Document · PDF

7.1 Klimaatadaptatiestrategie Zeeland 2021-2026

Besluitvormende raadsvergadering 7 oktober 2021, gemeente BorseleBij agendapunt: Voorstel om:22.701 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Klimaatadaptatiestrategie Zeeland 2021-2026

T A A M I L K T E H ! T R E D N ERA

Klimaatadaptatiestrategie Zeeland

SAMEN IN ZEE (2) HET CULTUURPROFIEL VAN ZEELAND

2021-2026 Inhoudsopgave Samenvatting

Inleiding

1. Ons onderscheidend vermogen

2. Visie

3. Uitdagingen en mogelijkheden

4. Thema’s

5. Samenwerking

6. Waarde

T A A M I L K T HE ! T R E D N A R VE KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

Anita Pijpelink Philipp Keller Cees Pille Peter Hoek Gedeputeerde provincie Zeeland Gezworene waterschap Scheldestromen Wethouder gemeente Goes Wethouder gemeente Tholen

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

Voorwoord “Zeeland bereidt zich voor op het nieuwe klimaat” Het klimaat verandert en dat merken we ook in onze provincie. Zeeuwse straten staan blank na hevige regenbuien, Zeeuwse boeren en fruittelers hebben schade door langdurige droogte en gebrek aan zoet water en ook de Zeeuwse natuur verandert door het verschuiven van de seizoenen. Deze klimaateffecten worden de komende jaren steeds extremer. Tijd voor actie! Hoewel we tijd hebben om ons aan te passen, is stilzitten en afwachten geen optie meer. Dit is de reden dat wij, de Zeeuwse overheden, in 2019 besloten om samen een regionale klimaatadaptatiestrategie op te stellen. Anderhalf jaar later presenteren we wij met gepaste trots het resultaat van deze samenwerking: de Klimaatadaptatiestrategie Zeeland (KasZ). Een document dat het resultaat is van veel onderzoek en overleg met tal van Zeeuwse partijen. Maar vooral ook een document dat een basis wil zijn voor concrete acties. Wij denken dat we met de KasZ een goede balans hebben gevonden tussen ambitie en draagvlak. De KasZ bevat een heldere visie op een klimaatbestendige en waterrobuuste toekomst van onze provincie. Ja, het kost extra inzet om je omgeving bestand te maken tegen weersextremen. Aanpassingen kun je echter vaak slim combineren met andere activiteiten. Bovendien hoef je niet altijd fysieke ingrepen te doen; soms is het ook een kwestie van slimmer plannen.

Dat kan op veel fronten meerwaarde hebben; zonder grote (extra) kosten. De KasZ geeft de regionale ambities aan, met voldoende ruimte voor maatwerk en een klimaatagenda op lokaal niveau. Zo werken we samen verder: we werken onze ambities verder uit en investeren in draagvlak. De KasZ functioneert daarbij als een stevig fundament onder de Zeeuws brede samenwerking. Een samenwerking die verder gaat dan alleen de Zeeuwse overheden. De inzet en inbreng van alle Zeeuwen is nodig om Zeeland in de komende 30 jaar klimaatbestendig en waterrobuust te maken. Wij kijken met grote waardering en tevredenheid terug op de wijze waarop de strategie tot stand is gekomen. Samenspraak en overleg stonden centraal bij het opstellen van de strategie. In het voorwoord mag een woord van dank voor de inzet en bijdrage van alle partijen dan ook niet ontbreken. Het is mooi om te kunnen concluderen dat samenwerking loont! De KasZ is daarmee van en voor ons allemaal. Dit geeft energie en vertrouwen voor het vervolg. “Het klimaat verandert en Zeeland verandert mee”.

Kernteam Klimaatadaptatie Zeeland: Anita Pijpelink, gedeputeerde provincie Zeeland; Philipp Keller, gezworene waterschap Scheldestromen; Peter Hoek, wethouder gemeente Tholen; Cees Pille, wethouder gemeente Goes; Chris Dekker, wethouder gemeente Middelburg en voorzitter Samenwerking (Afval)waterketen Zeeland

De KasZ is van en voor ons allemaal

Chris Dekker Wethouder gemeente Middelburg en Voorzitter Samenwerking (Afval)waterketen Zeeland

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

Inhoudsopgave Voorwoord

2-3

Samenvatting

Het klimaat verandert

7 7 7 7 10 10

Status en karakter: samen op weg naar een klimaatbestendig Zeeland Regionale en lokale aanpak Breed bestuursakkoord Doorwerking

13 13 13 14

Zeeland in de frontlinie van klimaatverandering

Zeeuwse uitgangspunten

Klimaatadaptatie: 8 leidende principes Overstromingen Vitale en kwetsbare infrastructuur Natuur Landbouw Bebouwd gebied Recreatie

25 25 26 30 33 36 40 44

Communicatie en bewustwording: verder werken aan draagvlak

Uitvoering en organisatie: samen aan de slag

51 51 51 52 54 54 55

1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5.

2.1. 2.2. 2.3.

4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5. 4.6. 4.7.

6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.6.

Aanleiding en context Doel strategie De vier klimaateffecten Totstandkoming strategie Leeswijzer

Uitvoeringsagenda: flexibel maar doelbewust Voortzetting Zeeuwse samenwerking klimaatadaptatie Kosten en baten klimaatadaptatie Gebiedsgerichte aanpak Afwegingskader klimaatadaptatie Verantwoording

Bijlage I: Aanvullende dwarsdoorsnedes thema landbouw

56-57

Bijlage II: Kosten van niets doen

58-59

Bijlage III: Infographic Klimaatadaptatiestrategie Zeeland

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

Samenvatting Het klimaat verandert. Ondanks dat we maatregelen nemen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, zullen we in de toekomst te maken krijgen met extremer weer, een warmer klimaat en een stijgende zeespiegel. De notitie ‘Zeeuwse risico’s in beeld’ laat zien dat alle Zeeuwen en alle onderdelen van de Zeeuwse samenleving met de effecten van klimaatverandering geconfronteerd worden. Het is noodzakelijk om de Zeeuwse samenleving hierop voor te bereiden en weerbaar te maken. Het is zaak om voorziene risico’s en schade zoveel mogelijk te beperken. Hoe langer we wachten met maatregelen, des te groter de risico’s en kosten. Het doel van de Klimaatadaptatiestrategie Zeeland (KasZ) is om in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust ingericht te zijn. Klimaatadaptatie is een opgave voor de gehele Zeeuwse samenleving: inwoners, bedrijven en overheden. Geen van deze partijen kan het alleen. Samenwerking is daarom een vereiste en de strategie geeft hieraan richting. De KasZ beschrijft de Zeeuwse uitgangspunten en benoemt voor welke onderwerpen lokale uitgangspunten van toepassing zijn, maar werkt de lokale uitgangspunten vanzelfsprekend niet nader uit. Daarnaast spreken de Zeeuwse overheden af wat hun gezamenlijke uitvoeringsagenda voor de toekomst is. Alle Zeeuwse overheden vertalen de KasZ in hun eigen beleid, regelgeving en uitvoering.

We beginnen in Zeeland niet vanaf nul. Gemeenten, waterschap en provincie werken al langer aan maatregelen om klimaateffecten te beperken. Denk aan en de Stedelijke Water Opgave, het Hoogwaterbeschermingsprogramma en de Proeftuin Zoet water. Meer inzet en meer samenhang is echter noodzakelijk. De KasZ vormt daarom een extra impuls voor al lopende veranderingsprocessen in de Zeeuwse samenleving. Dat biedt Zeeland de mogelijkheid om een voorbeeld te worden van een regio die klimaatadaptatie succesvol heeft doorgevoerd. Dit doen we aan de hand van 8 leidende principes: 1. Klimaatadaptatie is van ons allemaal 2. Stapsgewijs werken we aan een klimaatrobuust Zeeland 3. We beginnen niet bij nul 4. We vergroten de bewustwording en het draagvlak: 5. We borgen klimaatadaptatie 6. We durven te experimenteren en te innoveren 7. We benutten kennis, expertise, voorbeelden en ervaringen 8. We maken werk met werk De KasZ maakt de 8 leidende principes concreet aan de hand van onze Zeeuwse kernsectoren: landbouw, natuur, recreatie, bebouwd gebied, vitale infrastructuur en het overkoepelende thema overstromingen. Om de gevolgen van overstromingen te beperken is het principe van Meerlaagsveiligheid ontwikkeld. Deze benadering werkt in drie ‘lagen’.

