7.1 Memo Zoet Water beschikbaarheid

Aan: Domein/Team: Kopie aan:

gemeenteraad Borsele BSL - Domein Ruimte Kopie aan

Van:

College van burgemeester en wethouders

Zaaknummer: Documentnummer:

Z23.027587

Datum: Betreft:

18 januari 2023 Zoet water beschikbaarheid

INLEIDING Ons klimaat verandert. We hebben steeds meer te maken met korte, heftige regenval en extreme droogte. Daardoor staat de beschikbaarheid van zoet water onder druk. In onze zilte provincie hebben we weinig natuurlijke bronnen waardoor zoet water niet altijd beschikbaar is op de momenten dat we het nodig hebben. De noodzaak van zoet water voor Zeeland: - Het zuidwesten is aan het verzilten. - Tot de jaren tachtig was Zeeland een provincie met hoge landbouwopbrengsten. De opbrengsten van gewassen zijn door droge jaren in de afgelopen periode sterk afgenomen. - Voor de fruitteelt is beregening de belangrijkste factor om nachtvorstschade in het voorjaar te voorkomen. - De kosten van waterbedrijf Evides stijgen volgend jaar van € 0,70 naar € 0,87 per m3 landbouwwater: een enorme kostenpost op jaarbasis. De gemeente Borsele wil alle medewerking verlenen voor mogelijke oplossingen in de beschikbaarheid van zoet water. Samen met andere organisaties, ondernemers en agrariërs gaan we actief aan de slag met de zoet water-vraag. In deze memo geven we in het kort inzicht in de belangrijkste beleidskaders. Daarna geven we een overzicht van initiatieven op dit gebied waaraan de gemeente Borsele deelneemt of medewerking aan verleent. We sluiten af met de stappen die we als gemeente Borsele gaan nemen.

BELEIDSKADERS In Zeeland zijn een aantal beleidsdocumenten van belang als het over de weerbaarheid tegen zoetwatertekorten gaat. Deze benoemen we hier kort.

MEMO

Deltaplan Zoet Water Het Deltaplan Zoet Water is een samenwerking van verschillende overheden zoals het waterschap Scheldestromen, de provincie Zeeland, gemeenten en verschillende partners om een breed gedragen strategie en aanpak te ontwikkelen. De strategie moet ervoor te zorgen dat vraag en aanbod van zoet water op elkaar zijn afgestemd. Doel van het Deltaplan Zoet Water is om Zeeland weerbaar te maken tegen zoetwatertekorten. 1

Het startpunt van het Deltaplan Zoet Water is de kansenkaart. Deze kaart geeft inzicht in welke projecten er al lopen. De kaart levert gebruikers van zoet water informatie die zij kunnen benutten bij hun bedrijfsvoering en bedrijfsontwikkeling. Een deel van de in dit document benoemde initiatieven zijn opgenomen in het Zeeuws Deltaplan Zoet Water, zoals zoetwateropslag in de Zwaakse Weel. Klimaatadaptatiestrategie Zeeland Het doel van de Klimaatadaptatiestrategie Zeeland (KasZ) is om in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust ingericht te zijn. Klimaatadaptatie is een opgave voor de gehele Zeeuwse samenleving: inwoners, bedrijven en overheden. Geen van deze partijen kan het alleen. Samenwerking is daarom een vereiste en de strategie geeft hieraan richting. De KasZ beschrijft de Zeeuwse uitgangspunten en benoemt voor welke onderwerpen lokale uitgangspunten van toepassing zijn. De zoetwateropgave is een belangrijk onderwerp in de strategie. Water en bodem sturend De recente beleidslijn ‘Water en Bodem Sturend’ (WBS) geeft aan hoe ruimtelijke ontwikkeling aangepast moet worden aan water en de bodem, in plaats van net andersom. In de brief aan de Tweede Kamer van 25 november 2022 geeft WBS richting aan het: - Herstellen van gezonde en duurzame bodem- en watersystemen. - Omgaan met opgaven in zes verschillende gebiedstypen. - Stimuleren van een vitale bodem.

- Beschermen van schoon en voldoende grondwater. Het credo van deze beleidslijn is ‘niet alles kan overal’. Het WBS vormt hierin een belangrijk richtinggevend kader. Nadere invulling aan dit beleid volgt in 2023. Eén van de maatregelen is om verzilting tegen te gaan en het vasthouden van zoetwater door het instellen van hogere polderpeilen. Omgevingsverordening 2018, aanpassing De provincie Zeeland heeft momenteel een aanpassing van de Omgevingsverordening 2018 in voorbereiding. Eén van de onderwerpen betreft de aanleg van zoetwaterbassins buiten het agrarisch bouwvlak. Het ontwerp van de Omgevingsverordening 2018 lag tot en met 23 december 2022 ter visie.

