Document · PDF

7.1.5 Bijlage 3 Inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven (geanonimiseerd)

Besluitvormende raadsvergadering 6 november 2025, gemeente BorseleBij agendapunt: Voorstel tot het vaststellen van het TAM-omgevingsplan "Hoofdstuk 22d Woningbouw locatie Tolhoek II Oudelande" en het beeldkwaliteitsplan "Woningbouw locatie Tolhoek II Oudelande" (portefeuille wethouder Weststrate)8.045 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

ARTEFACT!

Oudelande Gemeente

RAPPORT

ARTEFACT

848

Tolhoek

Borsele

Inventariserend Veldonderzoek middel van proefsleuven

door

(geanonimiseerd)

erfgoed in

onderzoek en

advies

ARTEFACT

RAPPORT

848

OUDELANDE

TOLHOEK

Colofon Titel

Oudelande Tolhoek IL. Gemeente middel van proefsleuven.

Auteur(s)

va (geanonimiseerd) TN

Artefact rapport

848

Status

Definitief

rapport

Datum

28 november

Projectcode Projectleider veldwerk Projectmedewerker(s)

2023ART99 KNA Archeoloog) B | drs. (geanonimiseerd)(Senior (geanonimiseerd) Senior KNA | drs. ON

(Archeoloog MA) 22137424

Autorisatie

Naam

drs.

Paraaf

(geanonimiseerd)

iemensstraat

Onderzoek

Inventariserend Veldonderzoek

in Erfgoed

Archeoloog

(geanonimiseerd) BN (Senior

KNA

MA)

b. v.

nsi

rÀ

W_www. artefact-info. nl

Advies

dr.

Onderzoek

in Erfgoed

b. v,

(geanonimiseerd)

Prospector)

4543 BW Zaamslag T_ 0115851614 E info @artefact-info.nl

door

2023

ISSN

Artefact! Advies

Borsele.

À3

eAtsWwa

Dbehee!

2023

zijn vervaardigd door de auteur(s) tenzij anders vermeld.

Voorliggend rapport dient te worden beoordeeld

goedgekeurd door de bevoegde overheid.

Artefact! Advies en Onderzoek in Erfgoed aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van het hierin verwoorde advies. Alle figuren

p‚

hes ór

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

Inhoud Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Administratieve Gegevens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1

3 4 5

Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1. 1 Aanleiding van het onderzoek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1. 2 Doel van het onderzoek en onderzoeksvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 1. 3 Opzet en processtappen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Archeologische verwachting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 2. 1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 2. 2 Archeologisch verwachtingsmodel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Inventariserend veldonderzoek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 3. 1 Methoden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Bodem en stratigrafie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Sporen, structuren en complexen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 Vondsten en monsters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 6. 1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 6. 2 Aardewerk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 6. 3 Bouwkeramiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Waardering van de vindplaatsen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Conclusie en Advies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 8. 1 Conclusie: beantwoording onderzoeksvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 8. 2 Advies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22

Lijst met figuren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Bronnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Bijlage 4 Bijlage 5 Bijlage 6 Bijlage 7

AMZ‐cyclus Verklarende woordenlijst en afkortingen Tijdstabel Vlaktekeningen

Profielen Veldgegevens Determinatielijsten

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

Samenvatting De gemeente Borsele heeft het voornemen om een nieuwe woningen en een tiny forest te realiseren op een perceel gelegen aan de oostelijke rand van Oudelande. Het plan staat bekend onder de projectnaam Tolhoek II. Het plangebied bestaat uit één agrarisch perceel dat kadastraal bekend staat onder Gemeente Borsele, Sectie AO, Perceel 481 en beslaat een oppervlakte van circa 2 hectare. Op basis van het bureauonderzoek gold een middelhoge verwachting voor de 18 de eeuw. Voor de overige perioden gold geen tot een lage verwachting. Het doel van het Inventariserend Veldonderzoek door middel van proefsleuven is het aanvullen en toetsen van de gespecificeerde archeologische verwachting: er wordt nagegaan of er binnen de twee potentiële bouwvlakken daadwerkelijk (behoudenswaardige) archeologische vindplaatsen aanwezig zijn. Meer specifiek dient het niveau van het laagpakket van Walcheren onderzocht te worden. Concreter betreft dit het opsporen, documenteren, begrenzen en waarderen van de aanwezige archeologische vindplaatsen. Deze waardering en het daarop gebaseerde selectieadvies moeten voldoende basis bieden voor het nemen van een gefundeerde beleidsbeslissing (selectiebesluit): vrijgeven zonder voorwaarden, inpassen in het plan (behoud in situ) of opgraven. De middelhoge verwachting voor de 18 de eeuw is bevestigd.

Tijdens het onderzoek zijn zandwinningskuilen en een paalspoor aangetroffen die mogelijk uit de 18 de eeuw dateren. De zandwinningskuilen kunnen waarschijnlijk in verband worden gebracht met de bouw van de boerderij direct ten zuiden van het plangebied. Daarbij zou zand zijn gewonnen voor het maken van kalkmortel. Het paalspoor kon niet gerelateerd worden aan een structuur. Daarnaast zijn nog jongere paalsporen vastgesteld die gelinkt kunnen worden aan een erfscheiding die tot in de jaren ’60 van de vorige eeuw op de Topografische kaarten wordt weergegeven. De sporen zijn (deels) verstoord door jongere

graafwerkzaamheden.

De vindplaats, met name de zandwinningskuilen, behoudenswaardig beoordeeld.

is middels

de waarderingstabel

van

KNA

4. 1 als

niet

Gezien de vindplaats als niet behoudenswaardig is gewaardeerd wordt geen vervolgonderzoek noodzakelijk geacht binnen het onderzoeksgebied. Ondanks het feit dat er geen vervolgonderzoek wordt aanbevolen is het niet geheel uit te sluiten dat relevante archeologische vindplaatsen aan het licht komen tijdens de werkzaamheden. Voor dergelijke vondsten bestaat een wettelijke meldingsplicht op grond van artikel 5. 10 van de Erfgoedwet (2016). Om ervoor te zorgen dat aan deze wettelijke plicht wordt voldaan bij het eventueel aantreffen van sporen en/of vondsten tijdens de uitvoering van de werkzaamheden, wordt verzocht om navolgende tekst in het uitvoeringsbestek op te nemen: Archeologie Ondanks dat er bij het vooronderzoek geen behoudenswaardige archeologische waarden werden aangetroffen, is niettemin de kans aanwezig dat archeologische sporen en vondsten in de bodem aanwezig zijn en dat deze in de uitvoeringsfase van de graaf‐ en inrichtingswerkzaamheden aan het licht komen. Voor dergelijke vondsten bestaat een wettelijke meldingsplicht ex. artikel 5. 10 van de Erfgoedwet uit 2016. Bij graafwerkzaamheden dient men dan ook attent te zijn op eventuele vondsten. Opdrachtgever verplicht de aannemers om attent te zijn op eventuele vondsten en/of sporen tijdens de werkzaamheden en verplicht hen archeologische vondsten direct te melden bij de bevoegde overheid.

ARTEFACT

RAPPORT

848

OUDELANDE

Administratieve

Gegevens

Projectnaam

Oudelande

Tolhoek

Onderzoeksvorm

Inventariserend Veldonderzoek (protocol 4003 IVO-P)

door

middel

van

Proefsleuven

LOCATIE Provincie

Zeeland

Gemeente

Borsele

Plaats

Oudelande

Adres

/ Locatie

Everingseweg perceel BSLo1AO481

Hoekpunten coördinaten plangebied Hoekpunten coördinaten onderzoeksgebied Centrum

coördinaat

RD RD

Kaartblad Kadastraal

perceel Oppervlakte plangebied Oppervlakte onderzoeksgebied Vigerende bestemmingsplan

BEKENDE

N48. 484/ 380. 984 O48. 548/ 330. 929 Z48. 417/390. 689 W48. 384/ 390. 784 NW 48. 388/ 380. 792 NO 48. 440/ 380. 706 ZW 48. 338802. ZO 48. 43190. 78 3 / / 668 9 48. 460 / 380. 851 67E Gemeente Borsele, Sectie AO, Perceel 4,81 Circa 19. 500 m? Circa

803 m°

Kern Oudelande

(2013) enkelbestemming Agrarisch met Waarden; dubbelbestemming Waarde archeologie 2 (250 m? en 0,4 m -mv)

WAARDEN

Gemeentelijke vindplaats

Geen

AMK

Geen

status

Archis vondstlocatie

5406380100

Zeeuws

Geen

Archeologisch Depot

OPDRACHTGEVER Naam

Gemeente

Contactpersoon

Mevr.