Dit betekent dat naast sterke primaire waterkeringen (laag 1), onze buitendijkse gebieden en het achterland zo worden ingericht dat de gevolgen van een superstorm en overstroming beperkt worden (laag 2). Ook maken we duidelijke afspraken over evacuatie en crisisbeheersing (laag 3).

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

Onze vitale functies en infrastructuur zijn het kloppend hart van Zeeland. Wanneer deze uitvallen leidt dit tot veel schade, slachtoffers en maatschappelijke ontwrichting. Nieuwe vitale functies en infrastructuur worden daarom op veilige locaties en klimaatrobuust ontwikkeld. Bestaande vitale functies en infrastructuur worden op natuurlijke momenten klimaatadaptieve maatregelen uitgevoerd. Robuuste natuur is in staat klimaatextremen op te vangen. Daarom zetten we in op het (versneld) afronden van het Natuurnetwerk Zeeland, leggen we buffer- en verbindingszones aan en werken we toe naar een natuurinclusieve samenleving. Een volhoudbare landbouw in Zeeland vraagt om een goede bodemkwaliteit en een robuust watersysteem. We werken daarom aan een Zeeuws Deltaplan Zoet water en een goede bodemkwaliteit. Daarnaast ondersteunen we de agrarische sector om collectief en op bedrijfsniveau klimaatadaptieve maatregelen, zoals teeltveredeling, bodemverbetering en zuinig watergebruik te treffen. In het bebouwde gebied moet de komende 30 jaar stevig worden geïnvesteerd om Zeeland klimaatbestendig in te richten. Door aan te haken bij natuurlijke momenten zoals herstructurering en groot onderhoud blijven de kosten en inspanning overzichtelijk. Nieuwe ontwikkelingen worden altijd klimaatadaptatief ontworpen en gerealiseerd. Ook worden meekoppelkansen, met onder andere de energietransitie, benut.

De recreatiesector profiteert maximaal van seizoensverlenging. Om weersextremen op te vangen zijn fysieke inrichtingsmaatregelen op de terreinen en aanpassing van de bedrijfsvoering nodig. We ondersteunen de sector met extra aandacht voor bewustwording bij ondernemers én de gasten om Zeeland klimaatadaptief te maken. Zo blijft Zeeland ook in de toekomst een ‘Unique selling point’. Visies en ambities zijn waardevol maar hebben zonder uitvoeringsagenda beperkte slagkracht. Daarom zijn de in de Klimaatadaptatiestrategie Zeeland opgenomen ambities en besluiten vertaald in een gezamenlijke uitvoeringsagenda. In de uitvoering gaan we gezamenlijk aan de slag met de KasZ. We geven daarbij verder vorm aan een gebiedsgerichte aanpak en we ontwikkelen een afwegingskader klimaatadaptatie. We benutten daarnaast als regio Zeeland maximaal de Impulsregeling Klimaatadaptatie van het Rijk en co-financieren daarmee 7.6 miljoen van onze uitvoeringsprojecten. Klimaatverandering staat stevig op de Zeeuwse agenda. Een breed klimaatbewustzijn betekent echter niet automatisch dat de betrokkenheid bij klimaatadaptatie groot is. Bekend is dat bewustwording doorgaans niet automatisch leidt tot gedragsverandering. We zetten daarom concrete stappen om de gezamenlijke campagne ‘Het Klimaat verandert, Zeeland verandert mee’ de komende jaren uit te bouwen.

De betrokkenheid van inwoners, ondernemers en andere organisaties is daarom extra belangrijk, want alle inspanningen – groot en klein - van ons samen leiden uiteindelijk tot het doel dat Zeeland in 2050 klimaatrobuust en waterbestendig is ingericht.

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

1. Het klimaat verandert 1.1. Aanleiding en context Het klimaat verandert. Ondanks de maatregelen die we nemen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, zullen we in de toekomst te maken krijgen met extremer weer, een warmer klimaat en een stijgende zeespiegel. Iedereen krijgt te maken met de gevolgen van klimaatverandering en daarom is het nodig onze omgeving aan te passen aan deze nieuwe omstandigheden. Dit noemen we klimaatadaptatie. Ook in Zeeland zien we dat alle inwoners en alle onderdelen van de Zeeuwse samenleving nu al met deze effecten geconfronteerd worden, en hier in de toekomst nog meer mee te maken krijgen. Met deze Klimaatadaptatiestrategie bereiden we de Zeeuwse samenleving hierop voor en maken haar weerbaar. Het is zaak om voorziene risico’s en schade zoveel mogelijk te beperken. Hoe langer we wachten met het nemen van maatregelen, des te groter de risico’s en kosten.

Belangrijke gevolgen van klimaatverandering: • Een hogere gemiddelde temperatuur • Een stijgende zeespiegel • Vaker extreem weer, zoals hevige regenbuien en stormen • Vaker en langere hittegolven • Vaker en langere perioden van droogte

Zeeland heeft in het (verre en nabije) verleden vaker te maken gehad met grote veranderingen door klimaatverandering, zeespiegelstijging en wijziging van de loop van de Schelde. Het meest sprekende voorbeeld van hoe een dreiging kan leiden tot nieuwe inzichten is de Watersnoodramp uit 1953, die grote delen van Zeeland, West-Brabant en Zuid-Holland onder water zette. Deze ramp kostte vele mensen het leven en veroorzaakte enorme schade. Maar deze ramp leidde ook tot het Nationale Deltaplan. Dit Deltaplan bracht niet alleen veiligheid tegen de zee; het zorgde ook dat Zeeland beter werd ontsloten en droeg daarmee bij aan de economische ontwikkeling van onze regio. De mate van klimaatverandering waarmee Zeeland nu wordt geconfronteerd betekent een nieuwe uitdaging. Het is aan deze en een volgende generatie Zeeuwen om daaraan het hoofd te bieden en de kansen te benutten die uit deze veranderingen voortvloeien. Klimaatadaptatie vormt ook een extra impuls voor al lopende veranderingsprocessen in de Zeeuwse samenleving. Door de uitdagingen rondom klimaatadaptatie integraal en op natuurlijke momenten op te pakken zorgen we ervoor dat Zeeland goed voorbereid is op de gevolgen van klimaatverandering en zorgt het voor relatief weinig extra investeringen.

Voorbeelden hiervan zijn een gemeente die bij het opnieuw inrichten van een woonwijk maatregelen toepast om hitte te beperken en een inwoner die zorgt voor extra wateropvang in de tuin op het moment dat de tuin (opnieuw) wordt ingericht. Stap voor stap richten we Zeeland klimaatbestendig in. Bij de transitie die voor ons ligt beginnen we niet bij nul. Voor een aantal thema’s, zoals wateroverlast, droogte en waterveiligheid is al veel aandacht en werken we aan concrete programma’s. Deze Klimaatadaptatiestrategie Zeeland zorgt bij deze thema’s voor een

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

extra stimulans en verbinding tussen de thema’s. Thema’s als hitte en vitale en kwetsbare infrastructuur hebben tot nu toe minder aandacht gekregen, waardoor we bij deze onderwerpen nog aan het begin van de transitie staan. Kennisopbouw en ontwikkeling van programma’s vergen bij deze thema’s aandacht. Door elke 6 jaar de strategie te evalueren en zo nodig bij te stellen, maken we gebruik van nieuwe inzichten, kennis en ervaringen die we zelf hebben opgedaan en die ons via het Nationale Deltaprogramma worden aangereikt. Via het zetten van kleine – maar cruciale – stappen bereiken we uiteindelijk ons einddoel: Een klimaatbestendig en waterrobuust Zeeland in 2050.