MEMO

INITIATIEVEN ZOET WATER Waterbergen in het Sloegebied De gemeente Borsele is betrokken bij het onderzoek naar ‘Water bergen in het Sloegebied’. In het onderzoek wordt verder uitgezocht of het terrein van het Sloegebied geschikt is om zoetwater te bergen. Hiertoe is overleg opgestart met de Zuidelijke Land- en Tuinbouworganisatie (ZLTO) en North Sea Port over het gebruik van Sloewater voor de land- en tuinbouw. De werkgroep wordt uitgebreid met Evides en het waterschap. Eind januari 2023 is een overleg gepland met al deze partijen. 2

Landbouwleiding Evides De landbouwleiding betreft een bestaande leiding. Onderzocht wordt of uitbreiding of inlaat van (hemel)water uit het Sloegebied mogelijk is. Dit wordt in 2023 verder uitgewerkt/ onderzocht in samenwerking met Evides, NSP, ZLTO en de gemeente. Zwaakse Weel, zoetwaterberging Het opslaan van zoet water in de Zwaakse Weel door peilopzet is een mogelijkheid. In het kader van het Zeeuws Deltaplan Zoet Water heeft de provincie Zeeland een onderzoek uitgevoerd om water te bergen in de Zwaakse Weel. Vanuit de rapportage Kwaliteit Richtlijn Water (KRW) blijkt de Zwaakse Weel hier potentie voor te hebben. Een verdere verkenning vindt plaats met de ZLTO, de Zeeuwse Milieufederatie (ZMF), Natuurmonumenten, het waterschap Scheldestromen, de provincie Zeeland en de gemeente Borsele. Deze verkenning is gaande: de uitkomsten verwachten we in 2023. Hergebruik effluent uit rioolwaterzuivering Landelijk wordt er veel onderzoek gedaan door onder andere waterschappen naar het hergebruik van zoet water (het effluent) uit rioolwaterzuiveringsinstallaties. Voor hergebruik van het effluent is het noodzakelijk dat de medicijnresten en hormoonstoffen via een 4e trapzuivering verder afgebroken worden. Dit is ook noodzakelijk voor het bereiken de waterkwaliteitseisen uit de KRW. Op dit moment is de 4e trap nog een kostbare zaak.

Inpassing zoetwaterbassins Het omgevingsplan voor het buitengebied van gemeente Borsele voorziet niet in het aanleggen van zoetwaterbassins bij akkerbouwbedrijven (wel bij fruitteeltbedrijven). Inmiddels is wel een dergelijk zoetwaterbassin vergund. Vanuit ruimtelijke ontwikkeling denkt gemeente Borsele ruimer mee met/over de zoetwaterproblematiek. Ook twee andere aanvragen zijn positief benaderd. Echter, omdat dit ontgrondingen betreft van meer dan 1.000 m3 is een vergunning voor ontgronding van de provincie Zeeland benodigd op basis van de Ontgrondingenwet. Opslag in kreekruggen Vijf jaar geleden is het project Freshem opgestart door de provincie Zeeland. Hiermee zijn alle plekken met zoetwater inzichtelijk gemaakt. In 2023/ 2024 wordt de gehele provincie opnieuw ingevlogen. Dit betreft dan een onderzoek naar de diepte van het zoetwater. De nieuwe metingen worden afgezet tegen de eerste Freshem opname zodat het verschil inzichtelijk wordt gemaakt. Zo kan onder andere de invloed van de onttrekking door de landbouw in kaart gebracht worden.

MEMO

Meting zoutgehalte van het grondwater Veel boeren binnen gemeente Borsele meten het zoutgehalte in het grondwater aan de hand van de EC-waarden van het oppervlaktewater. De EC-waarden geven inzicht in de elektrische weerstand of geleidbaarheid van de ondergrond en worden vertaald naar een zoutgehalte van het 3

grondwater. Dit is een initiatief vanuit de ZLTO in samenwerking met de provincie. Deze metingen zijn te vinden op de ‘Deltares - Nitrate app’. Wateroverlast versus vasthouden zoet water In de gebouwde omgeving wordt door gemeente Borsele altijd bekeken of bijvoorbeeld bij reconstructies wateroverlast voorkomen kan worden en of het water vastgehouden kan worden door onder andere infiltratie. Een voorbeeld hiervan is het project Middenstraat ’s-Gravenpolder en de Markt in ’s-Heerenhoek. De gemeente legt haar visie op haar gemeentelijke watertaak vast in het stedelijk waterplan. Waterconserveringstuwen Bij secundaire en tertiaire sloten in het watersysteem is het mogelijk om - via het waterschap - zelf het waterpeil te sturen met behulp van eigen stuwen. Zo kan water langer vastgehouden worden in de sloten en gebruikt worden in drogere tijden. Zoetwatervoorziening vanuit Brabantsewal en Zoommeer In de jaren tachtig en negentig is er samen met agrariërs een inlaat en een aanvoersysteem aangelegd in een deel van de gemeente Reimerswaal: de Reigerbergsche polder en Eerste Bathpolder. Via het Volkerak Zoommeer kan zoet water ingelaten worden in tijden van droogte. Het waterschap heeft het watersysteem op deze voorziening aangepast. Deelnemende agrariërs betalen jaarlijks voor aanleg en onderhoud om het zoet water binnen het gebied te verspreiden via het slotensysteem.