Adres

Postbus

Telefoon

14 0113

( g e a n o n i m i s e e r d ) erersele. nl BM

BEVOEGDE

Borsele

(geanonimiseerd) 1, 4450 AA Heinkenszand

OVERHEID

Naam

Gemeente

Borsele

Contactpersoon

Mevr.

Adres

Postbus

Telefoon

14 0113

(geanonimiseerd) erersele. nl BM

(geanonimiseerd) 1, 4450 AA Heinkenszand

TOLHOEK

ARTEFACT

RAPPORT

ADVISEUR

848

BEVOEGDE

OUDELANDE

OVERHEID

Naam

Oosterschelderegio Archeologisch Samenwerkingsverband (OAS)

Adres

MN < r (geanonimiseerd) Dhr. (geanonimiseerd) N Middelburg

Telefoon

0113 249715

(geanonimiseerd) eerfgoedzeeland. nl

Contactpersoon

BEHEER

TOLHOEK

Postbus

EN PLAATS

DOCUMENTATIE

Naam

Contactpersoon Adres

49, 4330 AA

EN VONDSTEN Zeeuws

Archeologisch Depot dhr. J. J. H. van den Berg Looierssingel 2, 4331 NK Middelburg Postbus 49, 4330 AA Middelburg

Telefoon

0118

670618

(geanonimiseerd) BWeerfgoedzeeland. nl

E-depot

EDNA

(E-Depot Nederlandse archeologie via www. easy. dans. knaw. nl)

UITVOERDER Naam

Artefact! Advies

Contactpersoon

chr

Adres

Riemensstraat 9, 4543 BW

Telefoon

0115

(geanonimiseerd) me

Certificaat

ARC-010/2

Onderzoek

in Erfgoed

(geanonimiseerd) Zaamslag

851614 -

artefact-info. nl

BRL4000 SIKB: protocollen 4002, 4003

ONDERZOEKSGEGEVENS

Planologische aanleiding Uitvoeringsperiode Projectnummer Artefact Archis onderzoeksmelding Vindplaats(en)

Omgevingsvergunning 2

B. V.

november

2023

2023ART126 5476349100 GW. ZW:

Zandwinningskuilen (Nieuwe Tijd)

4004

ARTEFACT RAPPORT 848

Inleiding

1. 1

Aanleiding van het onderzoek

OUDELANDE TOLHOEK I

In opdracht van de gemeente Borsele heeft Artefact! Advies en Onderzoek in Erfgoed een inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven uitgevoerd. De initiatiefnemer heeft het voornemen om nieuwe woningen en een tiny forest te realiseren op een perceel gelegen aan de oostelijke rand van Oudelande. Het plan staat bekend onder de projectnaam Tolhoek II. Het plangebied bestaat uit één agrarisch perceel dat kadastraal bekend staat onder Gemeente Borsele, Sectie AO, Perceel 481 en beslaat een oppervlakte van circa 2 hectare.

Figuur 1 Ligging van het plangebied op een uitsnede van de Topografische Kaart. Bron: ESRI Nederland, Community Map Contributors 2023. Binnen het vigerende bestemmingsplan Kern Oudelande (2013) heeft het plangebied (figuur 1) een enkelbestemming Agrarisch met waarden. Mogelijk aanwezige archeologische waarden worden planologisch beschermd door een dubbelbestemming waarde archeologie 2. Binnen dit gebied geldt een verbod op het uitvoeren van (graaf)werkzaamheden die groter zijn dan 250 vierkante meter én dieper reiken dan 0,40 meter beneden maaiveld. Dergelijke werkzaamheden zijn wel vergunbaar mits een archeologisch onderzoeksrapport wordt voorgelegd waarin wordt aangetoond dat geen archeologische waarden aanwezig zijn, dat deze niet behoudenswaardig zijn of dat deze door de voorgenomen werkzaamheden niet onevenredig worden geschaad. Omdat de vigerende vrijstellingsgrenzen worden overschreden is in het kader van de aanvraag van een omgevingsvergunning een archeologisch vooronderzoek uitgevoerd.

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

Aan de hand van de resultaten van het vooronderzoek is geadviseerd om aan de zuidzijde van het plangebied geen graafwerkzaamheden uit te voeren die dieper reiken dan 0,40 m ‐mv (gelijk aan het onderzoeksgebied, zie Figuur 2). Binnen dit deel van het plangebied geldt een middelhoge verwachting op het voorkomen van vindplaatsen uit de late middeleeuwen en Nieuwe tijd. Steunend op dit advies heeft de bevoegde overheid besloten dat het uitvoeren van een Inventariserend Veldonderzoek door middel van Proefsleuven binnen een deel van het plangebied noodzakelijk is.

Figuur 2 Ligging van het plan‐ en onderzoeksgebied op een uitsnede van de Topografische Kaart. Bron: : Esri Nederland, Community Map Contributors 2023. 1. 2

Doel van het onderzoek

onderzoeksvragen

Het doel van een inventariserend veldonderzoek is het aanvullen en toetsen van de gespecificeerde archeologische verwachting, zoals geformuleerd in het bureauonderzoek en/of in het Programma van Eisen. Het gaat om gebieds‐ of vindplaatsgericht onderzoek. Inventariserend veldonderzoek gebeurt door middel van waarnemingen in het veld, waarbij (extra) informatie wordt verkregen over bekende en/of verwachte archeologische waarden in een onderzoeksgebied. Dit omvat de aan‐ of afwezigheid, de aard, de omvang, de datering, de gaafheid, de conservering en de inhoudelijke kwaliteit van de archeologische waarden. Het inventariserend veldonderzoek kan uitgevoerd worden als een IVO‐ proefsleuvenonderzoek (IVO‐P waarbij veldwerk bestaat uit het aanleggen van proefsleuven en/of proefputten) of als een IVO‐overig (IVO‐O waarbij het veldwerk kan bestaan uit oppervlaktekartering, boringen, profielputjes of geofysisch onderzoek).

ARTEFACT

RAPPORT

848

OUDELANDE

Een inventariserend veldonderzoek kent drie mogelijke fasen: een verkennende, fase. Het is vanzelfsprekend niet steeds noodzakelijk al deze fasen te doorlopen. —

—

een

karterende

TOLHOEK

waarderende

en een

De verkennende fase heeft als doel om inzicht te krijgen in de vormeenheden van het landschap die van invloed zijn op de locatiekeuze in het verleden. Dit kan met een eenvoudige terreininspectie, maar ook door geo-archeologisch booronderzoek en het graven van profielputjes. Doel daarbij is het uitsluiten van kansarme zones en het selecteren van kansrijke zones voor de volgende vormen van onderzoek.

Tijdens de karterende fase wordt

het terrein

systematisch

onderzocht op de

aanwezigheid van vondsten en/of

sporen. —

Tijdens de waarderende fase kan het waarnemingsnet verdicht worden om de aard, omvang, datering, gaafheid, conservering en inhoudelijke kwaliteit (behoudenswaardigheid) van de archeologische resten vast te stellen

Het resultaat

dit onderzoek is een standaardrapport met een waardering en een inhoudelijk selectieadvies (buiten tijd geld), op basis waarvan een beleidsbeslissing (meestal een selectiebesluit) kan worden genomen. Om te komen tot het resultaat moeten de veldactiviteiten uitgevoerd worden tot het niveau waarop de beleidsbeslissing gefundeerd genomen kan worden, d. w. z. dat de archeologische waarden van het terrein/vindplaats in voldoende mate zijn vastgesteld. Indien er onvoldoende data voor waardering en selectie-advies zijn, kunnen deze niet opgesteld worden. Het advies kan dan zijn: vrijgeven, vervolgonderzoek en/of planologische bescherming. normen

van

onderzoek betreft een inventariserend karterende en waarderende fase). Hiertoe werd IVO-P, aan dit onderzoek werden vastgelegd. eisen Het

voorliggend

veldonderzoek

Programma

een

door middel van proefsleuven (protocol 4003 van Eisen (verder PVE) opgesteld waarin de

De, in het PVE gestelde, onderzoeksvragen worden hieronder gerecapituleerd: 1.

