7.3 Accountantsverslag 2023 - Gemeente Borsele
Tekst van het document
Accountantsverslag Gemeente Borsele Boekjaar 2023
Vertrouwelijk Aan de Gemeenteraad van de Gemeente Borsele Postbus 1 4450 AA HEINKENSZAND ONDERWERP: Accountantsverslag 2023
Geachte leden van de Gemeenteraad,
In overeenstemming met de opdracht tot de controle van de jaarrekening 2023 van gemeente Borsele, zoals overeengekomen in onze opdrachtbevestiging d.d. 21 juli 2023, bieden wij u hierbij het accountantsverslag aan.
Datum: 1 juli 2024
Het accountantsverslag bevat bevindingen en conclusies, die naar aanleiding van onze werkzaamheden naar voren zijn gekomen. De bevindingen in dit verslag zijn besproken met de portefeuillehouder financiën en een afvaardiging van de ambtelijke organisatie.
REFERENTIE: 2407-00609
Wij hebben bij de jaarrekening over boekjaar 2023 een goedkeurende controleverklaring verstrekt.
We willen u graag bedanken voor de fijne samenwerking, die wij hebben ervaren en de constructieve samenwerking bij het verrichten van onze controlewerkzaamheden. Wij vertrouwen erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd en lichten de inhoud van deze rapportage graag nader aan u toe. Met vriendelijke groet, Baker Tilly (Netherlands) N.V.
drs. A.R.M. (Rutger) Peelen RA Partner Audit
2
Inhoudsopgave
1. Bestuurlijke samenvatting
2. Opdracht, scope en uitkomsten
3. Belangrijkste bevindingen
5. Bevindingen interne beheersing
6. Overige onderwerpen
Bijlagen
4. Financiële positie
3
1. Bestuurlijke samenvatting
1. Bestuurlijke samenvatting Financiële kengetallen en signaleringwaarden
5
1. Bestuurlijke samenvatting Wij hebben bij de jaarrekening over boekjaar 2023 een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor de getrouwheid van de jaarrekening.
Het jaarverslag is cf. NV COS 720 verenigbaar met de jaarrekening en voldoet aan de laatste actuele voorschriften. Het Besluit Begroting en Verantwoording is in alle materiële opzichten nageleefd in 2023. Gemeente Borsele heeft er voor gekozen de rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening en de toelichting hierop in de paragraaf bedrijfsvoering onderdeel te laten zijn van het jaarverslag, ondanks dat dit conform de BBV in formele zin nog niet verplicht is. Op deze wijze heeft de Gemeente Borsele invulling gegeven aan de aanbeveling van het Rijk om de verantwoording op te nemen, zoals de wetgever had beoogd. Op deze wijze wordt ook invulling gegeven aan de lokale afspraken tussen het college en de gemeenteraad, zoals opgenomen in de aangepaste verordeningen. Tevens kan de toezichthouder en het Rijk gebruik maken van de opgenomen verantwoording. Wij constateren dat de jaarrekening van de gemeente Borsele een getrouw beeld geeft van de grootte en de samenstelling van zowel de baten en lasten over 2023 als van de activa en passiva per 31 december 2023 in overeenstemming met het Besluit Begroting en Verantwoording Provincies en gemeenten. Uit onze controle blijken wel enkele ongecorrigeerde fouten en onzekerheden (zie bijlage B). Deze bedragen zijn niet materieel voor het inzicht van de jaarrekening.
Wij hebben vastgesteld dat de bezoldiging over 2023 in overeenstemming is met de Wet normering topinkomens (WNT) en dat de jaarrekening 2023 van de gemeente Borsele voldoet aan de publicatieverplichtingen van de WNT.
Wij hebben geen ongecorrigeerde controleverschillen (fouten en/of onzekerheden) in de verantwoorde informatie in de SiSa-bijlage geconstateerd die de voor SiSa geldende rapporteringstolerantie overschrijden. 6
1. Bestuurlijke samenvatting Het boekjaar 2023 sluit met een financieel resultaat van € 11,1 miljoen (voordelig). De totale vermogenspositie van de gemeente Borsele bedraagt € 49,9 miljoen (2022: € 39,4 miljoen) met een solvabiliteitsratio van 55% (2022: 54%). De vermogenspositie is dan ook solide te noemen. Het college concludeert in de paragraaf weerstandvermogen en risicobeheersing dat de weerstandscapaciteit met € 11,3 miljoen toereikend is. De jaarrekening 2023 is de eerste jaarrekening waarin het college van de gemeente Borsele verantwoording aflegt in het kader van de Rechtmatigheidsverantwoording. De gemeente Borsele heeft gekozen voor een verantwoordingsgrens van 1% van de lasten inclusief dotaties in de reserves oftewel afgerond € 0,8 miljoen. Wij constateren dat de Gemeente Borsele deze verantwoording heeft opgenomen in de jaarrekening en de bevindingen heeft toegelicht in de paragraaf bedrijfsvoering. Daarbij constateren we dat de Gemeente Borsele een gestructureerde aanpak omtrent de verbijzonderde interne controle heeft en dat de interne controles in boekjaar 2023 verbeterd zijn ten opzichte van voorgaand jaar. Wel onderkennen we een aantal bevindingen vanuit onze controle op kredietrechtmatigheid en de Europese aanbestedingsanalyse. De bevindingen zijn nader uitgewerkt in het hoofdstuk 3.1.
Wij hebben de rechtmatigheidsverantwoording zoals opgenomen in de jaarrekening 2023 gecontroleerd, inclusief de achterliggende controles en analyses. De door de gemeente geïdentificeerde rechtmatigheidsbevindingen zijn getrouw weergegeven in de definitieve jaarrekening 2023. Daarnaast constateren we dat de gemeente de bevindingen uit de rechtmatigheidscontrole heeft toegelicht in de paragraaf bedrijfsvoering, zoals voorgeschreven door de commissie BBV. Uit onze controlewerkzaamheden komt een aantal bevindingen naar voren. Deze zijn grotendeels gecorrigeerd door de gemeente Borsele. Wij verwijzen naar bijlage C van dit verslag voor een overzicht van de gecorrigeerde afwijkingen.
7
2. Opdracht, scope en uitkomsten
2. Opdracht, scope en uitkomsten
Met de opdrachtbevestiging van 21 juli 2023 heeft u ons opdracht gegeven tot het controleren van de jaarrekening 2023. De reikwijdte van onze controle staat omschreven in deze opdrachtbevestiging. Er is gedurende het verloop van de controle geen sprake geweest van een beperking in de reikwijdte van onze controle.
2.3 Kernpunten en significante risico’s in de controle Wij hebben voldoende en geschikte controle-informatie verkregen, onder andere met betrekking tot de volgende kernpunten van de controle: − waardering van uw grondexploitaties; − getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording; − de juistheid van de voorziening voor precariobelasting; − het risico dat het management van de gemeente de procesafspraken kan doorbreken, hetgeen een standaard risico is vanuit onze beroepsregels. Als wij kijken naar de jaarrekening van de gemeente ziet dit risico niet specifiek toe op een onderdeel van de jaarrekening.
2.2 Overzicht toleranties De materialiteit bij de uitvoering van onze controle is afgerond 790.000. Deze materialiteit sluit aan op het door de gemeenteraad vastgestelde controleprotocol.
2.4 Uitkomsten Wij hebben bij de jaarrekening over boekjaar 2023 een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor de getrouwheid van de jaarrekening.
2.1 Reikwijdte van de controle De jaarstukken van uw gemeente bestaan uit: - het jaarverslag (programmaverantwoording + paragrafen); - de jaarrekening; - bijlagen.
Grondslag
Bedrag
1% lasten inclusief toevoegingen reserves
€ 790.000
Goedkeuringstolerantie onzekerheden 3% lasten inclusief toevoegingen reserves
€ 2.370.000
Goedkeuringstolerantie fouten
Rapporteringstolerantie
Controleprotocol gemeenteraad
De geconstateerde controleverschillen zijn grotendeels gecorrigeerd in de definitieve versie van de jaarrekening. De ongecorrigeerde fouten en onzekerheden zijn niet materieel voor het inzicht van de jaarrekening.