Het waterschap heeft afgelopen jaar het zoetwaterbereik tijdelijk kosteloos vergroot. Er ligt nu het initiatief bij eigenaren van omliggende percelen en ZLTO om te onderzoeken of er meer agrariërs willen aansluiten bij de zoetwatervoorziening en bereid zijn om te investeren in een zoetwatervoorziening. Aansluiting met de plannen in Oost-Zuid-Beveland is een goede mogelijkheid om op de totale kosten te besparen. Freshmaker Een fruitteler uit Ovezande heeft een vernieuwende vorm van ondergrondse wateropslag ontwikkeld. Zoetwateroverschotten worden tijdens de winter gebruikt om de zoetwaterlenzen in de buurt van zijn percelen te vergroten. Een zoetwaterlens is een massa zoet grondwater die op het omliggende zoute water drijft. In tijden van droogte wordt het zoete water gebruikt voor druppelirrigatie van zijn boomgaarden.

MEMO

VISIE OP UITVOERING GEMEENTE BORSELE Algemeen Gemeente Borsele heeft eerder een succesvolle raadsbijeenkomst georganiseerd over waterinclusief denken. De LPB en SGP/CU hebben hier indertijd het initiatief voorgenomen. Voor een aantal van bovenstaande initiatieven is daar de basis gelegd. In het Uitvoeringsprogramma ‘Schakelen met raad en daad’ hebben we opgenomen dat we als Borsele de zoetwaterhuishouding voor de verschillende doelgroepen op orde moeten hebben. Mede in het licht van de afgelopen zomers - die zeer droog waren – gaan we daarom concreet initiatieven ondersteunen en mede tot 4

uitvoering brengen. Hiertoe worden contacten gelegd met provincie Zeeland, waterschap Scheldestromen, ZLTO en Evides. De voorkeur gaat uit om als eerste onderzoek uit te voeren naar de mogelijkheid van een zoetwatervoorziening vanuit Brabant. Uitvoering onderzoek naar zoetwatervoorziening vanuit Brabant Het oppompen van zoet water uit het Zoommeer en de Brabantsewal, met gebruikmaking van de bestaande waterlopen op Zuid-Beveland aangelegd in 1957 bij de herverkaveling van ons gebied is mogelijk de eerste praktische, direct uitvoerbare optie. De uitvoering van dit onderzoek wordt gedeeld door een groot aantal fruittelers en akkerbouwers. Het bestaande systeem van de waterlopen (watergangen en kleinere sloten die daar op afwateren) worden volgepompt met zoet water uit het Zoommeer en Brabantsewal. Een vergevorderd plan wordt momenteel voorgesteld aan heel het gebied in Oost-Zuid-Beveland. Een akkerbouwer uit Rilland-Bath heeft dit plan - als ZLTO-voortrekker - in samenwerking met het waterschap voorbereid. Gemeente Borsele kan zich hierbij aansluiten. Hierbij is het kanaal een barrière doordat er geen bruikbare pijp voorhanden is. In het onderzoek is de haalbaarheid van het aanleggen van een nieuwe pijp onder het kanaal een belangrijk startpunt.

Aan het zoetwater plan in Oost-Zuid-Beveland hangt een prijskaartje, dit is voorgelegd aan alle agrariërs (€ 5.000 per hectare te betalen over 20 jaar) met de verzekering dat er altijd water staat in de sloten. De kosten zitten hem voornamelijk in enkele pompstations. De afnemers gaan dus zelf meebetalen aan de voorzieningen voor zoet water. De betreffende fruittelers doen voor bijna 100% mee. In de akkerbouw is dit percentage lager omdat de financiële rendementen per hectare lager zijn. Wanneer heel Zuid-Beveland aan het systeem van Oost-Zuid-Beveland kan aansluiten, zouden de kosten per hectare dalen. Stappen/procesvoorstel 2023 1e/2e kwartaal 2023

2e kwartaal 2023

MEMO

3e kwartaal 2023 en verder

Opstellen procesvoorstel: - Bestuurlijk niveau, mogelijkheden onderzoeken. - Bijeenkomst gemeenteraad organiseren. - Ambtelijk niveau verder uitwerken. - Inzicht in actoren en verantwoordelijkheden. - Keuze waar de gemeente in tijd op in wil zetten. Overleg actoren, uitwerking/onderzoek naar haalbare initiatieven. Concrete acties tot uitvoering brengen.

Hoogachtend, burgemeester en wethouders van Borsele, de secretaris, de burgemeester,

5