote impact hebben op de ruimtelijke inrichting van het landelijk gebied. Bovendien speelt het risico op ondermijnende criminaliteit bij vrijkomende agrarische bebouwing. Uitdaging is om vrijkomende agrarische bebouwing in te zetten voor nieuwe economische dragers of andere invulling. Internationaal leiden allerlei ontwikkelingen tot (economische) onzekerheid.

Hoewel deze ontwikkelingen ver van Borsele af staan en niet direct beïnvloedbaar zijn, hebben zij impact op de macro-economie en daardoor indirect op de lokale economie. Denk aan toenemende protectionisme, handelsspanningen en begrotingsregimes van diverse Europese landen. Op korte termijn kan vooral de Brexit impact hebben. Volgens ING is Zeeland bovengemiddeld gevoelig voor de Brexit vanwege export. Vooral voedsel en chemie zijn vanuit Zeeland belangrijke exportsectoren. De Brexit biedt echter ook kansen voor Zeeland. Zo kunnen de havens in Nederland en België belangrijkere positie krijgen in de internationale handel. Daarnaast leggen diverse bedrijven ‘veiligheidsvoorraden’ aan op het Europese vaste land, waaronder Nederland.

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

4 Wat zijn de belangrijkste opgaven? In onderstaande SWOT vatten we de belangrijkste kansen, bedreigingen, sterktes en zwaktes samen. Deze zijn gebaseerd op de economische foto en trendanalyse (hoofdstuk 3). Tabel 3: SWOT Kansen • • • • •

Bedreigingen • • • •

Sterktes • • • • • • •

•

Zwaktes • • • •

Op basis van de SWOT vatten we de belangrijkste opgaven voor economisch Borsele samen: • Gebruik maken van uniek momentum (energietransitie, klimaat) om energieprofiel nieuw en structureel leven in te blazen: De energietransitie is een belangrijke trend waar de komende jaren veel economische activiteit en investeringsdynamiek ontstaat. Borsele heeft een herkenbaar profiel en strategische uitgangspositie op dit vlak. De opgave is om de randvoorwaarden voor bedrijven op het thema energietransitie optimaal in te richten en Borsele op dit unieke moment verder te profileren als energiegemeente. • Optimale dienstverlening: Gemeente Borsele beschikt – kijkende naar inwonertal en omvang economie – over relatief beperkte capaciteit voor proactief accountmanagement/ bedrijfscontact. Accountmanagement helpt om een sterke band met bedrijven in Borsele op te kunnen bouwen, vroegtijdig investeringssignalen op te vangen en ondernemers daarbij te kunnen begeleiden. Naast capaciteit gaat het ook om een ondernemersgerichte houding. De afgelopen jaren hebben we hier als organisatie belangrijke verbeterstappen op gezet, onder meer met de Dienstverleningsvisie (2013). Toch ervaren onze ondernemers dit nog niet altijd zo. Bovendien zijn optimalisaties altijd mogelijk.

Daarbij hebben ondernemers ook een eigen verantwoordelijkheid, bijvoorbeeld door bij contact met de gemeente helder te zijn in wat zij willen. Als gemeente mogen we ondernemers daar op aanspreken.

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

•

Krappe arbeidsmarkt: De arbeidsmarkt in Borsele en regio (Zeeland) is krap, ook na inmiddels een jaar coronacrisis. Bovendien neemt op middellange termijn de krapte door trends als vergrijzing verder toe, zo is de verwachting. Dit betekent dat het voor bedrijven lastig is nieuw personeel te vinden om groei te realiseren, maar ook om personeel te vervangen als gevolg van uittreding (pensioen en ontslag). Dit raakt de productiviteit en concurrentiepositie van in Borsele gevestigde bedrijven. De arbeidsdeelname (73,7%) van inwoners in Borsele is bovendien al hoog; er zijn nog weinig ‘beschikbare’ inwoners die vacatures op kunnen vullen. In de provincie (69,4%) en omliggende regio’s Groot-Rijnmond (69,9%) en West-Noord-Brabant (71,3%) liggen hier enige mogelijkheden, maar ook hier is krapte. Overigens gebeurt dit al volop doordat 60% van de banen wordt ingevuld door inwoners van buiten de gemeente. Gezien de zeer lage werkloosheid en beperkte mogelijkheden in de ‘kaartenbak’, moeten oplossingen elders gezocht worden. Nieuwbouw van woningen in Heinkenszand, maar ook in Ovezande en ’s Heerenhoek, helpt mee in het behouden en zo mogelijk vergroten van het arbeidspotentieel. Daarnaast lopen in regionaal verband diverse acties.