Zijn binnen het plangebied archeologische sporen aanwezig? Zo ja, bespreek de horizontale c. q. verticale spreiding van de aanwezige archeologische sporen. Zo nee, kan dit worden verklaard?

Wat

is de

aard

aangetroffen onderscheiden 3.

Wat

is de

van

structuren.

aangetroffen

structuren?

Illustreer de onderscheiden

structuren.

sporen

archeologische tijdvakken aanwezig zijn worden

diepteligging

van

vindplaats(en)? Strek(t)(ken)

Bespreek de datering en fasering van de Indien vindplaatsen vit meerdere duidelijk deze apart besproken en geïllustreerd.

vindplaats(en)

zich

vit

over

het

gehele

plangebied of kunnen deze begrensd worden? 4.

Zijn binnen het plangebied behoudenswaardige vindplaatsen aanwezig? Bespreek waarderingstabel in de KNA) per onderscheiden vindplaats.

Koppel de onderzoeksresultaten verwachtingsmodel.

Wat

is het

selectieadvies?

Wordt

plangebied noodzakelijk geacht?

|(geanonimiseerd)2023a.

terug

Geef

naar

het

vooronderzoek

vervolgonderzoek of andere dit weer op

een

het

waardering (conform

opgestelde

archeologische

maatregelen (fysiek behoud)

binnen

het

advieskaart.

ARTEFACT

RAPPORT

848

OUDELANDE

Opzet

1.3

processtappen

volgende hoofdstukken deelprocessen: De

TOLHOEK

omvat

Het voorbereiden

van

de resultaten

het

van

archeologisch

onderzoek.

Het

proces opgraven

bestaat vit 4

het veldwerk

het veldwerk omvat alle werkzaamheden die nodig zijn om het veldwerk te kunnen voorbereiding uitvoeren, kort gesteld een praktische vertaling van het PVE resulterend in een Plan van Aanpak (PVA): Plan van Oudelande Tolhoek Il. Gemeente Borsele. Inventariserend ( g e a n o n i m i s e r d ) 32-20-2023. MN Aanpak: Veldonderzoek door middel van Proefsleuven, Zaamslag.

(geanonimiserd)

Het

uitvoeren

van

het veldwerk

Het veldwerk

is op

Uitwerken

basis

Het 4.

november 2023

rapportage het PVE worden

van

uitgevoerd.

voorliggend rapport

de resultaten

is het

product

het veldwerk

van

geanalyseerd

vastgelegd

in een

eindrapport.

daarvan.

Deponeren Na

afronden

betreffende In

hoofdstuk

resultaten

van

eindrapport worden de documentatie, vondsten en monsters overgedragen depothouderf/eigenaar. Product daarvan zijn de overdrachtsverklaringen. van

worden

het

gerecapitvleerd waarbij aandacht gaat naar een beschrijving van de (verwachte) vindplaats in zijn archeologische en landschappelijke context en/of het archeologische verwachtingsmodel. Hoofdstuk 3 beschrijft de gehanteerde onderzoeksmethoden en technieken. Een beschrijving van de bodem en/of archeologische stratigrafie is opgenomen in hoofdstuk 4 (conform de eisen in Opgravingsspecificatie 14), terwijl de sporen, structuren en complexen worden besproken in hoofdstuk 5 (conform OS14). Hoofdstuk 6 bevat in

het

resultaten

onderzoek

hoofdstukken

naar

van

het

aan

vooronderzoek

vondsten

in de

monsters

(conform

conclusie

VSo3

SPoz2).

Deze

gegevens

worden

7 beantwoord, samengebracht waarbij onderzoeksvragen vindplaatsen worden gewaardeerd en een selectieadvies wordt geponeerd (conform VSos, 06 en 07). en

worden

ARTEFACT

RAPPORT

848

OUDELANDE

Archeologische verwachting

2.1

Inleiding

Voorafgaand

aan

dit onderzoek is een

Te (geanonimi(sgeearndo)nimiserd)

—

archeologisch vooronderzoek uitgevoerd:

MN.

Bureavonderzoek

TOLHOEK

Oudelande

2023.

Inventariserend

Veldonderzoek

door

Tolhoek

Il.

middel

van

Gemeente

Borsele.

verkennende

Archeologisch boringen. Artefact-

rapport 787, Zaamslag. In het

Archeologisch

waarden

binnen het

dient te worden

Bureavonderzoek

plangebied.

door

een

Het resultaat

inventarisatie van

Inventariserend Veldonderzoek

archeologisch verwachtingsmodel weergegeven opgesteld

archeologische archeologisch verwachtingsmodel dat getoetst door middel van proefsleuven. In paragraaf 2.2 wordt het van

de verwachte

bekende

op basis van het vooronderzoek.

Archeologisch verwachtingsmodel?

2.2

Gezien de voor

gemaakt

dit onderzoek is een

aanwezigheid

het aantreffen

van

diepreikende afzettingen van het Laagpakket van Walcheren geldt er geen verwachting archeologische waarden voor de periode Paleolithicum tot en met de vroege Middeleeuwen. van

onderzoeksgebied geldt een middelhoge verwachting op het aantreffen van archeologische resten vit de 18d° eeuw. Zowel op als onmiddellijk onder het maaiveld werden archeologische indicatoren aangetroffen in de vorm van bouwpuin, roodbakkend aardwerk en een heterogene menglaag met puinbrokken en metaalslakken. Onder deze menglaag werd op ca. 0,50 m -mv (0,40 m +NAP) een oude akker{cultuurlaag aangetroffen. De lagen kunnen gekoppeld worden aan een van oorsprong 18%*-eeuws boerenerf waarvan niet bekend is of deze een voorganger heeft gehad. Voor het

Voor het

overige deel van het plangebied geldt een lage verwachting

Gebaseerd op

(geanonimiseerd)

2023:

36.

voor

de late Middeleeuwen

Nieuwe

tijd.

ARTEFACT

RAPPORT

848

OUDELANDE

Inventariserend

3-1

Methoden

Het onderzoek is vitgevoerd conform onderzoek

TOLHOEK

veldonderzoek

protocol 4003 (IVO-P) van de KNA 4.1 en de Regeling aanvullende richtlijnen voor

archeologisch provincie Zeeland 2019.3 De eisen aan het onderzoek staan beschreven in een Programma van Eisen dat werd beoordeeld en goedgekeurd door de bevoegde overheid: MB,(geanonimise rd) 2023. Programma van Eisen: Oudelande Tolhoek If. Gemeente Borsele. Inventariserend Veldonderzoek door middel van Proefsleuven, Zaamslag.

38080

in de

48400

48450

Werkput 1

380750

Werkput

38070 9

ie \ Figuur

Ligging

van

werkputten

een

uitsnede

van

Topografische

Kaart.

Bron:

ESRI

Werkputten

Plangebied

Nederland, Community Map

Contributors 2023. ONDERZOEK: Aantal

proefsleuven

Aantal vlakken

vlakken

Oppervlak

80 m?

Diepte werkput/vlak

Vlak

0,40

-mv

(0,60

0,55

-mv

(0,45

+NAP) Vlak

+NAP)

Provinciaal Blad

van

Zeeland

nr.

8080,

december 2019.