€ 50.000
9
2. Opdracht, scope en uitkomsten 2.5 Frauderisico’s en continuïteit Onze controleverklaring over boekjaar 2023 bevat, gelijk aan voorgaand jaar, een verplichte paragraaf over onze werkzaamheden met betrekking tot fraude en een met betrekking tot continuïteit. Dit op basis van de vanaf 2022 gewijzigde beroepsregels voor accountants (NV COS 700). Hieronder wordt uiteengezet hoe de accountant bij de controleaanpak inspeelt op risico’s ten aanzien van fraude en continuïteit en worden de uitgevoerde werkzaamheden toegelicht. De mate van detail en de omvang van de rapportage over fraude en continuïteit in de controleverklaring hangen onder meer af van de onderkende risico’s, de omvang en aard van de organisatie alsmede de bevindingen naar aanleiding van de werkzaamheden. Frauderisico’s Bij de controle van de gemeente Borsele hebben wij één (standaard) frauderisico onderkend: Het risico dat het management van de gemeente de procesafspraken kan doorbreken, hetgeen een standaard risico is vanuit onze beroepsregels. Als wij kijken naar de jaarrekening van de gemeente ziet dit risico niet specifiek toe op een onderdeel van de jaarrekening. Uit onze controlewerkzaamheden om dit frauderisico te adresseren hebben wij geen controlebevindingen. Continuïteit Als onderdeel van de vereisten voor de controleverklaring hebben wij ook de continuïteitsveronderstelling getoetst.
Wij hebben vastgesteld dat de gemeente Borsele een sluitende meerjarenbegroting heeft. Daarnaast geven de financiële kengetallen, inclusief het weerstandsrisico geen reden tot twijfel of de gemeente haar activiteiten in continuïteit kan voortzetten.
10
3. Belangrijkste bevindingen
3.1 De Rechtmatigheidsverantwoording Inleiding Tot en met boekjaar 2022 verstrekten wij als accountant zelfstandig een oordeel over de rechtmatige totstandkoming van de lasten, de baten en de balansmutaties op basis van de controle in onze controleverklaring. Dit rechtmatigheidsoordeel betrof een oordeel of deze transacties tot stand zijn gekomen in overeenstemming met de door de gemeenteraad vastgestelde kaders zoals de begroting en de gemeentelijke verordeningen en met de bepalingen in de relevante wet- en regelgeving. Met ingang van boekjaar 2023 wordt een rechtmatigheidsverantwoording opgenomen in de jaarrekening. In deze rechtmatigheidsverantwoording legt het college verantwoording af. Alle rechtmatigheidsafwijkingen (individueel en/of cumulatief) boven de door u als raad vastgestelde verantwoordingsgrens (€789.300) worden in de rechtmatigheidsverantwoording benoemd. Ons getrouwheidsoordeel over het getrouwe beeld van de grootte en samenstelling van zowel de baten, lasten als van de activa en passiva ziet ook toe op de getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording en daarmee op de juistheid en volledigheid van de in de rechtmatigheidsverantwoording vermelde rechtmatigheidsfouten en de financiële rechtmatigheid met inachtneming van de verantwoordinggrens.
Bij het verantwoorden over de baten, lasten en balansmutaties in de jaarrekening zijn negen rechtmatigheidscriteria van toepassing. Zes criteria (kunnen) direct van invloed zijn op de posten in de balans en de staat van baten en lasten (zien toe op getrouwheidsaspecten inzake grootte en de samenstelling van zowel de baten en de lasten als van de activa en passiva) en drie criteria zien uitsluitend toe op specifieke rechtmatigheidsaspecten van de baten, lasten en balansmutaties en raken niet de grootte en samenstelling. Het college is verantwoordelijk voor alle negen criteria; in de jaarrekening van het college worden deze afgedekt langs de volgende lijnen:
Op grond van Kadernota rechtmatigheid wordt over de criteria die direct van invloed zijn op de verslaggeving c.q. het getrouwe beeld van de jaarrekening niet gerapporteerd in de rechtmatigheidsverantwoording. In de rechtmatigheidsverantwoording komen dus alleen de drie rechtmatigheidscriteria tot uitdrukking, die aanvullend zijn op de criteria die ook gelden voor getrouwheid, te weten: het begrotingscriterium, het voorwaardencriterium en misbruik en oneigenlijk gebruik. Begrotingscriterium De rechtmatigheidsverantwoording bevat belangrijke informatie voor het (politieke) verantwoordingsdebat van de gemeenteraad met het college. U stelt als raad met het vaststellen van de begroting de budgettaire kaders voor de uitgaven, investeringen en reservemutaties vast. Met het vaststellen van de geactualiseerde financiële verordening heeft u vastgelegd op welke wijze binnen uw gemeente om moet worden gegaan met begrotingsoverschrijdingen en welke begrotingsonrechtmatigheden als acceptabel worden beschouwd (dus wel onrechtmatig, maar acceptabel). In de Kadernota rechtmatigheid beveelt de commissie BBV daarnaast aan dat het college de afwijkingen op het begrotingscriterium nader toelicht in de paragraaf bedrijfsvoering in het jaarverslag.
Er is sprake van een begrotingsonrechtmatigheid als het college bij de realisatie van doelen en het realiseren van activiteiten de door de gemeenteraad vastgestelde budgetten voor wat betreft de lasten of investeringsbudgetten overschrijdt (1), toevoegingen en onttrekkingen aan de reserves doorvoert die niet door de gemeenteraad zijn vastgesteld (2) en als bij onderschrijdingen van lasten of investeringsbudgetten en/of lagere of hogere baten dan begroot de begroting niet tijdig met begrotingswijzigingen is aangepast (3). Wij hebben vastgesteld dat het college de afwijkingen ten opzichte van de geautoriseerde begroting en kredieten en de kaders, zoals die door de gemeenteraad zijn vastgesteld en die individueel en/of cumulatief de verantwoordingsgrens overschrijden, juist en volledig heeft opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording en dat de bepalingen uit de financiële verordening inzake acceptabele overschrijdingen juist zijn toegepast. 12
3.1 De Rechtmatigheidsverantwoording Investeringskredieten Tijdens onze controle constateerden we dat het overzicht met investeringskredieten niet volledig was, doordat een aansluiting naar de investeringen volgens de activastaat ontbrak. Hierdoor had de gemeente geen volledig en betrouwbaar overzicht om de kredietrechtmatigheid effectief en efficiënt te toetsen. Om tot een betrouwbaar overzicht te komen hebben we aanvullende werkzaamheden verricht. We adviseren de gemeente waarborgen te treffen om de volledigheid van het overzicht met investeringskredieten te borgen. Daarnaast hebben we geconstateerd dat een aantal kredieten gedurende het jaar wel verstrekt zijn door de gemeenteraad, maar dat deze kredieten niet zijn geregistreerd in het financiële pakket. Daarmee had de gemeente geen volledig overzicht van de werkelijke overschreden kredieten per 31 december 2023. We adviseren maatregelen te treffen om een volledige registratie van verstrekte investeringskredieten te waarborgen. Uit de controle op kredietrechtmatigheid blijkt verder een rechtmatigheidsfout van € 0,4 miljoen. Voorwaardencriterium Het voorwaardencriterium ziet toe op voorwaarden die gelden voor de uitvoering van de financiële beheershandelingen.
Deze voorwaarden komen voort uit externe en interne regelgeving en hebben betrekking op aspecten zoals: doelgroep, termijn, grondslag, administratieve bepalingen, normbedragen, bevoegdheden, bewijsstukken, recht, hoogte en duur voor zover deze relevant zijn voor de financiële rechtmatigheid. In het door u vastgestelde normenkader is een inventarisatie van de van toepassing zijnde wet- en regelgeving opgenomen. Het niet in acht nemen van de geldende voorwaarden bij financiële beheershandelingen leidt tot een onrechtmatigheid die het college moet toelichten in de rechtmatigheidsverantwoording als de verantwoordingsgrens (op basis van individuele en/of cumulatieve onrechtmatigheden) wordt overschreden. Een belangrijk onderdeel van het voorwaardencriterium is de naleving van de (Europese) aanbestedingsrichtlijnen. Uit de controle op de rechtmatigheid van de inkopen constateert de gemeente Borsele dat voor een tweetal gemeentelijke inkooptrajecten met een inkoopwaarde van in totaal € 0,5 miljoen niet de juiste procedure is gevolgd. Wij kunnen op basis van onze controlewerkzaamheden instemmen met de onderkende rechtmatigheidsfouten van € 0,5 miljoen.