Zo zet Zeeland als regio hier vol op in en wordt via North Sea Port District (werklijn huisvesting, arbeidsmarkt & opleidingen) hard gewerkt aan het versterken van het grensoverschrijdend arbeidspotentieel. Vitaal buitengebied: Voor de economische ontwikkeling van het buitengebied gelden allerlei trends en ontwikkelingen. De markt voor toerisme in Zeeland groeit (pre-corona). In de recreatieve markt heeft Borsele veel te bieden op het gebied van rust en authenticiteit. De agrarische sector is onderhevig aan schaalvergroting en automatisering. Er zijn ecologische ontwikkelingen (klimaatverandering) en daarmee verbonden beleidsmatige ontwikkelingen (denk aan de stikstofproblematiek). Tegelijkertijd heeft de sector te maken met vergrijzing, waardoor er een steeds grotere uitstroom van werknemers zal plaatsvinden. In het geval dat een agrariër geen opvolger vindt en genoodzaakt is om te stoppen komt de agrarische bebouwing vrij. Het Omgevingsplan “Buitengebied Borsele 2018” biedt mogelijkheden voor Nieuwe Economische Dragers (NED’s) in het buitengebied. Dit biedt mogelijkheden voor neven- en vervolgactiviteiten uit economisch oogpunt. Het omgevingsplan bevat een ruimere regeling dan het provinciale NED-beleid.

Toekomstbestendige bedrijventerreinen en havengebied: Een vitaal Borsels bedrijfsleven begint bij goed functionerende en toekomstbestendige werklocaties die aansluiten op de (veranderende) wensen en eisen van bedrijven. Daarbij speelt dat de randvoorwaarden om te kunnen investeren in bepalende trends (automatisering, digitalisering, circulair, energietransitie, et cetera) op orde moeten zijn. Ook spelen uitbreidingsmogelijkheden op lokaal en regionaal niveau. Bij het Sloegebied wordt de komende jaren mogelijk de locatie Central Gate/Sloepoort ontwikkeld (nog geen besluit hierover). Op het bedrijventerrein Noordzak III is nog slechts 2 hectare uitgeefbare grond beschikbaar. Dit betekent dat er weinig ruimte is om enerzijds uitbreiding van de huidige bedrijvigheid mogelijk te maken. Tegelijkertijd is er relatief weinig leegstand op de bedrijventerreinen in Borsele. Het verhogen van de ruimteproductiviteit en lokaal en regionaal ruimte bieden aan bedrijven is een belangrijke opgave. Centra en voorzieningen: Een aantrekkelijk voorzieningenniveau is bepalend voor het woon- en leefklimaat, en daarmee een aantrekkelijke leefomgeving voor werknemers bij lokale bedrijven. Deels zijn voorzieningen op gemeentelijk niveau aanwezig, deels op regionaal niveau. Door een veranderende demografie verandert tegelijkertijd het draagvlak voor voorzieningen.

In dit geval speelt waar mogelijk behoud van voorzieningen, en anders concentratie. Voor detailhandel en horeca geldt dat de leegstand momenteel laag is, maar de uitdagingen door corona groot zijn. Bovendien spelen er trends zoals online winkelen die met name de winkelbestedingen onder druk zetten. Voor ondernemers in de detailhandel, horeca en andere commerciële voorzieningen is het cruciaal gezamenlijk op te trekken, evenementen te ontplooien en acties uit te voeren om de lokale inwoner te binden. Ook is belangrijk verder in te zetten digitalisering (gezamenlijke of eigen online platforms) en klantbeleving in de winkels. Daardoor blijven de winkels relevant en een aantrekkelijk alternatief voor online concurrentie. Daarnaast constateren we dat, door het ontbreken van een sterke concentratie van detailhandel en horeca en sterk aanbod vlakbij de gemeentegrens (Goes), veel bestedingen afvloeien. Uitdaging voor Borsele is met name om lokale bestedingen, zowel in detailhandel als horeca, meer te binden in de eigen gemeente. Om een sterke structuur te creëren dient het winkel- en horeca-aanbod op termijn meer geconcentreerd te worden. Dit betekent het concentreren van (winkel)voorzieningen in één of twee dragende kernen, waarbij de voorzieningen zoveel mogelijk geconcentreerd zijn in een

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

aangewezen gebied (bijvoorbeeld één winkelstraat of rondom een plein). Daarbij geldt dat toekomstige winkelinitiatieven (zoals nieuwvestiging of uitbreiding) dienen te landen in de concentratiegebieden. Zo ontstaat een aantrekkelijke mix van functies en profiteren de aanwezige voorzieningen van elkaars nabijheid. Tot slot liggen kansen in het meer verzilveren van de potentie van toeristische bestedingen voor detailhandel en horeca, in het bijzonder gericht op de fietsers die de gemeente bezoeken. Voor deze bezoekers dienen de voorzieningen en attracties beter vindbaar en zichtbaar te zijn. Stichting Landschapspark Borsele zet zich hier momenteel voor in.