1.2. Doel strategie Het doel van de Klimaatadaptatiestrategie Zeeland is een klimaatbestendig en waterrobuust Zeeland in 2050. De strategie richt zich op doelen op de lange termijn, maar om die te bereiken zijn nu al maatregelen en moeten keuzes gemaakt worden. De strategie is ook nodig om de lange en korte termijn met elkaar te verbinden. Klimaatadaptatie is een opgave voor de gehele Zeeuwse samenleving: inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden. Geen van deze partijen kan het alleen. De strategie heeft nadrukkelijk als doel te inspireren en verbinden en geeft richting aan deze samenwerking. We dagen inwoners, ondernemers en ook onszelf (de overheid) uit om een bijdrage te leveren aan onze ambities. Zo werken we samen aan de toekomst van onze provincie.

1.3. De vier klimaateffecten De risico’s van klimaatverandering voor Zeeland zijn opgenomen in de notitie “Klimaatverandering, Zeeuwse risico’s in beeld”. Deze is voortgekomen uit de klimaatstresstesten die alle Zeeuwse overheden in 2018 en 2019 hebben uitgevoerd. De resultaten van deze klimaatstresstesten zijn besproken door overheden en maatschappelijke organisaties tijdens een risicodialoog op 29 november 2019. Tijdens deze dialoog zijn de Zeeuwse effecten van overstromingen, wateroverlast, droogte en hitte op Zeeland bepaald die een regionale aanpak vragen. De notitie “Klimaatverandering, Zeeuwse risico’s in beeld” vormt de basis voor de Klimaatadaptatiestrategie Zeeland. Hieronder belichten wij per thema de risico’s met een groot effect op de Zeeuwse samenleving. Op de website https://kaarten.zeeland.nl/map/klimaat zijn de klimaatrisico’s op een interactieve kaart weergegeven.

Er zijn vier belangrijke klimaateffecten:

WATER OVERLAST

HITTE

DROOGTE

OVER STROMING

In deze paragraaf wordt ingegaan op de effecten van het veranderende klimaat en welke gevolgen dit zal hebben. Als er niet wordt ingespeeld op het veranderende klimaat, zal dat ook de nodige kosten met zich meebrengen. In paragraaf 6.3 wordt nader ingegaan op deze kosten. Wateroverlast De kans op extreme buien en langdurende regenval neemt toe. In de bebouwde omgeving kan de riolering tijdens extreme buien het water niet snel genoeg afvoeren. Hierdoor komt het water op straat te staan en kan het bij woningen naar binnen stromen. Dit leidt tot wateroverlast, waterschade en gezondheidsrisico’s. Bij langdurig veel neerslag kan het water in de sloten zo ver stijgen dat deze buiten hun oevers treden. Voor de landbouw betekent extreme of langdurige regenval dat water op het land blijft liggen waardoor oogsten op een korte termijn niet mogelijk is en gewassen kunnen gaan rotten of kwetsbaar worden voor ziekten en plagen. Daarnaast neemt de kans op schade aan gewassen door hagel ook toe. Ondanks alle inspanningen is de afvoercapaciteit van het huidige watersysteem begrensd en niet toereikend voor de extreme € 400

Droogte Kenmerken van een extremer klimaat zijn dat perioden met hevige regenbuien worden afgewisseld door perioden van droogte. De jaren 2018, 2019 en 2020 laten zien dat dit fenomeen tegenwoordig regelmatig optreedt. Zeeland is extra kwetsbaar voor droogte, omdat vrijwel alle grote wateren zout zijn en de natuurlijke aanvoer van zoet water maar heel beperkt mogelijk is. Het grondwater bestaat – met uitzondering van delen van Zeeuws-Vlaanderen en de grotere kreekruggen - uit zout water. Dat betekent dat een groot deel van Zeeland afhankelijk is van het regenwater dat valt. Dit heeft grote gevolgen voor de landbouw en de natuur in Zeeland. Ook voor heeft het invloed op de productieprocessen van de industrie en de drinkwaterbedrijven. In periodes van langdurige droogte kan de € 800

watersysteem

waterketen

€ 328 € 255

€ 250 € 200 € 189

€ / aansluiting

€ 717

€ 600

€ 536 € 492

€400

€ –

0 205

0 204

0 203

0 202

0 205

0 204

0 203

202

201

€ –

201

€ / ha totaal gebied

€ 300

€ 150

neerslagsituaties van het toekomstig klimaat. Onvoldoende inspelen hierop leidt tot een situatie waarbij de grenzen van het watersysteem bereikt worden en een niet haalbare en onbetaalbare situatie ontstaat. Dit is eerder benoemd in de ‘Strategische visie waterbeheer Zeeland 2050’ (zie figuur 1: kostenontwikkeling watersysteem tussen 2016 en 2050).

Figuur 1 Kostenontwikkeling waterbeheer tussen 2016 en 2050 wanneer het huidige beleid wordt voortgezet. Watersysteembeheer (links) en waterketenbeheer (rechts) met behoud van huidig niveau van dienstverlening.

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

bodem van landbouwpercelen uitdrogen. Dit veroorzaakt schade of verlies van de teelten. Groen wordt minder vitaal waardoor planten en bomen verdorren en insecten meer schade kunnen toebrengen. Droogte geeft ook een grotere kans op natuurbranden en vermindert de beschikbaarheid van drinkwaterlocaties voor fauna. Tot slot heeft droogte tot gevolg dat het grondwater daalt. Hierdoor treedt extra zetting op in klei- en veengebieden. Dit veroorzaakt schade aan gebouwen, infrastructuur en archeologische resten. Hitte Een aantal decennia geleden was er sporadisch een zomer met een hittegolf. De laatste jaren is elk jaar sprake van één of meerdere hittegolven, met in het jaar 2020 zelfs een record van 9 dagen. Naast de hitte overdag, neemt ook het aantal warme nachten toe. De verwachting is dat dit alleen maar toe zal nemen tot zelfs perioden van enkele weken. Zeeland is ten opzichte van de rest van Nederland erg gevoelig voor hogere nachttemperaturen door de nabijheid van grote wateren die ’s nachts niet afkoelen en hun warmte afgeven aan de omgeving. Door hittegolven warmen onze dorpen, steden en bedrijventerreinen meer op dan het omringende landelijke gebied en houden ze warmte langer vast. Hoe meer een gebied versteend is, hoe groter de kans op hoge temperaturen. Bij hitte moet het menselijk lichaam harder werken om op temperatuur te blijven.

Mensen slapen slechter door de hoge nachttemperatuur, waardoor de arbeidsproductiviteit afneemt. Bij langdurige (extreme) hitte, zoals hittegolven, zijn kwetsbare groepen extra benadeeld. Een hittegolf leidt daarom tot extra ziekenhuisopnames en overlijdens. Ook de Zeeuwse natuur staat onder druk. Niet alleen door meer en langere hittegolven, maar ook door de geleidelijke temperatuurstijging en het veranderende klimaat. Zachtere winters, hetere zomers en de verschuiving van klimaatzones zorgen ervoor dat de omgeving en het leven om ons heen verandert. Overstromingsrisico Zeeland is door sterke dijken en duinen goed beschermd tegen (de gevolgen van) een overstroming. Maar Zeeland ligt in een Delta en

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

is omgeven door water. Overstromingsrisico’s komen hierdoor van alle kanten, zowel vanaf de zee, vanaf de rivieren als vanuit de lucht. Er wordt verwacht dat de zeespiegel na 2050 versneld stijgt. Het risico op een overstroming, hoewel heel klein, is altijd aanwezig en waakzaamheid blijft geboden. Dat geldt met name voor buitendijkse woon- en recreatiegebieden en buitendijkse bedrijventerreinen. Bewoners van buitendijkse woningen of appartementencomplexen dienen zich bewust te zijn dat ze niet worden beschermd door dijk of duin en dat evacuatie tijdens een stormvloed lastig of zelfs onmogelijk zal zijn. Buitendijks gelegen bedrijven moeten zich realiseren dat een (super)storm zal leiden tot schade aan materieel en milieu en uitval van productie. Als een dijk of duin doorbreekt zijn de gevolgen enorm: een groot aantal slachtoffers, grote schade aan gebouwen en infrastructuur, uitval van nutsvoorzieningen en het stilvallen van de regionale economie. Door de zeespiegelstijging zal ook de zoute kwel toenemen. Dit heeft gevolgen voor met name de landbouw, de (buitendijkse) natuur en het stedelijk groen. In combinatie met langdurige droogte wordt de problematiek verder versterkt.