De fouten veroorzaakt doordat bij overschrijdingen van het drempelbedrag er ten onrechte niet conform het Europees regime is aanbesteed of doordat er sprake is van een uitzondering op de aanbestedingsregels zonder dat daar een adequate juridisch pleitbaar standpunt is ingenomen. In de paragraaf bedrijfsvoering is door het college hierover een nadere toelichting gegeven. Daarnaast constateren we dat gemeente Borsele in boekjaar 2024 een raamovereenkomst voor inhuur van medewerkers is aangegaan met een opdrachtraming die ruim boven de Europese aanbestedingsgrens ligt, en waarbij er is gekozen voor vrijwillige transparantie. Gelet op het feit dat hiertegen geen bezwaren zijn ingediend na afloop van de bezwarentermijn, heeft gemeente Borsele besloten een raamovereenkomst aan te gaan. De komende periode wordt onderzocht of de gevolgde procedure op de juiste wijze heeft plaatsgevonden. Op basis van onze werkzaamheden hebben wij met betrekking tot dit criterium geen overige financiële rechtmatigheidsfouten geconstateerd. Er zijn echter ook voorwaarden waar geen mogelijke financieel gevolg aan is verbonden. Dan is er sprake van een formele rechtmatigheidsfout. Deze situatie doet zich ook voor bij het niet naleven van de Kasgeldlimiet en Renterisiconorm van de Wet financiering decentrale overheden (Wet fido).
Volgens een stellige uitspraak van de Commissie BBV betreffen deze afwijkingen van het voorwaardencriterium formele rechtmatigheidsfouten die in de paragraaf bedrijfsvoering worden gerapporteerd. Ten aanzien van de naleving van de renterisiconorm, het kasgeldlimiet en de naleving schatkistbankieren merken wij op dat de gemeente Borsele zich aan de wettelijke normen heeft gehouden, zoals ook toereikend is toegelicht in de paragraaf financiering respectievelijk de jaarrekening. Misbruik en oneigenlijk gebruik criterium (M&O) Het college is verantwoordelijk voor het inrichten van effectieve maatregelen ter voorkoming van misbruik en oneigenlijk gebruik van overheidsregels om overheidssubsidies en bijdragen te ontvangen dan wel een te laag bedrag aan heffingen aan de overheid te betalen. Deze maatregelen hangen veelal samen met de interne beheersing ter borging van het voorwaardencriterium. Het college heeft in de rechtmatigheidsverantwoording een uitspraak gedaan omtrent misbruik en oneigenlijk gebruik en daarmee in hoeverre de getroffen maatregelen hieromtrent effectief werken. Wij hebben geen bevindingen ten aanzien van het M&O criterium geconstateerd.
13
3.2 Waardering van de grondexploitaties Algemeen De waardering van de grondexploitaties is gebaseerd op diverse schattingen en aannames. De schattingsonzekerheid is door alle externe ontwikkelingen in 2023 fors toegenomen. In algemene zin omvat de complexiteit in de projectontwikkeling de volgende risico’s: de vraag naar (betaalbare) woningen is fors hoger dan het aanbod; stijgende energie- en grondstofprijzen; krapte op de arbeidsmarkt; stikstofproblematiek; verduurzamingsopgave; stijgende rente; macro-economische factoren zijn minder stabiel. De hogere onzekerheid en volatiliteit in de gehanteerde aannames kan doorwerken in het verwachte eindresultaat en de waardering van uw grondexploitaties. Aangezien de meeste grondexploitaties van de gemeente Borsele al in een relatief ver stadium zijn gevorderd, zijn de effecten in materiële zin relatief beperkt op het overgrote deel van de grondexploitaties van de gemeente Borsele. Voor een aantal complexen geldt dit in mindere mate, aangezien hiervoor nog een relatief groot deel aan kosten en opbrengsten gerealiseerd dient te worden. We hebben het proces rondom de totstandkoming van de waardering in opzet en bestaan getoetst en aanvullend gegevensgerichte werkzaamheden uitgevoerd. Wij achten de waardering en de toelichting op de schattingsonzekerheden aanvaardbaar en vinden de veronderstellingen redelijk.
Ontwikkeling grondexploitaties (x € 1 miljoen) 2
2020
1
2021
0
2022
-1
2023
-2 -3 Bruto boekwaarde
Verliesvoorziening
Netto boekwaarde
Ten opzichte van 31 december 2022 is de boekwaarde van de post grondexploitatie afgenomen met € 0,2 miljoen. De afname van de boekwaarde per 31 december 2023 is als volgt samen te vatten: (x € 1.000)
2022
2023
Boekwaarde per 1 januari
(2.157)
(2.157)
Investeringen
2.294
1.710
Grondverkopen
(3.324)
(2.224)
Tussentijdse winstneming
1.221
975
Mutatie verliesvoorziening
192
(668)
(2.157)
(2.365)
Boekwaarde per 31 december
14
3.2 Waardering van de grondexploitaties Gehanteerde parameters De waardering van uw grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van de gemaakte schattingen. Om inzicht te krijgen in de financiële risico’s stelt de gemeente exploitatieoverzichten op waarin schattingen zijn opgenomen. Aan deze schattingen liggen diverse parameters en uitgangspunten ten grondslag. Wij hebben de door de gemeente Borsele gehanteerde uitgangspunten en parameters getoetst. De belangrijkste uitkomsten hiervan kunnen als volgt worden samengevat: Parameter
2022
2023
Kostenstijging
Opbrengstenstijging
Rekenrente
Disconteringsvoet
n.v.t.
n.v.t.
Programmering
Verkoopprijzen
10-jaarstermijn
n.v.t.
n.v.t.
Legenda status: = evenwichtig = optimistisch = voorzichtig = controleverschil
Kostenstijging De gehanteerde parameter voor de kostenstijging is 5% voor 2024 en voor 2025 en later 2% (2022: 6% voor 2023, 4% voor 2024 en voor 2026 en later 2%) en ligt in lijn met de landelijke prijsindexcijfers. Op basis van de momenteel beschikbare informatie achten wij deze parameter evenwichtig. Gezien de prijsontwikkelingen in de markt is het van belang de ontwikkelingen goed te monitoren. Opbrengstenstijging Het college rekent conform voorgaand jaar geen opbrengstenstijgingen in. Voor lopende projecten zijn de grondprijzen reeds vastgesteld zonder indexatie. Op basis daarvan vinden we deze parameter evenwichtig.
Rekenrente Het college rekent binnen de huidige grondexploitaties met een toekomstige rekenrente van 0,66% (2022: 1,44%). De rekenrente is gebaseerd op de huidige leningenportefeuille van de gemeente Borsele. Deze grondslag is in overeenstemming met de notitie grondexploitatie en de bepaling in de notitie rente van de commissie BBV. Wij achten deze parameter evenwichtig. Disconteringsvoet De gemeente Borsele maakt geen gebruik van een disconteringsvoet, aangezien de exploitaties op basis van de nominale waarde worden gewaardeerd. Derhalve classificeren wij deze parameter als niet van toepassing. Programmering De programmering van de grondexploitaties wordt actief gemonitord door de gemeente Borsele. De ingerekende programmering ligt in lijn met vorig jaar en is onder andere gebaseerd op interne en externe onderzoeken. De ingerekende programmering past hiernaast binnen de regionale afspraken tussen de Bevelandse gemeentes. Geen van de plannen overschrijdt de 10-jaarstermijn. Wij concluderen dat de fasering evenwichtig is. Verkoopprijzen De verkoopprijzen voor zowel woningen als bedrijven zijn niet significant gewijzigd. Gedurende 2023 hebben voor zowel woningen als bedrijventerreinen verkopen plaatsgevonden waarbij de ingerekende prijs is gerealiseerd, zoals opgenomen in de exploitatie opzetten per 31 december 2022. Wij achten deze parameter derhalve evenwichtig.