ARTEFACT

RAPPORT

Het veldwerk

archeoloog)

848

OUDELANDE

uitgevoerd

door

(geanonimiseerd)(Senior BM

KNA

(geanonimiseerd)Archeoloog MA). BN

TOLHOEK

Senior archeoloog, projectleider), (geanonimiseerd) WN

KNA

oppervlakte van het plangebied bedraagt circa 800 m?. Binnen het plangebied zijn twee deelgebieden als onderzoeksgebied afgebakend. Binnen elk van deze delen is één proefsleuf van 4 bij 10 meter onderzocht. De ligging van de proefsleuven is licht verplaatst ten opzichte van de vooropgestelde ligging als gevolg van de vele begroeiing ter hoogte van werkput 2 en het feit dat de oprit van het terrein berijdbaar moest blijven voor zwaarder materieel ter hoogte van werkput 2. De ligging van de onderzochte werkputten is weergegeven in figuur 3. Er is laagsgewijs en vlaksgewijs gegraven met een gladde kraanbak. Er zijn twee niveaus onderzocht. Een eerste vlak is aangelegd net onder de bouwvoor, in de top van een opgebrachte laag. Na documentatie van het eerste vlak is verdiept naar een tweede vlak in de bovenzijde van de natuurlijke afzettingen van het Laagpakket van Walcheren. Alle vlakken zijn gefotografeerd en ingemeten. Zowel van het vlak als het maaiveld zijn hoogtematen genomen. De metaaldetector is bij de aanleg van het vlak gehanteerd en ook de stort is volledig onderzocht met de detector.

SPOREN, Aantal Vlak

STRUCTUREN

COMPLEXEN

sporen

spoortekening Coupetekening -

Foto Plaats-

vullingenlijst opgenomen in bijlage 6) Nabewerking in ArcGIS, alle vlaktekeningen opgenomen in bijlage 4 Niet van toepassing Enkele vlak- en profielfoto’s opgenomen in hoofdstuk 5, overige foto's raadpleegbaar in het (digitaal) depot. Fotolijst opgenomen in bijlage 6. Digitaal (RTK-GNSS): vlakhoogten op regelmatige afstanden, geen individuele spoorhoogten 15

hoogtebepaling

(Sporen-

Alle

(ophoog)lagen en sporen zijn een spoornummer toebedeeld, beginnend bij nummer 2. Enkel aan de recente verstoringen is spoornummer 999 vitgedeeld. De grondsporen zijn gecoupeerd, voldoende om een onderbouwde uitspraak te kunnen doen over de behoudenswaardigheid van de vindplaats(en) en een gefundeerd selectie advies te kunnen opstellen. PROFIELEN Aantal

profielopnames Profieltekening

Foto

Indien niet opgenomen in het (digitaal) depot

Plaats-

(locatie zie figuur 4) Gedigitaliseerd (zie bijlage 5)

hoogtebepaling

in lopende

tekst

zijn de profielfoto’s raadpleegbaar

Profiellijn en/of meetpennen digitaal ingemeten (RTK-GNSS)

profielkolom gedocumenteerd. Deze zijn genummerd met een honderdnummer naar pvtnummer. profielbeschrijvingen zijn vitgevoerd door de Senior KNA-archeoloog, de inzet van een fysisch geograaf of bodemkundige bleek niet noodzakelijk. In elke

werkput

is één

DOCUMENTATIE Vlak

spoortekeningen Profiel coupetekeningen Veldgegevens Dag/weekrapporten Gebruikte codelijsten standaard Plaats- en hoogtebepaling -

Digitaal (RTK-GNSS) Analoog (A3, Decal PS 097 tekenpolyester) Digitaal op IPad (numbers toepassing GRAAF) Digitaal op IPad (numbers toepassing EPISTEL) ABR2. o en (afgeleide van) ASB RTK-GNSS: GPS & GLONASS, max. afwijking horizontaal/verticaal=

2cm

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

De documentatie van de onderzoeksresultaten geschiedde grotendeels digitaal. Tijdens de uitwerking zijn de ruwe (meet)data nader bewerkt en/of gedigitaliseerd. De in het veld genomen beslissingen ten aanzien van de onderzoeksstrategie, de waarnemingen in het veld, voorlopige interpretaties, bijzonderheden, etc. zijn dagelijks bijgehouden in een dagrapport, op het einde van de week gevolgd door een weekrapport met daarin de voortgang en voornaamste ontwikkelingen.

Figuur 4 Locatie van de profielen in de werkputten. Bron ondergrond: ESRI Nederland, Community Map Contributors 2023.

ARTEFACT RAPPORT 848

Bodem

OUDELANDE TOLHOEK I

stratigrafie

De algemene bodemopbouw en archeologische stratigrafie is gedocumenteerd aan de hand van de profielkolommen en coupes. Vanaf het maaiveld is een bouwvoor vastgesteld bestaande uit matig siltige, matig humeuze, donkergrijze, bruin gevlekte klei met puinbrokken (spoor 12). Onder deze bouwvoor is tussen 0,34 en 0,44 m ‐mv (0,80 en 0,70 m +NAP) een menglaag waargenomen (spoor 2, 3, 8, 9, 10 en 11). Deze laag is het gevolg van het vergraven van de bodem en het terugstorten van grond met hierin puin (figuur 5). De tanden van de bak van de graafmachine zijn nog duidelijk in het vlak herkenbaar. Deze laag bestaat uit matig siltige, bruingrijze klei met lichtgrijze, donkergrijze en bruine vlekken, baksteenbrokken, wortels, mortelbrokjes en een enkel fragment aardewerk. Deze laag is bij het booronderzoek geïnterpreteerd als een cultuurlaag als gevolg van het gebruik van het terrein als erf. Onder deze laag of lokaal direct onder de bouwvoor is tussen 0,54 en 0,70 m ‐mv (0,60 en 0,44 m +NAP) de top van het Laagpakket van Walcheren (spoor 1) waargenomen (figuur 5). De bovenzijde bestaat uit grijze, matig siltige kklei met een spoor van roestvlekken, enkele fragmenten schelp en wortelresten. Hieronder is matig zandige lichtgrijze klei vastgesteld met een spoor van roestvlekken.

Figuur 5 Foto van profiel 101 (werkput 1).

ARTEFACT RAPPORT 848

Sporen,

OUDELANDE TOLHOEK I

structuren

complexen

In totaal zijn 15 spoornummers toegekend aan lagen, recente verstoringen en archeologische resten. De bodemopbouw is in voorgaand hoofdstuk besproken. Hierdoor blijven nog 6 spoornummers over wanneer we ook de recente verstoring buiten beschouwing laten. Onderstaand worden de sporen beschreven. Een overzicht van de werkputten is opgenomen in figuur 3. Een overzicht van de sporen is opgenomen in bijlage 4. In werkput 1 is aan de noordwestzijde een paalspoor (spoor 6) waargenomen. Het paalspoor is tot 28 cm beneden het vlak bewaard gebleven. De kern bestaat uit sterk siltige, bruingrijze klei met enkele grijze kleibrokjes en zwarte humeuze vlekken. De vulling van de insteek bestaat uit grijze, sterk siltige klei met lichtgrijze vlekken en een spoor van roestvlekken. Dit spoor dateert uit de Nieuwe tijd. Langs de zuidwestzijde van werkput 1 zijn langgerekte kuilen waargenomen vanaf 0,55 m ‐mv (0,45 m +NAP). Bij een doorsnede doorheen deze kuilen is te zien dat ze doorheen de zandige natuurlijke lagen van het Laagpakket van Walcheren tot op de meer kleiige lagen circa 1 meter beneden het vlak zijn gegraven (figuur 6). De kuilen zijn ongeveer 60 cm breed en gedempt. De onderste vulling (vulling 3) bestaat uit heterogene, matig siltige, lichtbruingrijze klei met lichtgrijze vlekken en een spoor van roestvlekken.