In deze strategie zijn de effecten van de 4 klimaateffecten vertaald naar de volgende thema’s: 1. Overstromingen 2. Vitale en kwetsbare infrastructuur 3. Natuur 4. Landbouw 5. Bebouwd gebied 6. Recreatie De vier klimaateffecten komen terug in alle thema’s. Enkel het thema overstromingen bespreekt dit specifieke klimaateffect.

1.4. Totstandkoming strategie Niet bij nul beginnen Bij het ontwikkelen van de klimaatstrategie voor Zeeland hoeven we niet bij nul te beginnen. Een aantal klimaateffecten hebben al lange tijd de aandacht: • Wateroverlast: In 2013 is de Samenwerking Afvalwaterketen Zeeland opgericht, waarin Zeeuwse gemeenten, waterschap Scheldestromen en waterbedrijf Evides samenwerken. Eén van de onderwerpen waar zij zich op richten is de gezamenlijke aanpak van wateroverlast om schade door regenwater, afvalwater of grondwater in dorpen en steden zoveel mogelijk tegen te gaan. • Waterveiligheid: Om Nederland te beschermen tegen een overstroming is het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) opgericht. Via dit programma wordt voor dijken en duinen die niet aan de normen voor waterveiligheid voldoen een versterkingsplan opgesteld. • Droogte: De beschikbaarheid van zoet water is vanouds een probleem in Zeeland. Het Zeeuws Deltaplan Zoet water probeert een oplossing voor dit probleem te vinden. Hierin wordt onderzocht hoe de beschikbaarheid van zoet water beter kan worden afgestemd op de behoefte. Landelijke aanpak, regionale uitvoering Het Nationale Deltaprogramma bevat onder andere de Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie. Het doel hiervan is dat Nederland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht.

In Zeeland is in 2015 via de Waterochtend, het portefeuillehouders overleg van de Vereniging van Zeeuwse Gemeenten, besloten om deze Deltabeslissing gezamenlijk uit te voeren. Zeeuwse bestuurders wilden met kracht bevestigen dat alle Zeeuwse overheden zich inzetten om een klimaatbestendig en waterrobuust Zeeland te bereiken in 2050. Daarom is in maart 2019 het ‘Convenant klimaatadaptatie Zeeland’ door alle Zeeuwse overheden ondertekend. Dit betekende de start van een bestuurlijk kernteam klimaatadaptatie1 dat zich samen met alle Zeeuwse overheden, maatschappelijke organisaties, ondernemers en inwoners in heeft gezet voor de totstandkoming van deze strategie. De aanpak die landelijk wordt gehanteerd is: weten (inzicht in risico’s en kansen), willen (vertaling naar beleid, regels en middelen) en werken (werken aan een klimaatbestendige leefomgeving): • Weten: we brengen de huidige situatie in beeld en maken de bedreigingen en knelpunten zichtbaar doormiddel van klimaatstresstesten en risicodialogen. Met als doel om specialisten, bestuurders, inwoners, ondernemers en vertegenwoordigers van belangenorganisaties met elkaar in gesprek te brengen over de gevolgen van klimaatverandering voor hun gemeente, dorp en/of sector en de manier waarop we met deze gevolgen omgaan. De resultaten van de klimaatstresstesten en risicodialogen zijn verwerkt in de notitie ‘Zeeuwse risico’s in beeld’.

Alle algemene besturen van Zeeuwse overheidsorganisaties zijn geïnformeerd over deze notitie en hebben de kans gekregen om vragen te stellen en kritische opmerkingen te geven. Hiermee is de fase ‘weten’ afgerond. • Willen: we maken beleid om in te spelen op de klimaatrisico’s en knelpunten. De notitie ‘Zeeuwse risico’s in beeld’ vormt hiervoor een goede basis. Vervolgens hebben we met behulp van bouwstenen de strategie verder uitgewerkt. De bouwstenen zijn vertaald naar de strategie en de uitvoeringsagenda. In dit proces werken experts, betrokkenen vanuit de overheden en maatschappelijke organisaties en bestuurders nauw samen. • Werken: we gaan aan de slag met het uitvoeren van maatregelen om te zorgen dat Zeeland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht.

1.5. Leeswijzer De Klimaatadaptatiestrategie Zeeland bestaat uit verschillende onderdelen. De Hoofdstukken 1 en 2 zijn inleidende hoofdstukken die het doel van de strategie aangeven, beschrijven hoe de strategie tot stand is gekomen, wat de status van de strategie is en hoe de Zeeuwse overheden deze strategie in eigen beleid gaan verwerken. De hoofdstukken 3 en 4 gaan in op de strategie. Hoofdstuk 3 schetst het gewenste toekomstbeeld in 2050. Hoofdstuk 4 geeft de algemeen leidende principes van de KasZ weer en bevat per thema de inhoudelijke strategie. Voor ieder thema wordt de gewenste situatie beschreven, wat er nodig is om dit toekomstbeeld te bereiken, welke keuzes er zijn gemaakt en welke concrete maatregelen er genomen gaan worden. Hoofdstuk 5 schenkt aandacht aan communicatie en bewustwording. Hoofdstuk 6 gaat in op de uitvoering van de strategie en bevat een financiële paragraaf. Onderdelen hiervan zijn de wijze waarop partijen samenwerken en het cyclische proces, waarbij elke 5 jaar op basis van monitoring en evaluatie de strategie wordt bijgesteld. Daarnaast reikt hoofdstuk 6 nieuwe instrumenten aan en geeft het inzicht in de uitvoeringsagenda.

1 Het Bestuurlijk Kernteam Klimaatadaptatie bestaat uit een bestuurder van de provincie Zeeland, een bestuurder van Waterschap Scheldestromen, een bestuurder van de SAZ+ (Samenwerking Afvalwaterketen Zeeland) en twee bestuurders van de Zeeuwse gemeenten.

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

2. Status en karakter: samen op weg naar een klimaatbestendig Zeeland 2.1. Regionale en lokale aanpak De Klimaatadaptatiestrategie Zeeland is een regionale visie, opgesteld via een samenwerking tussen alle Zeeuwse overheden en met ondersteuning van een groot aantal maatschappelijke organisaties en belangenorganisaties in Zeeland. Het is geen strategie van één overheidspartij, maar steunt op een breed draagvlak in de Zeeuwse samenleving. Alle Zeeuwse overheden zullen deze strategie naar het eigen beleid vertalen, zowel de Zeeuwse gemeenten als het waterschap en de provincie. In de Klimaatadaptatiestrategie Zeeland zijn onderwerpen opgenomen omdat: • Er sprake is van regionale belangen of verantwoordelijkheden; • Het vanuit de systeemwerking effectiever is als gemeenten, waterschap en provincie de te nemen maatregelen onderling afstemmen; • De samenwerking op regionaal niveau efficiënter is om de veiligheid, het welzijn of andere belangen van inwoners te waarborgen; • Bij een thema het efficiënter is gezamenlijk op te trekken vanuit capaciteit en/of ontwikkeling van expertises of ervaring. Met deze aanpak wordt een Zeeuwse basis gelegd voor het beleid op het gebied van klimaatadaptatie. Bij de vertaling naar het (lokale) eigen beleid hebben gemeenten, waterschap en provincie vrijheid om de regionale strategie uit te werken en te implementeren.

Hierbij is eveneens ruimte voor (extra) eigen ambities, prioriteiten, lokaal specifieke opgaven, situaties en speerpunten. Hoe de KasZ lokaal wordt uitgewerkt is mede afhankelijk van initiatieven vanuit lokale gemeenschappen, lopende projecten of lokale kwetsbaarheden. In de Zeeuwse systematiek van werken bestaat een sterke wederzijdse relatie tussen de regionale en de lokale adapatiestrategieën. Enerzijds vormt de KasZ de basis en input voor de lokale strategieën. Anderzijds wordt de KasZ gevoed, nu en in de toekomst, door wat er lokaal speelt en wordt opgepakt. Daarom is de KasZ ook meer dan een beleidsdocument en heeft zij nadrukkelijk ook tot doel te inspireren en te verbinden. Hierover meer in hoofdstuk 6.1 over de uitvoeringsagenda en 6.2 over de samenwerking.