Afgrenzing investeringen in Over de Dijk 2 en 3 Vanuit onze voortgezette balanscontrole hebben we geconstateerd dat een investeringsfactuur van € 55.000 met betrekking tot Over de Dijk 2 + 3 niet tijdig in boekjaar 2023 verwerkt is. Hierdoor nemen de gerealiseerde kosten in dit complex per 31 december 2023 toe, waardoor de omvang van de grondexploitaties enerzijds stijgt met de foutief afgegrensde kosten (€ 55.000) en anderzijds stijgt met € 32.000 door een additionele winstneming. Dit controleverschil is gecorrigeerd in de definitieve jaarrekening. We adviseren maatregelen te treffen om de juiste afgrenzing van facturen te waarborgen.
15
3.2 Waardering van de grondexploitaties Schuitweg, ‘s Gravenpolder We constateerden dat er in de concept jaarrekening 2023 ten onrechte een grondexploitatie was opgenomen voor de Schuitweg in ‘s Gravenpolder. Het betreft namelijk een complex waarin geen externe verkopen worden gerealiseerd. Op basis van onze controle constateren we dat er hierbij sprake is van materiële vaste activa en niet van een grondexploitatie. Daarmee waren de voorraden € 63.000 te laag verantwoord en was er ten onrechte een verliesvoorziening voor € 70.000 gevormd. Dit controleverschil was tevens door de interne controle van gemeente Borsele onderkend en is gecorrigeerd in de definitieve jaarrekening.
Noordzak 3 te Heinkenszand We constateren dat er door een formulefout in de exploitatieopzet van Noordzak 3 teveel winst was genomen voor een bedrag van € 70.000. Dit controleverschil is gecorrigeerd in de definitieve jaarrekening. We adviseren om maatregelen te treffen om rekenkundige fouten in de exploitatieopzetten te voorkomen.
Colenshoek 3, ‘s Heer Abtskerke We constateerden dat er in de concept jaarrekening 2023 ten onrechte rekening gehouden was met grondwaarde waarop flexwoningen komen te staan, waardoor de verliesneming per 31 december 2023 € 87.000 hoger zou moeten zijn. Daarentegen waren er ten onrechte ook nog geen bijdragen vanuit projectontwikkelaars ingerekend voor een bedrag van € 95.000, waarmee de uiteindelijke impact van beide bevindingen op de grondexploitatie te verwaarlozen is. Verder constateerden we een rekenkundige fout in de exploitatieberekening, waardoor de verliesvoorziening voor € 40.000 te laag was opgenomen. Dit controleverschil is niet gecorrigeerd in de definitieve jaarrekening. Tolhoek II, Oudelande We constateerden dat er in de concept jaarrekening 2023 ten onrechte rekening gehouden was met grondwaarde waarop flexwoningen komen te staan, waardoor de verliesneming per 31 december 2023 € 96.000 hoger zou moeten zijn. Dit controleverschil is gecorrigeerd in de definitieve jaarrekening. Verder constateerden we een rekenkundige fout in de exploitatieberekening, waardoor de verliesvoorziening voor € 52.000 te laag is opgenomen. Dit controleverschil is niet gecorrigeerd in de definitieve jaarrekening.
16
3.3 Sociaal domein Algemeen De gemeente Borsele voert diverse regelingen uit in het sociaal domein waarbij taken veelal zijn ondergebracht bij derde partijen. Hieronder hebben wij een overzicht opgenomen van de belangrijkste onderdelen en door wie deze werkzaamheden uitgevoerd worden: Onderdeel
Uitvoerder
Wijze van uitbesteding
Bepaling last boekjaar
Uitkeringen (Participatiewet)
GR De Bevelanden
Gemandateerd
Werkelijke lasten op basis van de jaarrekening
Werkdeel (WSW)
De Betho
Delegatie
Werkelijke lasten op basis van de jaarrekening
Jeugdwet
GGD Zeeland
Gemandateerd
Afrekening op basis van laatst vastgestelde begroting in het boekjaar
Wmo
SWVO
Gemandateerd
Afrekening op basis van laatst vastgestelde begroting in het boekjaar
PGB’s
SVB
Mandatering
Afrekening op basis van werkelijke lasten
In de jaarrekening zijn diverse posten en geldstromen inzake het sociale domein verantwoord. De totale omvang van de uitgaven en de ontwikkeling vanaf 2020 kan als volgt worden weergegeven: Grafiek ontwikkeling lasten sociaal domein (x € 1 miljoen) 8
2020
Uitkeringen (Participatiewet) Er is sprake van een stijging in de uitkeringslasten 2023 ten opzichte van 2022. Dit wordt voor het overgrote deel verklaard door de wettelijke indexering van de uitkeringen, energietoeslag en leefgeld voor vluchtelingen uit Oekraïne. Verantwoording baten en lasten GR de Bevelanden Wij hebben geconstateerd dat de sinds oprichting van de GR gehanteerde, en met de deelnemende gemeenten overeengekomen, wijze van verantwoorden van de baten en lasten uit hoofde van de taken op het gebied van het sociaal domein (op basis van mandatering) niet in overeenstemming is met de gewijzigde gemeenschappelijke regeling, waarin wordt gesproken over delegatie. Op basis van het delegatiebesluit zouden alle baten en lasten via de staat van baten en lasten van de GR moeten lopen en zou de GR als uitvoerder verantwoording moeten afleggen via de SiSa-bijlage. De wijze van verantwoording heeft geen impact op het vermogen of resultaat van de GR en de gemeente Borsele. Wij verzoeken de gemeente zo snel mogelijk met de GR in overleg te gaan over de gewenste wijze van verantwoording en de verantwoording (inclusief SiSa) danwel de gemeenschappelijke regeling daarop aan te passen. Werkdeel (WSW) Het uitvoeren van de WSW is door de gemeente Borsele uitbesteed aan de Betho.
De gemeente is afhankelijk van een controleverklaring bij de jaarrekening van de Betho inzake de verantwoording van de lasten met betrekking tot de WSW. De accountant van de Betho heeft een controleverklaring met een goedkeurend oordeel afgegeven voor de aspecten getrouwheid en rechtmatigheid over de financiële verantwoording van de lasten van de Betho over 2023. Wij hebben geconstateerd dat gemeente Borsele recht heeft op € 0,2 miljoen aan resultaatuitkering over boekjaar 2023. Dit bedrag is juist verwerkt in de definitieve jaarrekening 2023.
2021
6
2022 4
2023
2 0 Uitkeringen
WSW
Jeugdwet
WMO
PGB 17
3.3 Sociaal domein Jeugdwet De gemeente is in de basis verantwoordelijk voor de inrichting en afspraken rondom de jeugdzorg. Bij veel gemeenten is zichtbaar dat intensief wordt gewerkt aan de beheersing van de zorg en de hiermee samenhangende controles op getrouwheid en rechtmatigheid.
Vanuit de controle bij de inkooporganisatie Jeugdhulp Zeeland zijn een aantal bevindingen naar voren gekomen met een totale omvang van € 0,4 miljoen voor de gemeente Borsele. Dit betreffen met name gerapporteerde onzekerheden als gevolg van het ontbreken van een productieverklaring en / of controleverklaring bij zorginstellingen.
Voor de jeugdzorg van uw gemeente loopt deze controle en verantwoording via de Inkooporganisatie Jeugdhulp Zeeland (hierna: Inkooporganisatie). Hierbij was het bestuur van de Inkooporganisatie tot boekjaar 2022 door het gehanteerde delegatiemodel zelfstandig verantwoordelijk voor het toezicht op de onderliggende zorgaanbieders. De inhoudelijke controle op de zorg was daarmee bij de Inkooporganisatie komen te liggen. Deze controle maakte dan ook geen direct onderdeel uit van de jaarrekeningcontrole van de gemeente Borsele.
Als gevolg hiervan is het voor de gemeente Borsele niet vast te stellen dat de feitelijke levering van zorg bij deze partijen heeft plaatsgevonden. Wij hebben dan ook het totale bedrag meegenomen als onzekerheid in de controle.