Deze wordt afgedekt door een heterogeen pakket bruingrijze, matig siltige klei met lichtgrijze vlekken, een spoor van roestvlekken en een enkel puinbrokje (vulling 2). De jongste demplaag betreft een laag zwak siltige, grijsbruine klei met enkele puinbrokjes, een fragment aardewerk en grijze kleibrokjes (vulling 1). In de rand van werkput 1 is de rand van een volgende kuil waargenomen. Ook in werkput 2 is de rand van een gelijkaardige langwerpige kuil vastgesteld (spoor 13) met een soortgelijke vulling. Wegens de afwezigheid van afval en (boom)wortels gaat het duidelijk niet om afvalkuilen of boomkuilen. Gezien de kuilen zich beperken tot de zandlagen lijkt het eerder op het delven van zand en zijn het mogelijk zandwinningskuilen waarbij deze naderhand gevuld zijn met de meer kleiige lagen van het Laagpakket van Walcheren. De datering van de kuilen kan enkel op basis van de stratigrafie. De kuilen stammen mogelijk uit de Nieuwe tijd, hoewel de late Middeleeuwen niet volledig uitgesloten kan worden. Mogelijk zijn ze gegraven om het zand te gebruiken voor het vervaardigen van de kalkmortel bij de bouw van de boerderij direct ten zuiden van het plangebied. Dit kan echter niet rechtstreeks worden aangetoond.

Figuur 6 Foto van de coupe spoor 7. 16

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

In werkput 2 zijn nog enkele jonge paalsporen (spoor 14) waargenomen. Deze hebben een geelbruine, matig siltige kleivulling met enkele baksteenspikkels. Hier en daar is nog een paal bewaard. De palen zijn resten van de perceelsafbakening die tot de jaren ’60 van de vorige eeuw zijn weergegeven op de Topografische kaarten.

ARTEFACT RAPPORT 848

Vondsten

6. 1

Inleiding

OUDELANDE TOLHOEK I

en monsters

In de onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de verzamelde vondsten. Er werden geen monsters genomen.

VONDSTEN Aantal vondstnummers Aardewerk Bouwkeramiek

7 (vondstenlijst in bijlage 6, determinatielijst in bijlage 7) 12 stuks – 254 gram 2 stuks – 925 gram

Een Inventariserend Veldonderzoek door middel van proefsleuven heeft als doel het aanvullen en toetsen van de archeologische verwachting en het opsporen, begrenzen en waarderen van eventueel aanwezige vindplaatsen. Daartoe is het van belang dat monsters worden gewaardeerd en vondsten globaal worden gedetermineerd en gedateerd. Een grondige uitwerking of analyse is meestal niet noodzakelijk, of gezien het versnipperde beeld en de kleine hoeveelheid materiaal niet zinvol, om tot een goede waardering van eventueel aanwezige vindplaatsen te komen. De vondsten zijn wel gedetermineerd. De determinatie is in tabelvorm opgenomen in bijlage 7. Het vondstmateriaal is gedateerd en waar relevant vermeld in de bespreking van de sporen.

6. 2

Aardewerk

Het aardewerkensemble omvat twee verschillende bakseltypes, namelijk het traditionele roodbakkend aardewerk en een fragment Duits steengoed. Het roodbakkend aardewerk wordt door 11 fragmenten vertegenwoordigd die kunnen worden toegeschreven tot onder andere teilen, grapes en kommen. De fragmenten dateren voornamelijk uit de Nieuwe tijd. Eén enkel fragment dateert mogelijk nog uit de late Middeleeuwen of Nieuwe tijd. Het aardewerk is verzameld uit de menglaag spoor 2 en de mogelijke zandwinningskuilen spoor 7 en 13. Het fragment Duits steengoed uit de vulling van een mogelijke zandwinningskuil is een wandfragment van een mineraalwaterfles uit de late Nieuwe tijd.

6. 3

Bouwkeramiek

Tijdens het onderzoek zijn 2 fragmenten baksteen en één wandtegel verzameld met een totaalgewicht van 925 gram. De vondsten zijn allen afkomstig uit de menglaag spoor 2. Het baksteen betreft twee fragmenten rode baksteen met ertussen cement. Enkel de breedte en dikte van de baksteen kon worden vastgesteld, respectievelijk 9,5 x 5 cm. De wandtegel is een hoekfragment van een witte Delftse wandtegel met versiering van een bijtje in de hoek. Deze vondsten dateren uit de Nieuwe tijd.

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

Waardering

van

de vindplaatsen

Het waarderen van een vindplaats in overeenstemming met de KNA 4. 1, bijlage IV Waarderen van vindplaatsen, houdt in dat de kwaliteit van het bodemarchief wordt bepaald. Het vaststellen van de kwaliteit geschiedt op basis van belevingsaspecten, fysieke kwaliteit en inhoudelijke waarde waarbij aan elke waarde punten (1 t/m 3) worden toegekend. De volgende stappen worden daarbij doorlopen: 1. Bij de waardering op basis van beleving wordt eerst nagegaan of een vindplaats vanwege zijn schoonheid of herinneringswaarde behoudenswaardig geacht wordt. 2. Vervolgens wordt de fysieke waarde van een vindplaats getoetst op basis van ‘gaafheid’ en ‘conservering’. Wanneer de fysieke kwaliteit meer dan vijf punten scoort wordt de vindplaats als behoudenswaardig aangemerkt. 3. Vindplaatsen die op grond van hun fysieke kwaliteit in principe behoudenswaardig zijn aangemerkt, worden vervolgens gewaardeerd op hun inhoudelijke kwaliteit. Hierbij wordt de vindplaats gewaardeerd op wetenschappelijk belang aan de hand van zeldzaamheid, informatiewaarde en context‐ of ensemblewaarde. Zo kunnen vindplaatsen die middelmatig tot laag scoren op fysieke kwaliteit toch behoudenswaardig zijn op basis van hun grote inhoudelijke belang, wanneer zij zeven punten of meer scoren.

Bij vindplaatsen met een lagere inhoudelijke waardering wordt vervolgens nagegaan of het criterium representativiteit van toepassing is. Zo ja, dan kan een voorstel worden gedaan om de vindplaats (of een steekproef) als behoudenswaardig aan te merken. Vindplaats: Zandwinningskuilen uit de Nieuwe tijd waarden criteria

score

hoog beleving

schoonheid herinneringswaarde

fysieke kwaliteit

gaafheid

inhoudelijke kwaliteit

conservering zeldzaamheid

midden n. v. t. of behoudenswaardig n. v. t. of behoudenswaardig

laag

2 3 2

informatiewaarde

ensemblewaarde representativiteit

1 1

Een waardering op basis van belevingsaspecten laat niet toe de vindplaats als behoudenswaardig te karakteriseren. Het criterium ‘schoonheid’ is niet van toepassing, omdat er geen sprake is van een zichtbaar landschapselement. Ook het belevingsaspect ‘herinneringswaarde’ is niet relevant omdat er geen directe relatie bestaat met een historische gebeurtenis. Een waardering op basis van fysieke criteria scoort 5 punten. De gaafheid van de vindplaats wordt middelhoog beschouwd: De kuilen zijn aan de bovenzijde verstoord. De conservering van de sporen en het vondstmateriaal wordt daarentegen hoog geacht. Tijdens het onderzoek is vastgesteld dat de sporen duidelijk herkenbaar zijn in het vlak. De vondsten zijn zeer goed bewaard gebleven. Een waardering op basis van inhoudelijke criteria scoort 4 punten. De ‘zeldzaamheid’ van de vindplaats wordt als middelhoog gewaardeerd (2 punten). Zandwinningskuilen worden vaker aangetroffen, maar zijn nog niet vaak gedocumenteerd. De informatiewaarde en ensemblewaarde van deze vindplaats is laag (1 punt). Er is geen aantoonbare relatie met andere sporen of vindplaatsen in de omgeving. Mogelijk kunnen deze kuilen te maken hebben 19

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

met de bouw van de boerderij ten zuiden van het plangebied. Het zand zou dan gebruikt kunnen zijn voor het maken van de kalkmortel. Echter kan dit niet met zekerheid worden aangetoond.

Door de lage inhoudelijke kwaliteit dient ook de representativiteit te worden getoetst. De vindplaats is niet

representatief te noemen.

Een waardering conform de criteria uit specificatie VS06 van de KNA 4. 1 scoort deze vindplaats op fysiek vlak hoog, maar op inhoudelijk vlak laag en moet bijgevolg als niet behoudenswaardig worden beschouwd.