Regionale strategie KasZ

Lokale strategie

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

Veel van de oplossingen voor effecten van klimaatverandering lopen door verschillende sectoren heen en spelen op een bovenlokaal niveau. Daarnaast vraagt de snelheid waarmee klimaatverandering zich voltrekt om een extra impuls voor adaptatiemaatregelen. De Klimaatadaptatiestrategie Zeeland (KasZ) is dan ook bedoeld om: • De kans te benutten om lopende programma’s met elkaar in verbinding te brengen. Adaptatiemaatregelen kunnen een oplossing betekenen voor meerdere problemen. • Het bestaande beleid aan te vullen waar dat nodig is. • Extra kennis rondom een aantal thema’s te initiëren (zoals onderzoek naar hittestress in Zeeland, impactanalyse van de gevolgen van een overstroming, mogelijke oplossingen). Klimaatadaptatie is niet binnen één sector of beleidsveld op te lossen. Een integrale aanpak is een vereiste om het veranderende klimaat het hoofd te bieden. Daarom is de KasZ ook nadrukkelijk gericht op een integrale aanpak van klimaatopgaven vanuit verschillende sectoren. Bijvoorbeeld integrale oplossingen op het vlak van natuur, landbouw, waterbeheer en inrichting van het bebouwd gebied. Vergroening is een thema dat als een rode draad door meerdere sectoren loopt. Een klimaatbestendig watersysteem is daarnaast een belangrijke schakel voor zowel het bebouwd als in het landelijk gebied.

Een gebiedsgerichte aanpak is tot slot noodzakelijk om te komen tot die integrale oplossingen. Hierbij geldt ook dat klimaatverandering niet bij de grens stopt. Daarom is een goede samenwerking met andere provincies en Vlaanderen van belang. Een onderwerp dat eveneens regionale afstemming en samenwerking vergt is bewustwording en communicatie. Draagvlak voor het nemen van maatregelen onder inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties – en bereidheid om daar zelf mee aan de slag te gaan – zijn cruciaal voor het slagen van de strategie. Om die reden is hieraan in hoofdstuk 5 aandacht geschonken.

2.2. Breed bestuursakkoord In Zeeland werken we aan de Klimaatadaptatiestrategie vanuit een breed bestuursakkoord tussen alle overheden. In dit bestuursakkoord is een governancestructuur afgesproken, die ervoor moet zorgen dat er een breed draagvlak ontstaat voor de Klimaatadaptatiestrategie Zeeland. Spil in deze structuur is het OZO-themaoverleg Klimaat, energie en milieu (wat voorheen bekend was onder de naam ‘Waterochtend’), omdat alle regionale overheden in dit overlegorgaan zijn vertegenwoordigd. Het plan van aanpak, onderdeel van het bestuursakkoord, beschrijft het proces van voorbereiding van de Klimaatadaptatiestrategie en de vaststelling daarvan. Dat proces moet ertoe leiden dat de Zeeuwse adaptatiestrategie gedragen wordt door alle regionale overheden. Inzet is dat de regionale strategie ook de basis is voor de lokale strategie. De colleges van Burgemeester en Wethouders van de 13 gemeenten, het Dagelijks Bestuur van het waterschap Scheldestromen en het college van Gedeputeerde Staten van Zeeland leggen de klimaatadaptatiestrategie en uitvoeringsagenda voor aan hun gemeenteraden, Algemene Vergadering en Provinciale Staten,

vergezeld met het advies van het OZO-themaoverleg. Het staat de dagelijks besturen vrij deze strategie aan te vullen met onderwerpen en thema’s die de betreffende overheid van belang acht, mits deze niet strijdig zijn met of afbreuk doen aan het voorstel van het OZOthemaoverleg Klimaat, energie en milieu. Met de vaststelling van de strategie zeggen de partijen tevens toe dat zij de gekozen koers en uitgangspunten vertalen in het eigen beleid en de eigen regelgeving. Maatschappelijke partners wordt gevraagd de inhoudelijke koers van de strategie mede te onderschrijven.

2.3. Doorwerking Doorwerking Het oplossen van de geconstateerde kwetsbaarheden voor klimaatverandering zal beleidskeuzes en aanpassing van regelgeving of nieuwe regelgeving vergen. Dat betekent dat richtinggevende keuzes worden gemaakt en in de strategie worden vastgelegd.

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

Dit wordt op twee niveaus gedaan: • Zeeuwse uitgangspunten • Lokale uitgangspunten De Klimaatadaptatiestrategie Zeeland beschrijft de Zeeuwse uitgangspunten en benoemt voor welke onderwerpen lokale uitgangspunten van toepassing zijn, maar werkt de lokale uitgangspunten vanzelfsprekend niet nader uit. Daarnaast spreken de partijen af wat hun gezamenlijke

onderzoeksagenda is voor de toekomst. De gemeenten en de provincie vertalen deze klimaatadaptatiestrategie naar hun Omgevingsvisie. Het waterschap kent het instrument Omgevingsvisie niet en neemt deze klimaatadaptatiestrategie op in een relevant beleidsdocument. De opname van onderdelen van deze strategie in de Provinciale Omgevingsverordening en de Keur van het waterschap – voor zover voorgesteld door het OZOthemaoverleg Klimaat, energie en milieu – maakt hier deel van uit. De financiële consequenties van de uitvoeringsagenda worden – voor zover nodig – opgenomen in de meerjarenbegroting van gemeenten, waterschap en provincie. Relatie met andere beleidsvelden Er zijn weinig beleidsvelden die geen relatie hebben met de strategie voor klimaatadaptatie. De Klimaatadaptatiestrategie Zeeland is niet alleen van invloed op voor de hand liggende beleidsvelden als landbouw, natuur, bouwen en wonen, infrastructuur, waterveiligheid, Geopark Scheldedelta e.d., maar heeft ook invloed op het beleid voor communicatie, ICT, beheer en onderhoud etc. De strategie voor klimaatadaptatie zal in al deze beleidsvelden zijn doorwerking moeten krijgen. Het instrument daarvoor zijn de Omgevingsvisies van de gemeenten en de provincie, die de paraplu vormen waaronder de hoofdlijnen voor het sectorale beleid worden geformuleerd.

Deze vertaling van de Klimaatadaptatiestrategie Zeeland naar Omgevingsvisies zorgt ervoor dat de klimaatadaptatiestrategie een brede doorwerking krijgt naar het sectorale beleid van gemeenten, de provincie, het waterschap en andere organisaties. De beleidslijn met het grootste raakvlak is de energietransitie. Beide beleidslijnen zetten zich in voor een beter klimaat en de gevolgen ervan. Hoewel beide beleidslijnen verschillende doelen hebben, zullen vanuit beide beleidslijnen projecten in de buiten worden uitgevoerd. In de uitvoering zullen zich dan ook meekoppelkansen voordoen. Relatie met het Deltaprogramma Zuidwestelijke Delta Het Deltaprogramma Zuidwestelijke Delta heeft in 2020 de herijkte voorkeursstrategieën vastgesteld. De aanpak van de 4 klimaatthema’s van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie binnen de werkregio’s Goeree-Overflakkee en Zeeland maakt deel uit van deze voorkeursstrategie, inclusief de onderdelen Meerlaagsveiligheid en zoetwatervoorziening. Voor de werkregio Zeeland wordt deze aanpak uitgewerkt en concreet gemaakt via de Klimaatadaptatiestrategie Zeeland en zal na vaststelling deel uitmaken van de Voorkeursstrategie Zuidwestelijke Delta. Onderzoeksvragen die voortvloeien vanuit de Klimaatadaptatiestrategie Zeeland worden met het Kennisprogramma Zuidwestelijke Delta afgestemd.