Onder andere door de invoering van de rechtmatigheidsverantwoording en de standpunten over de verantwoording in de gepubliceerde kadernota rechtmatigheid van 29 september 2023 is opnieuw onderzocht of de verwerkingswijze van de baten en lasten jeugdhulp nog op de juiste wijze plaatsvindt. De Inkooporganisatie Jeugdhulp Zeeland heeft hiervoor begin januari 2024 een vraag ingediend bij de commissie BBV. De commissie BBV concludeert dat de baten en lasten verantwoord dienen te worden door de deelnemende gemeenten zelf omdat zij de beschikkingen afgeven en zelf verantwoordelijk zijn voor de kosten en cliënten. Ook na vervolgvragen vanuit de IJZ blijft de commissie bij haar standpunt. Bovenstaande betekent een wijziging ten opzichte van de verwerkingswijze zoals deze tot en met boekjaar 2022 plaatsvond. Als gevolg van deze wijziging moeten gemeenten zelf de bevindingen ten aanzien van de rechtmatigheidscontrole bij de Inkooporganisatie Jeugdhulp Zeeland zelf meenemen.
Ook controleren we of de reserves van de GGD Zeeland in materiële zin toereikend zijn om eventuele tekorten in het boekjaar 2023 op te vangen. Een eventueel negatief eigen vermogen bij de GGD Zeeland zou namelijk kunnen leiden tot een bijstortingsverplichting vanuit de Zeeuwse gemeenten. Op basis van de beschikbare informatie blijkt geen materiële bijstortingsverplichting voor boekjaar 2023. Wmo De inkoop voor Wmo wordt voor de Oosterschelderegio uitgevoerd door SWVO. De kosten voor Wmo worden door SWVO doorbelast aan de deelnemende gemeenten. De bijdrage hiervoor in het boekjaar wordt vastgesteld op basis van de laatst vastgestelde begroting in het boekjaar 2023. We hebben vastgesteld dat de bijdrage aan SWVO conform de afspraken hieromtrent is verwerkt. Daarnaast controleren we, net als bij de GGD, of de reserves van SWVO in materiële zin toereikend zijn om eventuele tekorten in het boekjaar 2023 op te vangen. Op basis van de beschikbare informatie blijkt geen bijstortingsverplichting voor boekjaar 2023.
Voor de jaarrekening 2023 verantwoordt de gemeente Borsele de lasten Jeugdhulp op basis van de vastgestelde Bestuursrapportage 2023 van de Inkooporganisatie Jeugdhulp Zeeland. Eventuele afrekeningen over 2023 vinden plaats in 2024.
18
3.3 Sociaal domein PGB’s Ten aanzien van de PGB’s voor jeugdzorg en Wmo geldt dat gemeente Borsele en GR de Bevelanden de PGB’s toekennen. De sociale verzekeringsbank (SVB) treedt op als serviceorganisatie voor uw gemeente voor de behandeling en verwerking van deze PGB’s. De Sociale Verzekeringsbank (hierna: SVB) heeft over 2023 wederom geen goedkeurende verklaring bij de verantwoording PGB-stromen Jeugdwet en Wmo ontvangen. Hierdoor is vanuit de SVB geen 100% zekerheid over de nauwkeurigheid en rechtmatigheid van de persoonsgebonden budgetten. Het is de verantwoordelijkheid van de gemeente zelf om de prestatielevering ten aanzien van de PGB-bestedingen vast te stellen. Derhalve heeft de gemeente Borsele aanvullend onderzocht of de kosten nauwkeurig en rechtmatig verantwoord zijn. Op basis hiervan hebben wij deze niet als onzekerheid gerapporteerd. Gelet op het feit dat de PGB lasten zowel per categorie als cumulatief niet materieel zijn en er geen materieel risico op fouten inzake getrouwheid of rechtmatigheid bestaat, hebben wij hieraan verder geen werkzaamheden verricht.
19
3.4 Overige bevindingen Vastlegging prestatielevering van inkopen Zoals tevens blijkt uit het interne controlerapport van de gemeente omtrent inkopen, hebben we vastgesteld dat de prestatielevering van inkopen niet structureel wordt vastgelegd gedurende het inkoopproces. Daarmee wordt niet voldaan aan het interne inkoop- en aanbestedingsbeleid. Daarnaast zorgt dit ervoor dat de prestatieverklaring niet altijd effectief en efficiënt gecontroleerd kan worden. We adviseren maatregelen te treffen om de vastlegging van de prestatielevering te waarborgen. Te hoog opgenomen BTW en BCF vorderingen We constateren dat de vorderingen voor € 123.000 te hoog zijn verantwoord als gevolg van een te hoog opgenomen BTW suppletie over eerdere jaren en een te hoog opgenomen BCF vordering door nagekomen boekingen. We hebben vastgesteld dat deze bevinding niet gecorrigeerd is in de definitieve jaarrekening. Ten onrechte jaarresultaat GR de Bevelanden verwerkt in jaarrekening 2023 We constateren dat de jaarrekeningresultaten van de gemeenschappelijke regeling GR de Bevelanden (€ 101.000 aan baten) ten onrechte in boekjaar 2023 is verantwoord. Aangezien het bestuursbesluit van deze GR omtrent het jaarrekeningresultaat 2023 in 2024 heeft plaatsgevonden, dienen deze resultaten in boekjaar 2024 verantwoord te worden.
We hebben vastgesteld dat deze bevinding niet gecorrigeerd is in de definitieve jaarrekening. Dubbele verplichtingen We constateren bij onze controle op kortlopende schulden dat er verplichtingen dubbel verantwoord zijn (inzake OLAZ en Antea). Hierdoor waren de lasten te hoog opgenomen in de concept jaarrekening 2023 voor een bedrag van € 81.000. Dit controleverschil is gecorrigeerd in de definitieve jaarrekening. RUD Op basis van de jaarrekening van de RUD blijkt dat de gemeente Borsele nog recht heeft op een bedrag van € 60.000 over boekjaar 2023. De gemeente Borsele had deze vordering nog niet opgenomen in haar concept jaarrekening. Dit controleverschil is gecorrigeerd in de definitieve jaarrekening.
Geprojecteerde fout vanuit test op inkopen We constateren bij onze controle op de inkopen kosten die betrekking hebben op boekjaar 2024, en daarmee onterecht in boekjaar 2023 verantwoord zijn. Op basis van de foutenevaluatie constateren we een geprojecteerde fout van € 51.000. Voorziening voor precariobelasting In 2016 is de verordening precario kabels en leidingen ingevoerd. Het toenmalige netwerkbedrijf Enduris (nu Stedin) heeft bezwaar aangetekend tegen de heffing precariobelasting op kabels en leidingen. Dit heeft geleid tot een rechtszaak. Als gevolg daarvan heeft gemeente Borsele deze opgelegde heffingen volledig opgenomen in de voorziening voor een bedrag van € 2,0 miljoen. Het Gerechtshof ’s-Hertogenbosch deed 17 april 2024 uitspraak op het hoger beroep in de procedure tussen de gemeente Hulst en Stedin over de aanslag precariobelasting 2016. Hierbij is gemeente Hulst in het gelijk gesteld. Echter, hebben we vastgesteld dat Stedin in cassatie gaat op deze uitspraak. Op basis daarvan heeft gemeente Borsele besloten deze voorziening niet vrij te laten vallen. Wij kunnen instemmen met dit standpunt op basis van de huidige onzekerheid omtrent deze precariobelasting.