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

5 Wat gaan we daarvoor doen? Hiervoor gaven we een beeld van de belangrijkste kansen en uitdagingen die we zien voor economisch Borsele. Uiteraard kunnen we niet alles oppakken. We willen voorkomen dat onze goede bedoelingen verzanden in een waslijst van acties. Daarom leggen we onze focus op kansrijke en haalbare actiepunten waarmee we economisch Borsele komende jaren echt vooruit kunnen helpen. Zodat we doen wat we beloven en het maximale halen uit de samenwerking met onze partners in de gemeente en regio. In dit hoofdstuk geven we weer op welke kansrijke speerpunten en acties we ons economisch beleid richten. We hopen en verwachten dat onze partners binnen Borsele en regio daarin ook actief hun rol oppakken, zodat we dit economisch beleid gezamenlijk tot een succes voor Borsele, haar ondernemers en inwoners kunnen maken! In hoofdstuk 6 werken we de acties uit in compacte projectfiches.

5.1 Focus: economische actiepiramide Borsele Op basis van de analyses, de gevoerde gesprekken met ondernemers en de opgaven die daaruit voorvloeien is een actielijst voor versterking van economisch Borsele samengesteld. De acties zijn daarbij gestructureerd in de vorm van een piramide: 1. Een vitale, concurrerende economie in Borsele begint bij een vruchtbare voedingsbodem. De basis van de piramide, het ondernemingsklimaat van de gemeente Borsele, moet op orde zijn. Ondernemingsklimaat is heel breed en omvat vele aspecten. Denk aan een goede bereikbaarheid, ruimte om te ondernemen, een vraaggerichte dienstverlening aan ondernemers, maar ook kennisinfrastructuur (aanwezigheid en kwaliteit onderwijs- en onderzoeksinstellingen), beschikbaarheid en kwaliteit van arbeidskrachten, aanwezige clusters en netwerken van bedrijven, toegang tot financiering (bijv. subsidies en durfkapitaal voor innovaties), maar ook het ondernemerschap bij de bedrijven zelf. Sommige aspecten zijn als gemeente direct te beïnvloeden, sommige alleen indirect of vrijwel niet. 2. Speerpunten en iconen van Borsele die de gemeente kenmerken. Borsele heeft namelijk een aantal bestaande sterke segmenten in de economische structuur. Dit vanwege het aantal arbeidsplaatsen of vanwege de regionale of nationale positie die Borsele hierop inneemt.

Denk hierbij aan het Sloegebied, het uitgestrekte polderlandschap met de vele karakteristieke dorpskernen, landerijen, fraaie vergezichten en grootschalige fruitproductie. En natuurlijk het (kern)energie-imago dat Borsele heeft. Het economisch beleidsplan geeft aan hoe we deze sterke speerpunten en iconen verder willen uitbouwen.

Economische nota Borsele – 99,5% 19.208

Promotie en acquisitie ter profilering van de economische kracht van Borsele. Als ‘plus’ kunnen we werken aan extra reuring en het aantrekken van nieuwe bedrijvigheid naar Borsele. Bijvoorbeeld door het specifiek profileren van onze gemeente, zodat we binnen de regio en Zeeland een eigen gezicht hebben en nieuwe bedrijven en toeristen hierdoor worden aangetrokken. Het succes en rendement van deze inspanningen staat of valt echter met de eerste twee lagen van de piramide. Daarom ligt bij deze lagen onze hoogste prioriteit.

Bij alle lagen en inspanningen geldt: we zijn als Borsele geen eiland. Onze inwoners, werknemers en bedrijven bewegen zich op regionale schaal. Het zwaartepunt ligt daarbij op De Bevelanden, maar ook de relaties met Vlissingen en Middelburg zijn sterk. Dit betekent dat ontwikkelingen op het regionale niveau direct raken aan de economische ontwikkeling van onze gemeente en omgekeerd. Het economisch beleidsplan omvat de inspanningen waar we invloed op kunnen uitoefenen op ons Borselse grondgebied. Maar ze kunnen niet los gezien worden van onze samenwerkingsacties in regionaal verband, De Bevelanden in het bijzonder, en met de provincie.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/9980411/1