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

Conclusie

8. 1

Conclusie: beantwoording

Advies onderzoeksvragen

In de conclusie worden de uitkomsten van de voorgaande hoofdstukken beschreven en wordt antwoord gegeven op de vraagstelling uit het PVE. Gezien de beperkte opzet en resultaten van het onderzoek kunnen meerdere vragen niet worden beantwoord. 1.

Zijn binnen het plangebied archeologische sporen aanwezig? Zo ja, bespreek de horizontale c. q. verticale spreiding van de aanwezige archeologische sporen. Zo nee, kan dit worden verklaard?

Binnen het onderzoeksgebied zijn onder de menglaag, in de top van de natuurlijke afzettingen van het Laagpakket van Walcheren, vanaf 0,55 m ‐mv (0,45 m +NAP) sporen aangetroffen. Deze sporen kennen een verder verloop ten zuiden en westen van het plangebied. De onderzijde van de sporen reiken tot circa 1 meter beneden het vlak (circa 0,55 m ‐ NAP). Wat is de aard van de aangetroffen sporen en structuren? Bespreek de datering en fasering van de aangetroffen structuren. Illustreer de onderscheiden structuren. Indien vindplaatsen uit meerdere duidelijk te onderscheiden archeologische tijdvakken aanwezig zijn worden deze apart besproken en geïllustreerd. Binnen het onderzoeksgebied zijn in beide werkputten kuilen vastgesteld die doorheen de zandige lagen van het Laagpakket van Walcheren zijn gegraven tot in de top van de meer kleiige lagen. Vermoedelijke gaat het om zandwinningskuilen. Binnen de werkputten zijn geen aanwijzingen vastgesteld waarvoor dit zand gebruikt zou kunnen zijn. Gezien de datering in de Nieuwe tijd, is het mogelijk dat het zand is gewonnen voor het vervaardigen van de kalkmortel bij de bouwwerkzaamheden van de boerderij direct ten zuiden van het plangebied. Eveneens uit de Nieuwe tijd stammen enkele paalsporen.

Het betreft één los paalspoor in het noordelijke deel van het onderzoeksgebied die niet aan een bepaalde structuur kan worden gekoppeld of meer specifiek gedateerd kan worden. In het zuidelijke deel van het onderzoeksgebied zijn verschillende paalsporen vastgesteld die dateren uit de 20 ste eeuw en behoren tot een erfafscheiding van net vóór de grote herverkaveling uit de jaren ’50. 3. Wat is de diepteligging van de vindplaats(en)? Strek(t)(ken) de vindplaats(en) zich uit over het gehele plangebied of kunnen deze begrensd worden? De vindplaats, de zandwinningskuilen, is vastgesteld vanaf 0,55 m ‐mv (0,45 m +NAP). Deze vindplaats strekt zich verder uit richting het erf direct ten zuiden van het plangebied. 2.

Bespreek de gaafheid van de onderscheiden vindplaats(en) en de conserveringstoestand van metaal, organisch en ecologisch materiaal; de laatsten conform de conserveringsklassen in de vigerende KNA c. q. de in de beroepsgroep gehanteerde methoden. De vindplaats is aan de bovenzijde verstoord door jongere graafwerkzaamheden. De sporen zijn daarentegen wel goed herkenbaar. Tijdens het onderzoek zijn enkel fragmenten aardewerk en bouwkeramiek aangetroffen die een goede conserveringstoestand bezitten. Er kan bijgevolg geen uitspraak gedaan worden over de conserveringstoestand van het metaal, organisch en ecologisch materiaal. 4.

Zijn binnen het plangebied behoudenswaardige vindplaatsen aanwezig? (conform waarderingstabel in de KNA) per onderscheiden vindplaats.

Bespreek

de waardering

De waardering van de vindplaats betreffende mogelijke zandwinningskuilen uit de Nieuwe tijd is terug te vinden in hoofdstuk 7. Op basis van de waarderingstabel conform KNA 4. 1 wordt de vindplaats als niet behoudenswaardig gewaardeerd.

ARTEFACT RAPPORT 848

Koppel de onderzoeksresultaten verwachtingsmodel.

OUDELANDE TOLHOEK I terug naar het vooronderzoek

en het opgestelde

archeologische

Volgens het archeologisch verwachtingsmodel gold voor het onderzoeksgebied een middelhoge verwachting op het aantreffen van archeologische resten uit de 18 de eeuw. Deze verwachting is bevestigd. Binnen het onderzoeksgebied zijn mogelijke zandwinningskuilen en een paalkuil vastgesteld die mogelijk uit de 18 de eeuw of jonger dateren. Tevens zijn ook paalsporen gedocumenteerd die dateren tot en met de jaren ’60 van de vorige eeuw. 7.

Wat is het selectieadvies? Wordt vervolgonderzoek of andere maatregelen (fysiek behoud) binnen het plangebied noodzakelijk geacht? Geef dit weer op een advieskaart?

Binnen het onderzoeksgebied is één vindplaats vastgesteld die als niet behoudenswaardig is gewaardeerd. Binnen het onderzoeksgebied, en bij uitbreiding het volledige plangebied, wordt dan ook geen vervolgonderzoek geadviseerd. Gezien voor het volledige plangebied eenzelfde advies geldt, is geen advieskaart opgenomen.

8. 2

Advies

In de bovenstaande hoofdstukken wordt het archeologisch potentieel binnen het plangebied duidelijk geïllustreerd. Tijdens het onderzoek zijn geen behoudenswaardige vindplaatsen aangetroffen. De archeologische waarden zijn dan ook afdoende getoetst en wordt op basis van de resultaten geen aanvullend archeologisch onderzoek noodzakelijk geacht. Ondanks het feit dat er geen vervolgonderzoek wordt aanbevolen is het niet geheel uit te sluiten dat relevante archeologische vindplaatsen aan het licht komen tijdens de werkzaamheden. Voor dergelijke vondsten bestaat een wettelijke meldingsplicht op grond van artikel 5. 10 van de Erfgoedwet (2016). Om ervoor te zorgen dat aan deze wettelijke plicht wordt voldaan bij het eventueel aantreffen van sporen en/of vondsten tijdens de uitvoering van de werkzaamheden, wordt verzocht om navolgende tekst in het uitvoeringsbestek op te nemen: Archeologie Ondanks dat er bij het vooronderzoek geen behoudenswaardige archeologische waarden werden aangetroffen, is niettemin de kans aanwezig dat archeologische sporen en vondsten in de bodem aanwezig zijn en dat deze in de uitvoeringsfase van de graaf‐ en inrichtingswerkzaamheden aan het licht komen. Voor dergelijke vondsten bestaat een wettelijke meldingsplicht ex. artikel 5. 10 van de Erfgoedwet uit 2016. Bij graafwerkzaamheden dient men dan ook attent te zijn op eventuele vondsten.

Opdrachtgever verplicht de aannemers om attent te zijn op eventuele vondsten en/of sporen tijdens de werkzaamheden en verplicht hen archeologische vondsten direct te melden bij de bevoegde overheid.

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

Lijst met figuren Figuur 1 Ligging van het plangebied op een uitsnede van de Topografische Kaart. Bron: ESRI Nederland, Community Map Contributors 2023. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Figuur 2 Ligging van het plan‐ en onderzoeksgebied op een uitsnede van de Topografische Kaart. Bron: : Esri Nederland, Community Map Contributors 2023. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Figuur 3 Ligging van de werkputten op een uitsnede van de Topografische Kaart. Bron: ESRI Nederland, Community Map Contributors 2023. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Figuur 4 Locatie van de profielen in de werkputten. Bron ondergrond: ESRI Nederland, Community Map Contributors 2023. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 Figuur 5 Foto van profiel 101 (werkput 1). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Figuur 6 Foto van de coupe spoor 7. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16

ARTEFACT

RAPPORT

848

OUDELANDE

TOLHOEK

Bronnen Literatuur

(geanonimise rd) zoe (geanonimiseerd)B | Veldonderzoek

Programma

door middel

(geanonimise rd) Proefsleuven.Plan

(geanonimiseerd). , 2023b. middel

van

(_geanonimise rd) (geanonimiseerd) |

Bureavonderzoek

van

Eisen

2158.