De Klimaatadaptatiestrategie Zeeland maakt omgekeerd gebruik van kennis die in het Deltaprogramma Zuidwestelijke Delta wordt opgedaan. Een concreet voorbeeld is het Kennisprogramma Zeespiegelstijging, dat binnen het Deltaprogramma wordt uitgevoerd. Dit Kennisprogramma zal inzicht bieden in de mate van zeespiegelstijging die we mogen verwachten, welke effecten dat heeft op de waterveiligheid (en functies als zoetwatervoorziening, economie, landbouw, natuur) en wat dat betekent voor de houdbaarheid van de huidige voorkeursstrategie voor de Zuidwestelijke Delta. Als de resultaten van dit Kennisprogramma leiden tot een aanpassing van de voorkeursstrategie Zuidwestelijke Delta zal dat via het cyclisch proces van evaluatie en aanpassing tot bijstelling van de Klimaatadaptatiestrategie Zeeland kunnen leiden.

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

3. Zeeland in de frontlinie van klimaatverandering on:

riz de ho

nd Zeela en g i d ord sten St atbe fdstuk w ken a m i hoo n kl hoe et ee uit. In dit de invals dit i z e n n ho 2050 en va chille er in uit vers ts gegev eld. van n sche mstbe o ee toek

ip op

Zonnig en gezond Zeeland Klimaatadaptatie is het bevorderen van de aantrekkelijkheid van Zeeland! Ons toekomstbeeld voor 2050 is dat we inmiddels gewend zijn geraakt aan de lange mediterrane zomers in Zeeland. We realiseren ons meer dan ooit dat Zeeland een heerlijke plek is om te wonen. Het alom aanwezige water en de wind geven verkoeling op momenten dat we het hard nodig hebben. We houden ons gemak op het midden van de dag wanneer de temperatuur tot ver boven de 30 graden stijgt. We kijken wel uit om ons al te veel in te spannen en daarmee onze gezondheid op het spel te zetten. Vroeg in de ochtend en tot laat in de avond genieten we volop van al het fraais dat in onze provincie te vinden is. We gaan gezellig uit eten op een van de vele terrassen of doen mee aan een bewust in de avond georganiseerd sport- of cultureel evenement. Dat Zeeland een nog aantrekkelijkere plek is om te verblijven, juist door het veranderende klimaat, is niet onopgemerkt gebleven. De aantrekkelijkheid wordt door de fijne omgeving juist versterkt. De druk op Zeeland als vakantiebestemming is groot. De druk weten we echter goed te kanaliseren en lijdt niet tot ongewenste situaties, zoals overbezette campings, te drukke fietspaden en bomvolle binnensteden en aantasting van het fraaie Zeeuwse landschap.

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

Een groen buitengebied landbouw en natuur De inspanning die we hebben gepleegd om de (zoet)watertekorten in natuur en landbouw op te vangen, hebben gezorgd voor een provincie breed robuust bodem- en watersysteem. Een belangrijke “bijvangst” is dat het ook heeft bijgedragen aan verfraaiing van het Zeeuwse landschap. Dit geldt ook voor de uitbreiding van het Zeeuwse Natuurnetwerk, wat zo noodzakelijk was om klimaatverandering het hoofd te bieden. De Zeeuwse natuur is daardoor klimaatbestendig en kan tegen een stootje. Niet langer vormen droogte en hevige regenval een grote bedreiging. In het buitengebied valt veel bijzonders te zien en te beleven. Na jaren van zorgen over de teruglopende biodiversiteit kunnen we weer veel positiefs melden. Broedende steltlopers hebben volop voedsel voor de opgroeiende jongen en broeden weer volop in het voorjaar. De natuur en het landschap met alle kwaliteiten zijn van grote waarde voor Zeeland. We, inwoners en toeristen, laden er op en vinden er ontspanning en rust. Tijdens een fietstocht door het Zeeuwse land zien we de veranderingen die door klimaatadaptatie hebben plaatsgevonden. We zien fraaie natuurlijke (water)buffers tussen natuur- en landbouwgebieden, goed ingepaste zonneparken en zo min mogelijk water- en spaarbekkens door het fraaie groen eromheen.

Het waardevolle zoete regenwater wordt zo goed als mogelijk (in de bodem) vastgehouden, in plaats van dat we het na een regenbui zo snel mogelijk afvoeren. Boeren bewerken het land met moderne machines, ze verbouwen klimaatbestendige teelten, werken op door fraaie bloemranden omgeven akkers en beheren mede de natuur.

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

De groene stad Ook in de steden en dorpen zien en ervaren we de veranderingen als gevolg van klimaatadaptatie. Plekken om water te bergen vinden we standaard in iedere wijk. Dit zijn ook ideale speelplekken en een toevluchtsoord voor vlinders en insecten. Klimaatbosjes, parken en ander stedelijk groen zijn op warme dagen koele plekken waar wij graag vertoeven. Onze tuinen zijn groen wat bijdraagt aan het voorkomen van wateroverlast. Ook op de Zeeuwse bedrijventerreinen is veel groen wat ook goed is voor de biodiversiteit. Stadsnatuur is geen fictie maar feit. Het extra onderhoud dat dit meebrengt nemen we als vanzelfsprekend voor lief. Vanuit het gevoel van eigenaarschap over ‘onze’ omgeving wordt hierin ook gezamenlijk opgetrokken. Het vele groen heeft immers de kwaliteit van de leefomgeving in stad en dorp vergroot, het versterkt de sociale cohesie en bepaalt mede daardoor ook de waarde van onze woningen. Wateroverlast kunnen we niet voor de volle 100% voorkomen, maar hevige regenbuien zorgen nooit voor grote problemen. We gaan zuinig om met water in droge perioden. Het afwegingskader klimaatadaptatie dat overheden hanteren bij nieuwe ontwikkelingen werkt goed en leidt nauwelijks tot frictie. Initiatiefnemers hebben het belang van Klimaatadaptatie immers goed op het netvlies.

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

Een aantrekkelijk dijkenlandschap Zeeland is waterveilig. Robuuste dijken beschermen ons tegen de stijgende zeespiegel. De eerste brede dijkzones zijn ontwikkeld en hebben een meer dan enkel een waterkerende functie. Ook aanwezige (kunstmatige en buitendijkse) vooroevers geven extra bescherming en zijn voor planten en vogels een toevluchtsoord. We zijn ons er echter van bewust dat ondanks alle voorbereidingen en inspanningen er toch iets onverwacht mis kan gaan. Zeeuwen weten immers als geen ander hoe krachtig en onvoorspelbaar de natuur kan zijn. Ook dan zijn we goed voorbereid. De geschiedenis heeft ons geleerd dat het dan belangrijk is dat we weten wat ons te doen staat. Van deze geschiedenis maken we ook gebruik door te kijken naar technieken en gebruiken van ons erfgoed. Hooggelegen delen van Zeeland, natuurlijk of door de mens gemaakt, zijn bij calamiteiten bereikbaar. Vitale functies en vitale infrastructuur zijn goed beschermd bij een dijkdoorbraak. In laaggelegen gebieden achter de dijk wordt goed nagedacht over al dan niet (aangepast)

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

bouwen.

Provincie, waterschap, gemeente samen op de dijk Wanneer we terugkijken, concluderen we tevreden dat we met de vaststelling van de KasZ in 2021 de goede richting zijn ingeslagen. We hadden het bij het rechte eind door te stellen dat klimaatadaptie zeker geen vrijblijvende opgave was. Maar we hebben goed ingeschat dat klimaatadaptatie ook volop kansen zou bieden voor het verbeteren van ons woon- en leefklimaat. Door werk met werk te maken en effectief samen te werken hebben we het slim gedaan. De kosten en baten zijn dan ook zeker in evenwicht. Het klimaat is veranderd – en adaptief als wij Zeeuwen zijn – is Zeeland mee veranderd. We kijken ook weer samen vooruit, omdat we weten dat we nooit klaar zijn met de inrichting van onze provincie. We blijven alert. De toekomst brengt immers, ook op het gebied van ons klimaat, nieuwe opgaven en uitdagingen met zich mee.