Interne debiteurenpositie We hebben vastgesteld dat gemeente Borsele zichzelf heeft aangemaakt als debiteur en crediteur in haar eigen financiële administratie vanwege het Mainportproject, waarbij gemeente Borsele penvoerder is. Daarmee waren de vorderingen en schulden per 31 december 2023 € 233.000 te hoog opgenomen. Dit controleverschil is gecorrigeerd in de definitieve jaarrekening. Overige controleverschillen zonder resultaatimpact Naast de controleverschillen met resultaatimpact hebben we ook diverse controlebevindingen geconstateerd zonder resultaatimpact. Deze bevindingen zien toe op een onjuiste classificatie en presentatie van jaarrekeningposten in de jaarrekening. We adviseren de gemeente om maatregelen te treffen om controleverschillen te voorkomen, door bij het financieel afsluitingsproces additionele aandacht te schenken aan de classificatie en presentatie van jaarrekeningposten. 20
3.4 Overige bevindingen Vertrouwelijke notulen Wij hebben tot op heden nog geen toegang verkregen tot de vertrouwelijke notulen van het college over 2023. Wij vragen het college met klem om toegang hiertoe te krijgen, mede gezien het college in onze opdrachtbevestiging heeft bevestigd alle benodigde informatie aan ons te verschaffen. Daarnaast hebben we vernomen dat de vertrouwelijke notulen van het college vanaf 2024 niet meer worden opgesteld. We vragen de gemeente dergelijke notulen te blijven opstellen, zodat belangrijke overwegingen omtrent bijvoorbeeld besluitvorming achteraf nog te raadplegen zijn en wij op de hoogte kunnen blijven van alle relevante ontwikkelingen die spelen binnen de gemeente Borsele. Tijdige en complete oplevering van het jaarrekeningcontrole dossier Voorafgaand aan de jaarrekeningcontrole hebben we met de gemeente afspraken gemaakt omtrent de aanlevering van de op te leveren stukken en de timing daarvan. De gemeente heeft deze deadlines niet volledig gerealiseerd, waardoor wij nog niet effectief en efficiënt konden starten bij de aanvang van de jaarrekeningcontrole. Dit heeft er mede geleid tot een hogere urenbesteding en een verlenging van doorlooptijd van de controle.
21
3.5 Jaarverslag Jaarverslag In het jaarverslag worden de beleidsuitgangspunten en beleidsevaluaties zichtbaar. De paragrafen maken deel uit van het jaarverslag en vallen dus niet onder de controle van de jaarrekening. Primair object van de accountantscontrole (op grond van Artikel 213 van de Gemeentewet) is de jaarrekening, waaronder het overzicht van baten en lasten met toelichting en de balans met toelichting, zoals in de jaarstukken 2023 is opgenomen. Voor de accountantscontrole onderzoeken wij het jaarverslag om vast te stellen of het jaarverslag verenigbaar is met de jaarrekening en geen materiële afwijkingen bevat en of het jaarverslag alle informatie bevat die op grond van de Gemeentewet en de Nederlandse Standaard 720 is vereist. Deze werkzaamheden hebben niet dezelfde diepgang als onze controlewerkzaamheden bij de jaarrekening. Wij hebben geen strijdigheden geconstateerd tussen de in het jaarverslag opgenomen informatie en het beeld van de jaarrekening en geen materiele afwijkingen gesignaleerd. Verbonden partijen Tijdens onze controle besteden wij specifieke aandacht aan de transacties met verbonden partijen van de gemeente Borsele. In het kader van onze controle hebben wij vastgesteld dat: -
de (significante transacties met) verbonden partijen toereikend zijn toegelicht in de jaarrekening en paragraaf verbonden partijen; geen sprake is van indicaties voor ongeautoriseerde significante transacties met verbonden partijen, welke indicaties geven voor fraude; geen sprake is van indicaties dat de van toepassing zijnde wet- en regelgeving niet is nageleefd.
Hieronder zijn onze conclusies en aanbevelingen inzake het jaarverslag opgenomen: Element jaarverslag
Onze waarneming
Vereisten BBV
Uw jaarverslag bevat de vereiste informatie op basis van artikel 24 lid 2, artikel 25 en 26 BBV.
Verenigbaar
Uw jaarverslag is verenigbaar met de jaarrekening.
Overeenstemming
Wij hebben vastgesteld dat de informatie in het jaarverslag overeenstemt met de resultaten van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden.
Paragrafen
Alle verplichte paragrafen zijn opgenomen en zijn kwalitatief van voldoende niveau.
Informatiewaarde
De toelichtingen zijn goed leesbaar en geven een adequate analyse tussen het uitgevoerde beleid en de financiële gevolgen.
Incidentele baten en lasten
De toelichting op de incidentele baten en lasten voldoet aan de daaraan te stellen eisen.
Fraude
In het jaarverslag wordt nog niet ingegaan op de uitgevoerde frauderisico-analyse. We vragen het college om een passage hieromtrent op te nemen in het jaarverslag.
22
3.6 SiSa-bijlage en WNT SiSa-bijlage Wij hebben de in de SiSa-bijlage van de jaarrekening genoemde specifieke uitkeringen gecontroleerd met inachtneming van de Nota verwachtingen accountantscontrole 2023. De hierbij geconstateerde fouten en onzekerheden dienen op grond van het Bado in het verslag van bevindingen te worden opgenomen, indien de navolgende rapporteringstolerantie per specifieke uitkering wordt overschreden: − € 12.500 indien de omvangbasis kleiner dan of gelijk aan € 125.000 is. − 10% indien de omvangbasis groter dan € 125.000 en kleiner dan of gelijk aan € 1.000.000 is. − € 125.000 indien de omvangbasis groter dan € 1.000.000 is. Op grond van ons onderzoek hebben wij bij de specifieke uitkeringen geen fouten en/of onzekerheden geconstateerd die de voor SiSa geldende rapporteringstolerantie overschrijden. De SiSa-bijlage dient door uw gemeente samen met een aantal andere verplicht voorgeschreven verantwoordingsstukken voor 15 juli aanstaande elektronisch bij het CBS te worden aangeleverd. Door middel van een voorgeschreven tabel dienen wij te rapporteren over onze bevindingen ten aanzien van de in de jaarrekening opgenomen SiSa-bijlage. In bijlage A bij dit rapport zijn deze bevindingen in de voorgeschreven tabel opgenomen. U kunt deze tabel hanteren ten behoeve van verzending naar het CBS.
Regeling A16 Vanuit onze controle op de A16 regeling (Bekostigingsregeling opvang ontheemden Oekraïne) constateren we dat de gemeente Borsele circa € 0,7 miljoen meer aan voorschotten heeft ontvangen dan dat er aan de regeling besteed is. We constateren dat de gemeente echter een vordering heeft opgenomen voor deze regeling van € 0,1 miljoen. Daarmee zijn de baten voor € 0,8 miljoen te hoog verantwoord. Dit controleverschil is gecorrigeerd in de definitieve jaarrekening.
Regeling C85 We constateren dat de gerealiseerde bedragen vanuit de C85 regeling (bijdragen Flexwoningen) ten onrechte nog niet in mindering zijn gebracht op de vooruitontvangen bedragen vanuit het Rijk. Deze bedragen hadden verwerkt moeten worden als nog te betalen bedragen naar deelnemende partijen. Daarmee is sprake van een presentatieverschil binnen de kortlopende schulden voor een bedrag van € 1,9 miljoen. Dit controleverschil is niet gecorrigeerd in de definitieve jaarrekening. WNT verantwoording Als onderdeel van onze controle hebben wij de naleving van de Wet normering topinkomens (WNT) gecontroleerd. Op basis van deze wet zijn de bezoldiging van topfunctionarissen in de publieke en semipublieke sector en de uitkeringen wegens beëindiging dienstverband aan topfunctionarissen wettelijk gemaximeerd. Voor gemeenten geldt dat de gemeentesecretaris en de griffier als topfunctionaris worden aangemerkt. Beide topfunctionarissen zijn in loondienst en er hebben zich gedurende 2023 geen wijzigingen voorgedaan. Voor topfunctionarissen geldt naast de maximering van de bezoldiging en eventuele uitkering wegens beëindiging van het dienstverband een publicatieverplichting in de jaarrekening.
Deze publicatieverplichtingen geldt eveneens voor bezoldiging van niet-topfunctionarissen met een dienstbetrekking, indien hun bezoldiging het algemene bezoldigingsmaximum (naar rato van de omvang van het dienstverband) overschrijdt. Wij hebben vastgesteld dat de bezoldigingen over 2023 niet strijdig zijn met de WNT en dat de jaarrekening voldoet aan de publicatieverplichtingen van de WNT. Wij willen benadrukken dat de naleving van de anticumulatiebepaling (het nagaan of topfunctionarissen van uw gemeente betrokken zijn bij andere organisatie c.q. nevenactiviteiten hebben welke onder de WNT vallen) overigens geen onderdeel uitmaakt van de controle van de accountant. De WNT-toezichthouders kunnen hier wel zelfstandig onderzoek naar doen en zo nodig handhavend optreden. 23
4. Financiële positie
4. Financiële positie Verloop van het eigen vermogen van uw gemeente Het eigen vermogen, inclusief het gerealiseerde resultaat, bedraagt per 31 december 2023 volgens de jaarrekening € 49,9 miljoen en heeft zich de afgelopen jaren als volgt ontwikkeld:
Analyse van het resultaat Het resultaat voor mutaties in de reserves laat een positief saldo zien. Het gerealiseerde saldo van baten en lasten bedraagt afgerond € 10,6 miljoen (positief). In de begroting was rekening gehouden met een resultaat van € 5,5 miljoen (negatief).