Aanpak Zaamslag.

van

Oudelande

Tolhoek

(geanonimiseerd) , en

Oudelande

Tolhoek

Il.

Gemeente

Borsele.

Inventariserend

Proefsleuven. Zaamslag.

van

Inventariserend

2e23 Veldonderzoek

Il. Gemeente

Borsele.

Inventariserend Veldonderzoek

door

Ovdelande Tolhoek Il. Gemeente Borsele. Archeologisch door middel van verkennende boringen. Artefact-rapport 787,

Zaamslag. Kwaliteitsnorm

Nederlandse

Archeologie

Kwaliteitsborging Bodembeheer,

(KNA),

2020.

Zeeland, 2017. Wie

wat

4. 2,

februari

2018,

Stichting

Infrastructuur

Gouda.

Provinciaal Blad van Zeeland, nr. 8080, 2019. Besluit kenmerk 19434306, houdende vaststelling regeling provincie Zeeland 2019. Provincie

versie

bewaart, die heeft

van

gedeputeerde staten van Zeeland van 10 december richtlijnen voor archeologisch onderzoek

2019, in de

Provinciale

2017-

aanvullende

wat.

Onderzoeksagenda Archeologie

Zeeland

Middelburg.

ARTEFACT RAPPORT 848

Bijlage

OUDELANDE TOLHOEK I

AMZ‐cyclus

De KNA processen in relatie tot de Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Bron: SIKB, Protocol 4001, Versie 4. 1, d. d. 19 februari 2018:p. 4

ARTEFACT RAPPORT 848

Bijlage

OUDELANDE TOLHOEK I

Verklarende

woordenlijst

afkortingen

Afkortingen ‐ mv

beneden maaiveld

KNA

Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie

n. Chr.

na Christus

NAP

Nieuw Amsterdams Peil

v. Chr.

voor Christus

Woordenlijst Antropogeen

door menselijk handelen

ARCHIS

het geautomatiseerde Archeologisch Informatiesysteem voor Nederland. Dit bestaat uit een databank waarin allerlei gegevens over archeologische vindplaatsen en terreinen in Nederland zijn opgeslagen, daterend van de Prehistorie tot de Nieuwe Tijd

Erosie

verzamelnaam voor processen die het aardoppervlak aantasten en los materiaal afvoeren. Dit vindt voornamelijk plaats door wind, ijs en stromend water

Geul

rivier‐ of kreekbedding

Holoceen

geologisch tijdvak, vroeger Alluvium genoemd, binnen het Quartair, van ongeveer 10. 000 jaar geleden tot nu, met daarin o. a. het Mesolithicum, Neolithicum, de Bronstijd, de IJzertijd, de Romeinse Tijd en de historische tijd

In situ

bewaard gebleven op de oorspronkelijke plaats. Dit met onverstoorde archeologische sporen en vondsten

Moernering

veenafgraving, hoofdzakelijk ten behoeve

OM‐nummer

het landelijk registratienummer ten behoeve van archeologisch onderzoek, uitgegeven door het Centraal Informatiesysteem

Sediment

afzetting gevormd door bezinksel of neerslag

Site

een plaats waar in het verleden menselijke activiteiten hebben plaatsgevonden

Vindplaats

een

Vondst

alle soorten mobilia: roerende of roerend geraakte onderdelen van onroerende goederen afkomstig van archeologisch veldwerk of uit bestaande collecties

name

met

betrekking

van zoutwinning en de winning van

tot

brandstof

ruimtelijk begrensd gebied waarbinnen zich archeologische informatie bevindt (monument, type monument, aard archeologische waarde, archeologische indicatie)

ARTEFACT RAPPORT 848

Bijlage

OUDELANDE TOLHOEK I

Tijdstabel

ARTEFACT RAPPORT 848

ARCHEOLOGISCHE PERIODEN ZEELAND (Bron: van Dierendonck 2016) BP = Before Present (14C‐datering ijkmoment 1950) Paleolithicum: tot 8800 v. Chr. Paleolithicum vroeg: tot 300000 BP Paleolithicum midden: 300000 BP‐35000 BP Paleolithicum laat: 35000 BP 8800 v. Chr. Paleolithicum laat A: 35000 BP‐18000 BP Paleolithicum laat B: 18000 BP‐8800 v. Chr. Mesolithicum: 8800‐4900 v. Chr . Mesolithicum vroeg: 8800‐7100 v. Chr. Mesolithicum midden: 7100‐6450 v. Chr. Mesolithicum laat: 6450‐4900 v. Chr. Neolithicum: 5300‐2000 v. Chr. Neolithicum vroeg: 5300‐4200 v. Chr. Neolithicum vroeg A: 5300‐4900 v. Chr. Neolithicum vroeg B: 4900‐4200 v. Chr. Neolithicum midden: 4200‐2850 v. Chr. Neolithicum midden A: 4200‐3400 v. Chr. Neolithicum midden B: 3400‐28 50 v. Chr. Neolithicum laat: 2850‐2000 v. Chr. Neolithicum laat A: 2850‐2450 v. Chr. Neolithicum laat B: 2450‐2000 v. Chr. Bronstijd: 2000‐800 v. Chr. Bronstijd vroeg: 2000‐1800 v. Chr. Bronstijd midden: 1800‐1100 v. Chr. Bronstijd midde n A: 1800‐1500 v. Chr. Bronstijd midden B: 1500‐1100 v. Chr. Bronstijd laat: 1100‐800 v. Chr. IJzertijd: 800‐20 v. Chr. IJzertijd vroeg: 800‐500 v. Chr. IJzertijd midden: 500‐200 v. Chr. IJzertijd laat: 200‐20 v. Chr. Romeinse tijd: 20 v. Chr. ‐450 na Chr . Romeinse tijd vroeg: 20 v. Chr. ‐70 na Chr. Romeinse tijd vroeg A: 20 v. Chr. ‐25 na Chr. Romeinse tijd vroeg B: 25‐70 na Chr.

Romeinse tijd midden: 70‐270 na Chr. Romeinse tijd midden A: 70‐150 na Chr. Romeinse tijd midden B: 150‐270 na Chr. Romeinse tijd laat: 270‐450 na Ch r. Romeinse tijd laat A: 270‐350 na Chr. Romeinse tijd laat B: 350‐450 na Chr. Middeleeuwen: 450‐1500 na Chr. Middeleeuwen vroeg: 450‐1050 na Chr. Middeleeuwen vroeg A: 450‐525 na Chr. Middeleeuwen vroeg B: 525‐725 na Chr. (Merovingisch e tijd/periode) Middeleeuwen vroeg C: 725‐900 na Chr. (Karolingische tijd/periode) Middeleeuwen vroeg D: 900‐1050 na Chr. (Ottoonse tijd/periode) Middeleeuwen laat: 1050‐1500 na Chr. Middeleeuwen laat A: 1050‐1250 na Chr. Middeleeuwen laat B: 1250‐1500 na Chr. Nieuwe tijd: 1500‐heden Nieuwe tijd A: 1500‐1650 na Chr. N ieuwe tijd B: 1650‐1850 na Chr. Nieuwe tijd C: 1850–heden

OUDELANDE TOLHOEK I

ARTEFACT RAPPORT 848

Bijlage

OUDELANDE TOLHOEK I

Vlaktekeningen

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

ARTEFACT RAPPORT 848

Bijlage

OUDELANDE TOLHOEK I

Profielen

ARTEFACT RAPPORT 848

Bijlage 6

OUDELANDE TOLHOEK I

Veldgegevens

8. 2. 1. 1

Puttenlijst

Put

Vlak

Type

Aanlegdatum

Vlak

2/20/2023

101

Profiel

2/20/2023

Vlak

2/20/2023

Vlak

2/21/2023

301

Profiel

2/21/2023

Vlak

2/21/2023

8. 2. 1. 2

8. 2. 1. 3

8. 2. 1. 4

401

Profiel

8. 2. 1. 5

2/21/2023

Opmerking

8. 2. 1. 6

Sporenlijst

1 2

ro o 1 1

tu P

1 1

ka lV

py tr

o o

pS GEO‐ Walcheren LG‐ Menglaag

dre e

pu oc e

ktre

gf A

G Nee

Nee

mc _ e pte i

di o

B LROM

dpi n E NT

re pn i ge

e re

ru tuc ur

py T_ i te l ae R

r e m mu

j be

O_ i te l ae R

gi n

N_ tc

e m

p O

O ,

Vergraven laag, tandenbaksporen in het vlak. Afbraak van iets? Grondverbetering?