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

4. Zeeuwse uitgangspunten 4.1. Klimaatadaptatie: 8 leidende principes De visie, zoals in hoofdlijnen omschreven in het vorige hoofdstuk en verder thematisch uitgewerkt in hoofdstuk 4, geeft richting op inhoud en doelen. Minstens zo belangrijk is dat we goed op het netvlies hebben hoe we werken aan onze visie en doelen. In dit hoofdstuk en een uitvoeringsagenda gaan we hier heel concreet op in. De KasZ kent echter ook een 8-tal meer algemene leidende principes en uitgangspunten, volgens welke we in de komende jaren aan de slag gaan. Deze uitgangspunten onderstrepen het realistische en positieve perspectief van waaruit we handelen. Zij vormen tevens het gezamenlijk vertrekpunt van de KasZ. Ook hierbij realiseren we ons weer dat de KasZ meer is dan een beleidsdocument. Met deze strategie zetten we vooral ook een proces voort om samen te komen tot een klimaatrobuust Zeeland. De uitgangspunten verstevigen het fundament onder de samenwerking en geeft deze energie. De Klimaatadaptatiestrategie Zeeland kent de volgende 8 leidende principes en uitgangspunten: 1. Klimaatadaptatie is van ons allemaal Overheid, bedrijfsleven, agrariërs, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen, inwoners en gasten: allemaal leveren we een bijdrage aan een klimaatbestendig Zeeland. Niet één partij afzonderlijk kan de gevraagde oplossingen uitvoeren. Samenwerking is een noodzaak. 2.

Stapsgewijs werken we aan een klimaatbestendig Zeeland Klimaatverandering is een langzaam proces waarvan de effecten slechts geleidelijk zichtbaar worden. Er is tijd om ons aan te passen. Niet alles hoeft in één keer en we stellen prioriteiten. Aan de hand van de KasZ en de uitvoeringsagenda maken we periodiek afspraken over (gezamenlijke) acties en activiteiten. De uitvoeringsagenda is flexibel, meerjarig en we monitoren consequent de uitvoering. 3. We beginnen niet bij nul Aanpassen aan het klimaat is niet helemaal nieuw. Al jaren werken we bijvoorbeeld aan het verstevigen van de dijken en het tegengaan van wateroverlast. Daarin worden veel goede dingen gedaan. Dit vormt een vertrekpunt voor de Klimaatadaptatiestrategie Zeeland. Met de KasZ wordt een extra impuls gegeven aan het bestaand beleid waar dat nodig is, nieuw beleid geformuleerd waar dat ontbreekt en een integrale aanpak van de problematiek bekrachtigd.

Klimaatadaptatie krijgt een plek in beleid en (omgevings-) visies, projecten, bedrijfsprocessen, bouw-, inrichtings- en beheerplannen. De (wettelijke) rol, taak en autonomie van elke organisatie is daarbij het vertrekpunt. 6. We durven te experimenteren en te innoveren Klimaatadaptatie vraagt om nieuwe ideeën, innovaties, creativiteit en vernieuwende toekomstbeelden. We moeten onszelf blijven uitdagen om verder te komen. De overheid faciliteert, initieert, ondersteunt en jaagt initiatieven in de Zeeuwse samenleving aan. Onder het motto “goed voorbeeld doet goed volgen” zorgen we voor goede voorbeelden die enthousiasmeren en inspireren. We beginnen morgen al met het laaghangend fruit. Initiatieven die een bijdrage leveren aan de gestelde doelen worden omarmd. 7. We benutten kennis, expertise, voorbeelden en ervaringen We zijn in onze provincie, maar ook daarbuiten, al druk bezig met klimaatadaptatie. We leren van elkaar en laten ons inspireren door goede voorbeelden. We sluiten actief aan bij netwerken die gericht zijn op het ontwikkelen en delen van kennis. Binnen Zeeland ontsluiten we kennis goed, zodat het voor eenieder toegankelijk is. We maken zichtbaar wat er allemaal mogelijk is en steeds meer mensen raken enthousiast en zien nut en noodzaak van klimaatadaptatie. 8.

We maken werk met werk Door op te trekken met andere ontwikkelingen, zoals de energietransitie, bos- en natuurvisie, wegreconstructies, herstructureringsopgaves en de woningbouwopgave, doen we dingen slim en (kosten) effectief. Wanneer in een gebied veel opgaven samenkomen, kiezen we voor een gebiedsgerichte aanpak. Ook de verbinding tussen het landelijk en stedelijk gebied is noodzakelijk. In de volgende paragrafen komen de thema’s overstromingen, vitaal en kwetsbaar, natuur, landbouw, bebouwd gebied en recreatie aan de orde. Elke paragraaf schetst (1) een gewenst toekomstbeeld in 2050, benoemt (2) de concrete opgave waar we voor staan om dit te bereiken en schetst vervolgens (3) de concrete strategie en benodigde afspraken.

4. We vergroten de bewustwording en het draagvlak Inzet is dat de verantwoordelijkheid voor klimaatadaptatie breed wordt gedeeld door inwoners, bedrijven en organisaties. We maken daarbij de slag van bewustwording naar het daadwerkelijk leveren van concrete bijdragen aan een klimaatbestendig Zeeland. Draagvlak uit de samenleving is van essentieel belang om succesvol te kunnen werken aan de doelen en ambities om Zeeland klimaatadaptief te maken. 5. We borgen klimaatadaptatie Klimaatadaptatie krijgt een plek in beleid en (omgevings-)visies,

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

4.2. Overstromingen 4.2.1. Toekomstbeeld Zeeland ligt in een Delta en is omringd door water. Ondanks dat grote delen van Zeeland beneden NAP liggen, is het hier veilig en aangenaam wonen, werken en verblijven. Zeeland is goed beschermd tegen een overstroming door meerdere “verdedigingslinies”: het principe van Meerlaagsveiligheid. Concreet zijn dit (0) buitendijkse gebieden, (1) de primaire keringen, (2) ruimtelijke inrichting en (3) crisismanagement. Laag 0: buitendijkse gebieden. Bewoners van buitendijkse appartementencomplexen zijn zich bewust dat ze niet worden beschermd door dijk of duin en dat evacuatie tijdens een stormvloed lastig of zelfs onmogelijk zal zijn. Zij weten hoe zij moeten handelen

bij een overstroming. Buitendijks gelegen bedrijven zijn zich bewust van de gevolgen van een superstorm en bijbehorende schade aan materieel en milieu en uitval van productie. Buitendijkse bebouwing en bedrijventerreinen zijn daarom zo ingericht dat dit wordt voorkomen en de gevolgen worden beperkt. Laag 1: primaire waterkering. Waterkeringen voldoen aan strenge normen voor waterveiligheid en worden waar nodig versterkt. Er is voldoende ruimte gereserveerd om deze versterkingen in de toekomst te kunnen uitvoeren, waarbij gebruik wordt gemaakt van integrale financieringsbronnen. Nieuwe (ruimtelijke) ontwikkelingen worden integraal gekoppeld aan de versterking. Het doel op de lange termijn is dat brede waterkerende kustlandschappen ontstaan. Deze bieden ruimte voor meerdere functies waardoor veiligheid en ruimtelijke kwaliteit samen optrekken.