Grafiek ontwikkeling eigen vermogen (x € 1.000)
In de toelichting op het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening 2023 geeft de gemeente Borsele een gedetailleerde analyse van de afwijkingen ten opzichte van de begroting na wijziging. Als onderdeel van de toelichting op het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening 2023 wordt tevens overzichtelijk aangegeven welke baten en lasten als incidenteel zijn aan te merken.
60.000 50.000 40.000
We constateren een groot verschil tussen het resultaat volgens de begroting na wijziging en het gerealiseerde resultaat. Wij adviseren u de aard van de begrotingsafwijkingen te evalueren. Daarnaast adviseren we u om het incidentele, dan wel structurele effect van de afwijkingen op de komende jaren te analyseren en op basis daarvan het begrotingsproces te optimaliseren.
30.000 20.000 10.000 0 2020
2021 2022 Algemene reserve Bestemmingsreserve Gerealiseerd resultaat
2023
Van de totale reserves is € 17,3 miljoen opgenomen als algemene reserve. Het saldo van deze reserve is ten opzichte van voorgaand jaar gestegen met € 3,9 miljoen. Per saldo is gedurende 2023 € 0,5 miljoen onttrokken aan de reserves. Deze onttrekking vormt samen met het totaal saldo van baten en lasten (€ 10,6 miljoen voordelig) het gerealiseerde resultaat van € 11,1 miljoen.
25
4. Financiële positie Weerstandsvermogen en financiële kengetallen De analyse van het weerstandsvermogen en de financiële kengetallen is een onderdeel van het jaarverslag en de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing. Vanuit onze controlerende rol dienen wij vast te stellen of het jaarverslag (en dus deze paragraaf) niet strijdig is met de jaarrekening en geen materiële onjuistheden bevat. De kengetallen moeten altijd in relatie tot elkaar worden bezien.
Schuldpositie De schuldpositie van uw gemeente geeft een beeld van de mate waarin uw gemeente afhankelijk is van externe middelen bij het realiseren van haar doelstellingen. Ook geeft het inzicht in welk deel van de inkomsten van de gemeente gebruikt moet worden om de rente en aflossing van de schulden te kunnen betalen. De gecorrigeerde netto schuldquote is aangepast voor leningen die de gemeente ‘doorleent’ aan derden (zoals woningbouwverenigingen).
Uit de combinatie van de kengetallen kan een beeld worden gemaakt van de financiële positie van de gemeente. Daarbij kan ook inzichtelijk worden gemaakt wat de oorzaak is van een sterke of zwakke financiële positie. De financiële kengetallen geven, met de inherente beperkingen hierbij, inzicht in (de ontwikkeling van) uw financiële positie.
Hieronder hebben wij de ontwikkeling van uw schuldpositie gedurende de afgelopen vier jaar weergegeven.
Hieronder hebben wij de ontwikkelingen in uw kengetallen en een relatie naar de landelijke ontwikkelingen weergegeven: Kengetallen
Gemeente Borsele
Zeeland
2023
2022
2023
Netto schuldquote
-15
-11
39
Netto schuldquote gecorrigeerd
-15
-11
35
Solvabiliteit
55
54
36
Grondexploitaties
-3
-3
3
Belastingcapaciteit
97
108
97
Structurele exploitatieruimte
1
0
7
Grafiek ontwikkeling netto schuldquote 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% -10% -20%
2020
Gemeente Borsele
2021
Zeeland
2022
Nederland
2023
15.000 tot 25.000 inwoners
De netto schuldquote bedraagt -15% en is daarmee gedaald ten opzichte van voorgaand boekjaar (2022: -/- 11%). Deze ratio geeft aan in hoeverre de schulden hoger zijn dan de jaarlijkse inkomsten. Een ratio die kleiner is dan 100% duidt op hogere baten dan schulden in een boekjaar. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten adviseert om 130% als maximum norm te hanteren en daarboven de schuld af te bouwen (bron: VNG, Handleiding houdbaarheidstest gemeentefinanciën). Uw gemeente voldoet ultimo 2023 aan die norm.
26
4. Financiële positie Solvabiliteit De solvabiliteit van uw gemeente geeft een beeld van de mate waarin uw gemeente op lange termijn aan haar verplichtingen kan voldoen. Hieronder hebben wij de ontwikkeling van uw solvabiliteit gedurende de laatste 4 jaar weergegeven. Grafiek ontwikkeling solvabiliteit
Weerstandsvermogen en risicobeheersing In de paragraaf "Weerstandsvermogen en risicobeheersing" in het jaarverslag is een toelichting opgenomen op de weerstandscapaciteit van de gemeente. Op basis van de inventarisatie van de geïdentificeerde risico’s, waarbij rekening wordt gehouden met kans op voordoen en financiële impact, wordt berekend welk bedrag benodigd is ter dekking van de geïdentificeerde risico's.
60%
Hieronder is het verloop over de afgelopen 3 jaar weergegeven inclusief een kwalificatie van de weerstandsratio. De weerstandscapaciteit is voornamelijk opgebouwd vanuit de algemene reserve. De weerstandsratio kwalificeert als uitstekend.
50% 40% 30% 20% 10% 0% 2020 Gemeente Borsele
2021 Zeeland
2022 Nederland
2023 15.000 tot 25.000 inwoners
De solvabiliteit is in 2023 55%. Dit percentage is hoger dan vorig jaar (54%), met name vanwege het positieve resultaat in boekjaar 2023. De VNG hanteert een signaalwaarde als de solvabiliteit onder de 20% komt. We merken op dat de solvabiliteit in de afgelopen jaren is verbeterd en boven de signaalwaarde ligt.
De grootste door uw gemeente geïdentificeerde risico’s zijn: − risico’s uit garantstellingen − risico’s uit reguliere activiteiten, zoals tekorten op het sociaal domein, IT-risico’s en het risico op het mislopen van subsidiebaten − risico’s uit verbonden partijen We constateren dat de weerstandsratio beperkt is gedaald in 2023 als gevolg van een daling van de weerstandscapaciteit en gelijkblijvende onderkende risico’s. (x € 1 miljoen)
2023
2022
2021
Grondexploitatie Het kengetal grondexploitatie geeft weer hoe de waarde van de in exploitatie genomen gronden zich verhoudt tot de totale (geraamde) baten.
Weerstandscapaciteit
11,3
14,1
7,1
Risico’s
1,4
1,4
2,6
Belastingcapaciteit De lastendruk in de gemeente Borsele ten opzichte van het landelijk gemiddelde bedraagt 97%.
Weerstandsratio
8,1
10,1
2,7
Structurele exploitatieruimte Op basis van het kengetal “structurele exploitatieruimte” blijkt dat er beperkte structurele begrotingsruimte is om tekorten of extra lasten binnen de huidige begroting op te vangen.