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

ro o 1

tu P

ka lV

101

999

py tr

o o

pS LG‐ Menglaag GEO‐ Walcheren KL‐Kuil KL‐Kuil KL‐Kuil LG‐ Menglaag LG‐ Menglaag LG‐ Menglaag LG‐ Menglaag LG‐ Bouwvoor KL‐Kuil

KL‐ Paalkuil ST‐ Recente Verstoring

d re e pu oc e

ktr

mc _ e pte i

di o r e pn i ge

B NT

i re dpi n E NT

Nee

e w e

gf A

G Ja

Nee

Nee Ja Ja Ja Nee

Nee Nee Nee

Nee

r u tuc ur

py T_ i te l ae R Ouder dan

re m m u

j be _

O i te l ae R Spoor

gi n

N_ tc

jb 2

e m

p O

O ,

Is onderdeel

Spoor

van

NT LME NT

RECENT NT RECENT

Nee

RECENT

Nee

RECENT

Nee

RECENT

Nee

RECENT

Nee

RECENT

Nee

RECENT

27 102

Zandwinningskuil, ,

Vergelijkbaar met

Spoor

Bij coupe lijkt het ondiep, maar mogelijk zit diepste punt buiten de put

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

Vullingenlijst grondsporen Spoor

Vulling

Waarneming Vlak

Vlak

Vorm

Vullingtype Natuurlijk

Grondsoort Klei, matig siltig Klei, matig zandig

Ophoging

Klei, siltig

matig

Vlak

Klei, siltig

matig

Vlak

Klei, siltig

sterk

Profiel

Klei, siltig

sterk

Vlak

Klei, siltig

Vlak

Kern

Coupe

Insteek

Vlak

Coupe

Bijmengsel

Tint

Bijkleur

Licht Bruin Donker

Hoofdkleur

Vlekken

Grijs

Nieuwvorming Veel roestvlekken

Grijs

Spoor roestvlekken

Grijs

Lichtgrijs, donkergrijs, bruin

Grijs

Bruingrijs

Spoor roestvlekken

Indicatoren Ods1, wortel1

Opmerking Stevig Matig stevig,

Kbwbrok2 (rood, geel, hard gebakken), wortel3, mortelbrokjes1 (tras), kaw1

Matig stevig, hetergeen

Zwarte humeuze vlekjes1 (lijkt houtskool, maar is het niet)

Bruin

Grijs

Puinspikkels

Bruin

Grijs

humeuze Zwarte baksteenbrokjes1

sterk

Bruin

Grijs

Grijze kleibrokjes

Klei, siltig

sterk

Bruin

Grijs

Grijze kleibrokjes, zwart humeuze vlekken

Klei, siltig

sterk

Klei, siltig

zwak

Grijs

Bruin

Secundair

Klei, siltig

matig

Bruin

Grijs

Lichtgrijs

Spoor roestvlekken

Secundair

Klei, siltig

matig

Licht

Bruin

Grijs

Lichtgrijs

Spoor roestvlekken

Vlak

Klei, zandig

zwak

Donker

Bruin

Grijs

Kleibrokjes, baksteenpuin1, dakpan1, trasmortel1, handgevormde baksteen uit NT

Kuil gegraven door tandenbak voor sloop of winnen van schone grond

Vlak

Klei, zandig

zwak

Donker

Bruin

Grijs

Kleibrokjes, baksteenpuin1, dakpan1, trasmortel1, handgevormde baksteen uit NT

Kuil gegraven door tandenbak voor sloop of winnen van schone grond

Vlak

Klei, siltig

sterk

Bruin

Grijs

Vlak

Klei, zandig

zwak

Bruin

Grijs

Puinspikkels

Kuil gegraven door tandenbak voor sloop of winnen van schone grond

Rond

Lineair

Licht

Grijs

Donker

Lichtgrijs

Matig stevig vlekjes1,

Spoor roestvlekken Puinbrokjes1, kaw1, grijze kleibrokjes

Natuurlijke door

ondergrond

schemert

Puinbrokje

kleivulling Heterogeen, zandwinningskuil

van

kleivulling Heterogeen, zandwinningskuil

van

Lichtgrijs (natuurlijke ondergrond)

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

Spoor

Vulling

Waarneming

Profiel

Vlak

999

Vorm

Vullingtype

Grondsoort Klei, matig siltig Klei, siltig

zwak

Coupe

Klei, siltig

sterk

Vlak

Klei, siltig

matig

Vlak

Klei, siltig

matig

Lineair

Bijmengsel Matig humeus

Tint Donker

Bijkleur Grijs

Hoofdkleur

Grijs

Vlekken

Nieuwvorming

Opmerking

Bruin

Indicatoren Puinbrokken 2

Bruin

Puinbrokjes1, kaw1, grijze kleibrokjes

Natuurlijke door

Grijs

Donker

Geel

Bruin

Grijs

Bruin

Kbwspik1 (rood) Spoor roestvlekken

Puinbrok1

Drain

ondergrond

schemert

ARTEFACT

RAPPORT 84,8

OUDELANDE

TOLHOEK

Vondstenlijst Vondst 1 2

3 A 5 6 7

Opmerking

Fotolijst Foto

Fototype

Orientatie

Datum

Fotograaf

Put

Vlak

Vlak Vlak

Divers Divers Zuid-west

2/11/2023 2/11/2023 2/11/2023 2/11/2023 2/11/2023 2/11/2023 2/11/2023 2/11/2023 2/11/2023

(gea(ngoean iomni msiese er d )

3 A 5 6 7 8

Coupe

Vlak

Divers Noord-west Divers

Coupe

Noord-oost

Profiel Coupe Vlak

Profiel

Zuid West

(geanonimiseerd) (geanonimiseerd) (geanonimiseerd)

(geanonimiseerd)

101

201

Vak

Spoor

Vulling

Opmerking

Tekeningenlijst Tekening

Tekeningtype

| Formaat | Schaal

Coupe Coupe

A3 A3 A3 A3 A3

1 1 1 1

Profiel

Profiel Coupe

20-Jan 20-Jan 20-Jan 20-Jan 20-Jan

Datum

Tekenaar

Put

2/11/2023 2f11/2023 2/11/2023 2/11/2023 2011/2023

(geanonimiseerd) |

|: | (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) |

(geanonimiseerd) | EN | (geanonimiseerd)

101

201

ARTEFACT

RAPPORT 84,8

Bijlage

OUDELANDE

Determinatielijsten

AARDEWERK h]

ëka}

kjz

kel5

Eej

|zEm]

MENE

3 A 5 6

1 1

7 1

U v

KTë

LnE

kv)

KiE

35 A 8 199 8

Goed Goed Goed Goed Goed

Roodbakkend A ardewerk Roodbakkend A ardewerk Duits steengoed Roodbakkend A ardewerk Roodbakkend A ardewerk

be2

[zlEN

E ö,

Ei = 7

5 ed

(geanonimiseerd)

[+]

| ROOD | ROOD STGLFLES | ROOD | ROODGRAP

NT NT NTL NT | MELB

al E

35 5 [e)

NT NT RECENT NT NT

BOUWKERAMIEK =lesle

jm Ù

2 5)

5 €

EN:

55 >

edE

eed

VAS lasts lala

898

|®

9,5

—

& u

bed

5 5,

| 5,0

| Goed

Baksteen

Goed

Plavuis

[&IEIËNE|

Seid

RS) I

5 E

38eSS E

ELeas5

DIENS ©)

BAKSTEEN

PLAVUIS. WANDTEGEL

| NT

| | twee fragmenten van rode bakstenen met cement | NT | bijtje in de hoek NT

TOLHOEK

ARTEFACT RAPPORT 848

OUDELANDE TOLHOEK I

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/16122731/1