Figuur2 Toekomstbeeld thema overstromingen

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

Laag 2: ruimtelijke inrichting. Als er toch een dijk of duin mocht bezwijken, is het achterland zo ingericht dat de gevolgen van een overstroming beperkt worden. Regionale waterkeringen voorkomen dat een groot gebied overstroomt en beschermen kwetsbare onderdelen van de samenleving. Dit zijn gebieden waar veel mensen verblijven en met kwetsbare onderdelen van onze vitale infrastructuur. Door nieuwe ontwikkelingen in gebieden die snel en diep overstromen uit te sluiten, te verplaatsen naar gebieden die niet snel en diep overstromen of anders in te richten wordt het risico op extra schade, slachtoffers en maatschappelijke ontwrichting kleiner. Laag 3: crisismanagement. Overheden en inwoners in Zeeland zijn in de toekomst goed voorbereid op een overstroming via een waarschuwingssysteem en crisisplannen. Mocht dat nodig zijn kan de Veiligheidsregio Zeeland tijdig een besluit nemen over

het in werking laten treden van crisisplannen. Hierdoor zal een overstroming zo min mogelijk slachtoffers eisen. Evacuatieroutes zijn bij nieuwe ontwikkelingen meegenomen en dusdanig ingericht dat deze bij een overstroming begaanbaar blijven (laag 2). Zo ontstaan er ook meer mogelijkheden voor herstel na een overstroming. Ook zijn er in Zeeland verschillende shelterlocaties beschikbaar waar mensen naartoe kunnen vluchten. 4.2.2. Opgave in de huidige situatie De strategische keuze is op welke manier Zeeland het beste overstromingsrobuust wordt ingericht. De gevolgen van een overstroming kunnen een enorme impact hebben op gebieden in Zeeland. In het overstroomde gebied gaat het om schade en slachtoffers. Wanneer een overstroming vitale functies raakt, heeft dit verstrekkende gevolgen. Uitval van essentiële onderdelen

Figuur3 Huidige situatie thema overstromingen

KLIMAATADAPTATIESTRATEGIE ZEELAND 2021-2026) Het klimaat verandert, Zeeland verandert mee

kan gevolgen hebben voor een groter gebied dan alleen het overstroomde gebied. Er kan een cascade-effect (kettingreactie) ontstaan, waardoor in een gehele regio de ene na de andere voorziening uitvalt, zoals elektriciteit. Zeespiegelstijging vergroot de gevolgen van een eventuele overstroming. Het principe van Meerlaagsveiligheid is in Zeeland bekend, maar niet beleidsmatig doorgevoerd. Het vertrouwen in de primaire kering is groot en de sociaaleconomische belangen in de gebieden voor, op en achter de primaire kering wegen zwaar. Dit leidt ertoe dat het thema overstromingen buiten de bestaande regelgeving voor de primaire kering geen volwaardige en expliciete afweging is bij nieuwe ontwikkelingen. De opgave ligt voor om het thema overstromingen als volwaardig aspect mee te wegen bij (ruimtelijke) ontwikkelingen om de risico’s, gevolgen en kwetsbaarheden in Zeeland niet verder te laten toenemen. 4.2.3. Strategie en afspraken Een overstromingsbestendig Zeeland vraagt om aandacht voor alle onderdelen van Meerlaagsveiligheid. Door in alle lagen van Meerlaagsveiligheid aan de slag te gaan en besluiten te nemen, worden de gevolgen van zeespiegelstijging en een overstroming beter beheersbaar. Dit heeft (beleidsmatige) consequenties voor ontwikkelmogelijkheden, (economische) belangen en bijbehorend bewustzijn.

Tegelijkertijd ontstaat door innovatieve en nieuwe oplossingen een robuust gebied voor de lange termijn waar Zeeuwen, bedrijven en recreanten veilig wonen, werken en verblijven. Laag 0: buitendijkse gebieden Aangepast bouwen en ontwikkelen in buitendijkse gebieden is nodig om waterveiligheid, natuur en economische belangen in evenwicht te brengen. Nieuwe locaties voor buitendijkse bebouwing zijn uitgesloten, tenzij aangetoond kan worden dat de nieuwe situatie overstromingsbestendig is en dat de eigenaar verantwoordelijkheid neemt voor de risico’s. Dit wordt meegenomen in het Afwegingskader Klimaatadaptatie (zie paragraaf 6.5). Hierdoor worden toekomstige risico’s beheersbaar en worden beperkingen voor toekomstige dijkversterkingen voorkomen. Voor ontwikkelingen binnen bestaande locaties, zoals strandbebouwing en boulevards, geldt het uitgangspunt van aangepast en adaptief bouwen. Op basis van een risicobenadering wordt per initiatief en bestaande locatie inzichtelijk gemaakt welke risico’s aanwezig zijn en hoe deze zo veel als mogelijk worden verlaagd. Op deze manier kan (op een innovatieve manier) worden meegegroeid met zeespiegelstijging en worden schade en slachtoffers bij een ramp zo veel mogelijk voorkomen.

Bij bestaande buitendijkse zeehaven- en bedrijventerreinen worden herstructurering en sloop of nieuwvestiging aangegrepen om adaptieve maatregelen te treffen, zoals het ophogen van het maaiveld en aangepast bouwen. In de chemische industrie, zoals Brzo-inrichtingen2, worden maatregelen getroffen om potentiële milieuschade als gevolg van een overstroming te voorkomen. Hierdoor blijven de inrichtingen ondanks zeespiegelstijging ook op de lange termijn bijdragen aan een krachtige Zeeuwse economie. Naast aangepast bouwen versterken we in buitendijkse gebieden het bewustzijn van eigenaren en gebruikers op het gebied van hun verantwoordelijkheden. Ook ontwikkelen we een Zeeuws handelingsperspectief voor buitendijkse bebouwing om schade en slachtoffers bij een rampscenario te voorkomen. Voor bestaande functies gaan de Zeeuwse overheden hierover in gesprek met eigenaren en beheerders. Voor nieuwe functies werken we een nieuw ‘Afwegingskader klimaatadaptatie’ uit (zie paragraaf 6.5).

Afspraken: • We stellen uitgangspunten op voor aangepast bouwen en ontwikkelen in buitendijkse gebieden en leggen deze vast • We hanteren het afwegingskader en formuleren handelingsperspectieven voor buitendijkse ontwikkelingen en bestaande functies

Laag 1: primaire keringen De versnelde zeespiegelstijging zorgt ervoor dat dijkversterking in de toekomst steeds groter en omvangrijker wordt. De ruimte die daarvoor nodig is, kan leiden tot knelpunten in en rond dijktrajecten. We willen daarom in de toekomst niet sectoraal, maar integraal naar dijkversterkingsprojecten kijken. Dat betekent dat de focus niet alleen ligt op kustveiligheid en kostenefficiëntie, maar dat alle partijen streven naar integrale planontwikkeling en innovatieve maatregelen om ook op de lange termijn de kustveiligheid te garanderen. Eind 2022 is de (wettelijke) beoordeling van de primaire keringen aan de nieuwe normen voor waterveiligheid afgerond. Op dat moment is er zicht op eventuele nieuwe versterkingsopgaven. Voor de betreffende dijkvakken zal een aanvullende reserveringszone opgenomen worden. Ontwikkelingen en de bestaande situatie in deze zones moeten onderdeel uitmaken van een integraal ontwerp van een brede dijkzone. Daarnaast is er gebiedsgericht maatwerk nodig. Dit samen biedt kansen voor innovatieve concepten zoals brede waterkerende landschappen en steden en voorkomt onnodige kosten door dure technische ingrepen. Binnen deze zones zullen de (on)mogelijkheden voor tijdelijk gebruik nader worden onderzocht.

Versterkingsprojecten dienen zeer vroegtijdig integraal vanuit de regio te worden aangevlogen om een te sectorale benadering te voorkomen. Tegelijk is regionale cofinanciering voor ruimtelijke kwaliteit en integrale planrealisatie noodzakelijk. Indien maatregelen voor waterveiligheid onderdeel uitmaken van een integraal plan voor de kust leidt dit (mogelijk) tot kostenbesparingen voor het Rijk. Integrale kustveiligheid als Nationaal belang en medefinanciering door het Rijk is van groot belang. Om dijkversterkingsprojecten (incl. zandsuppleties) integraal te benaderen is een blijvend actieve lobby en initiëring vanuit de regio richting het Rijk noodzakelijk.

Afspraken: • We werken aan integrale planontwikkeling dijkversterkingstrajecten t.b.v. brede waterkerende landschappen • Onderzoek naar mogelijkheden voor innovatie, meervoudig ruimtegebruik van de primaire waterkeringen en gebiedsgericht maatwerk, zodat randvoorwaarden algemeen geaccepteerd worden als aanvulling op de waterveiligheidsfilosofie • Aanvullende reserveringszones o.b.v. inzicht versterkingsopgaven worden aangewezen en vastgelegd • We lobbyen richting het Rijk voor integrale benadering en planontwikkeling dijkversterking

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/10595129/1