Weerstandsratio
Betekenis
>= 2.0
Uitstekend
1.4 < 2.0
Ruim voldoende
1.0 < 1.4
Voldoende
0.8 < 1.0
Matig
0.6 < 0.8
Onvoldoende
< 0.6
Ruim onvoldoende
27
5. Bevindingen interne beheersing
5. Bevindingen interne beheersing Algemeen Naar aanleiding van onze tussentijdse controle over 2023 hebben wij in december 2023 een boardletter uitgebracht. Onze doelstelling van deze controle is om een beeld te krijgen of de interne beheersingsomgeving en de daarin opgenomen maatregelen van interne controle toereikend zijn in het kader van onze opdracht tot de controle van de jaarrekening van uw gemeente. Dit beeld is in belangrijke mate bepalend voor onze risico-inschatting en hiermee voor de omvang en diepgang van onze werkzaamheden die wij bij de jaarrekeningcontrole moeten uitvoeren teneinde de gewenste zekerheid te verkrijgen dat de jaarrekening géén materiële fouten bevat. Uit onze risicoinschatting komen een aantal risicogebieden naar voren die een verhoogd risico met zich meebrengen op een materiële fout in uw jaarrekening. Dit betreffen de volgende risico’s: − waardering van uw grondexploitaties; − getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording; − de juistheid van de voorziening voor precariobelasting; − het risico dat het management van de gemeente de procesafspraken kan doorbreken, hetgeen een standaard risico is vanuit onze beroepsregels. Als wij kijken naar de jaarrekening van de gemeente ziet dit risico niet specifiek toe op een onderdeel van de jaarrekening.
Geautomatiseerde gegevensverwerking Wij rapporteren onze bevindingen met betrekking tot de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking in dit verslag. Hierbij dient opgemerkt te worden dat de accountantscontrole van de jaarrekening niet specifiek is gericht op de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking. De jaarrekeningcontrole heeft geen tekortkomingen in de continuïteit en betrouwbaarheid van de geautomatiseerde gegevensverwerking aan het licht gebracht.
Fraude en naleving wet- en regelgeving Het college is primair verantwoordelijk voor het voorkomen van fraude, het naleven van wet- en regelgeving en voor een cultuur van eerlijkheid en integriteit en dient zowel preventieve als repressieve beheersingsmaatregelen te nemen om de kans op fraude en overtreding van wet- en regelgeving zo veel mogelijk te beperken. De Raad is verantwoordelijk voor het toezicht op het college in de uitvoering van deze taken. Voor het uitoefenen van deze verantwoordelijkheid maakt het management gebruik van diverse beheersingsmaatregelen, zoals interne richtlijnen en gedragscodes, controle technische functiescheiding en periodieke rapportages over financiën. Ten behoeve van onze jaarrekeningcontrole identificeren wij de risico’s met betrekking tot fraude en overtreding van wet- en regelgeving en beoordelen wij de interne beheersings-maatregelen die gericht zijn op het voorkomen en signaleren van (materiële) fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving. Voor zover relevant voor onze controle voeren wij gegevensgerichte controlewerkzaamheden uit. Onze controle is echter niet specifiek gericht op het signaleren van fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving. Wij hebben als onderdeel van de jaarrekeningcontrole 2023 uw inschatting inzake frauderisico’s met betrekking tot uw organisatie besproken.
Deze bespreking komt ook voort uit onze verplichte rapportage van de accountant over de uitkomsten van onze werkzaamheden met betrekking tot de ingeschatte frauderisico’s in de controleverklaring.
29
5. Bevindingen interne beheersing Fraudebeheersing en onze observaties Om bestuurders en toezichthouders houvast te bieden heeft het NBA in februari 2022 de brochure “Frauderisicobeheersing” uitgebracht. Wij adviseren u om kennis te nemen van de 11 aanbevelingen die hierin zijn gedaan. Onderzoek laat zien dat het grootste deel van de fraudegevallen door middel van een ‘tip’ aan het licht komt. Dit maakt het belang van een fraudemeldpunt en klokkenluidersregeling groot. Wij zijn van mening dat uw organisatie dit binnen uw interne internetpagina toereikend heeft ingericht. Het is goed uw medewerkers hier periodiek van bewust te maken. Het opstellen van de frauderisicoanalyse is inmiddels onderhanden bij de gemeente, onder begeleiding van een deskundige externe partij. Wij adviseren u om het fraude risico-beheersingsproces af te ronden, te formaliseren en in te bedden in uw periodieke rapportagecyclus. Hierbij adviseren wij u ook om een ‘fraude response plan’ op te stellen, zodat u bij een vermoeden tot fraude bij uw organisatie tijdig kan anticiperen om mogelijke schade (financieel als reputatie) zo veel mogelijk te beperken. In het kader van onze controle hebben wij geen bevindingen te melden met betrekking tot de naleving van wet- en regelgeving.
Naleving wet- en regelgeving en overige Wij informeren de gemeenteraad over illegale handelingen waarbij het hoger kader is betrokken en over fraude en illegale handelingen (of deze nu door het hoger kader of door andere werknemers zijn veroorzaakt) die een onjuistheid van materieel belang in de jaarrekening tot gevolg hebben. Gedurende de controle zijn geen significante punten gesignaleerd ten aanzien van feitelijke of vermoedelijke niet-nakoming van wet- en regelgeving, voor zover deze van belang worden geacht voor de mate waarin de Raad in staat is haar taken te vervullen.
Corruptie en omkopingsrisico’s Uw gemeente maakt onderdeel uit van de overheidssector waarin corruptie vaker dan bij andere sectoren voorkomt. Dit komt onder andere omdat veel transacties met een relatief grote omvang plaatsvinden, de transparantie over marktprijzen niet in alle gevallen voldoende is om te beoordelen en frequent zaken gedaan wordt met andere corruptiegevoelige sectoren (vastgoed, constructie, infrastructuur et cetera). Hierdoor hebben wij dit als aandachtspunt in onze controle meegenomen. Corruptie is een wereldwijd probleem waarbij het uw verantwoordelijkheid is om corruptie binnen uw gemeente te voorkomen. Onze beroepsregels zijn in de praktijkhandreiking “Corruptie, werkzaamheden van de accountant” verder aangescherpt, hetgeen tot aanvullende werkzaamheden heeft geleid. Wij hebben de volgende werkzaamheden verricht om eventuele effecten van dit risico ten behoeve van onze controle van de jaarrekening te mitigeren: − Detailcontrole op de inkopen en aanbestedingen om vast te stellen dat alle inkopen conform de geldende Europese aanbestedingsregels en de Aanbestedingswet 2012 zijn aanbesteed. − Door middel van een steekproef vaststellen of voor alle inkopen welke in rekening zijn gebracht aan de gemeente ook een prestatie is geleverd door de tegenpartij.
− Door middel van een steekproef vaststellen of bij alle materiële grondaankopen en –verkopen door de gemeente vastgestelde procedures in materiële zin zijn gevolgd. − Door middel van een steekproef vaststellen of alle verstrekte subsidies in overeenstemming met de geldende interne wet- en regelgeving zijn verstrekt. Uit bovenstaande werkzaamheden zijn geen bevindingen voortgekomen.
30
5. Bevindingen interne beheersing Overige bevindingen interne beheersing We constateren dat gemeente Borsele in boekjaar 2023 nog geen gebruik maakt van een systeeminstelling in de BNG-bankomgeving, waarmee systeemtechnisch wordt afgedwongen de betaaladvieslijst vanuit het financieel pakket overeenkomt met de daadwerkelijke betaalopdracht in de bankapplicatie. Tijdens de controle over boekjaar 2023 hebben we vastgesteld dat de implementatie hiervan per mei 2024 plaats vindt, waardoor dit in de toekomst zal worden afgedwongen en de interne beheersing omtrent betalingen een verdere verbeterslag heeft gemaakt.
31
6. Overige onderwerpen
6. Overige onderwerpen ESG Het integreren van duurzaamheidsaspecten binnen uw gemeente en bedrijfsvoering wordt de toekomstige norm. De EU zet flink in op het afdwingen van transparantie over het gevoerde duurzaamheidsbeleid. Een voorbeeld daarvan: met ingang van het boekjaar 2025 moeten grote ondernemingen (volgens de jaarrekening criteria) rapporteren over de voortgang en realisatie van hun duurzaamheidsambities (CSRD) en over de bijdrage van hun producten en/of diensten aan een klimaatneutrale economie (EU Taxonomy).
We kunnen concluderen dat het ESG regelgevingskader volop in beweging is. Alles is erop gericht dat organisaties duurzaamheid in hun organisaties verankeren en rapporteren over uw bijdrage/impact op de thema’s Environment, Social en Governance. Vooruitlopend op de wettelijke verplichtingen is eerdere toepassing (op vrijwillige basis) toegestaan. Om sustainability in uw organisatie te integreren kunt u het ESG raamwerk zoals hieronder weergegeven doorlopen.