Bijlage: VTH Uitvoeringsprogramma 2026 Borne - Thuistaken
Tekst van het document
Uitvoeringsprogramma Borne 2026 Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving Omgevingswet, APV en bijzondere wetgeving
Datum: 09-12-2025
18
Voorwoord Voor u ligt het uitvoeringsprogramma (UVP) VTH Borne 2026 voor alle taken en activiteiten die worden uitgevoerd op het gebied van Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving (VTH) in de fysieke leefomgeving. Het jaarlijks opstellen van een uitvoeringsprogramma is een wettelijke verplichting, waarbij de vigerende uitvoerings- en handhavingsstrategie wordt uitgewerkt in concrete activiteiten en werkzaamheden die het komende jaar door de gemeente Borne en relevante ketenpartners worden uitgevoerd. Dit uitvoeringsprogramma is gericht op de taakvelden Bouw, Ruimtelijke Ordening (RO), en de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) en bijzondere wetten. De taakvelden brandveiligheid en milieu worden uitgevoerd door respectievelijk de Veiligheidsregio Twente en Omgevingsdienst Twente. Deze VTHwerkzaamheden worden separaat toegelicht in bijlagen 1 en 2. Dit UVP 2026 is opgesteld aan de hand van prognoses, welke zijn gebaseerd op ervaringscijfers van de afgelopen jaren. Hierbij zijn de input vanuit het UVP 2025 en het Jaarverslag 2024 van groot belang. Om in te spelen op relevante ontwikkelingen die de komende jaren spelen, is deze prognose geëvalueerd en op onderdelen aangepast. Voor het nieuwe jaar zal de verandering naar de Omgevingswet een belangrijke plek behouden.
Mede door het opstellen van een omgevingsplan wat tot 2032 de nodige capaciteit van de interne organisatie zal vragen, zeker van RO collega’s en ook van de overige VTH organisatie. Dit uitvoeringsprogramma dient ter kennisname te worden voorgelegd aan de Provincie Overijssel in het kader van Interbestuurlijk Toezicht (IBT). De gemeente Borne zit binnen dit kader in een verbetertraject, waarvan dit UVP 2026 onderdeel uitmaakt. De belangrijkste verbeterpunten die in dit uitvoeringsprogramma worden meegenomen betreffen voornamelijk een beterere monitoring voor het onderdeel omgevingsvergunningen en het verder uitwerken van inhoudelijke doelen die volgen uit onze opgestelde Uitvoerings-en Handhavingsstrategie. Daarnaast zijn er een aantal verbeterpunten die in samenwerking met de ODT zijn opgepakt en gelden voor alle Twentse gemeenten.
1
Afkortingenlijst APV:
Algemene plaatselijke verordening
AW:
Alcoholwet
Bal:
Besluit activiteiten leefomgeving
Bbl:
Besluit bouwwerken leefomgeving
Bibob:
Bevordering integriteit- beoordelingen door het openbaar bestuur
Bkl:
Besluit kwaliteit leefomgeving
BOA:
Buitengewoon opsporingsambtenaar
BOPA:
Buitenplanse Omgevingsplanactiviteit
Bor:
Besluit omgevingsrecht
DSO:
Digitaal Stelsel Omgevingswet
IBT:
Interbestuurlijk toezicht
MIA:
Multidisciplinaire Integrale Aanpak
Mor:
Ministeriële regeling omgevingsrecht
OD Twente:
Omgevingsdienst Twente
RES:
Regionale Energiestrategie
RO:
Ruimtelijke ordening
UVP:
Uitvoeringsprogramma
VR Twente:
Veiligheidsregio Twente
VTH:
Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving
Wabo:
Wet algemene bepalingen omgevingsrecht
Wkb:
Wet kwaliteitsborging voor het bouwen
2
Inhoud Voorwoord....................................................................................................................................................... 1 Afkortingenlijst ................................................................................................................................................. 2 1.
Inleiding ................................................................................................................................................... 4 1.1. Wettelijk kader .................................................................................................................................... 4 1.2. Besturingsmodel VTH Borne ............................................................................................................... 5 1.3. Relevante ontwikkelingen 2025 .......................................................................................................... 6
2.
Doorontwikkeling VTH-beleidsdoelen ..................................................................................................... 9
3.
Vergunningverlening ............................................................................................................................. 12 3.1. Vergunningverlening Bouw en RO .................................................................................................... 12 3.2. Vergunningverlening APV en bijzondere wetten ............................................................................... 13
4.
Toezicht en Handhaving........................................................................................................................ 14 4.1. Toezicht Bouw en RO ....................................................................................................................... 14 4.2. Toezicht APV en bijzondere wetten .................................................................................................. 15 4.3. Klachten, meldingen en handhavingsverzoeken ............................................................................... 16
5.
VTH ondersteunende dienstverlening ..................................................................................................... 0
6.
Projecten ................................................................................................................................................. 1
Bijlage 1: Uitvoeringsprogramma 2024 Brandweer Twente Bijlage 2: Uitvoeringsprogramma 2024 Omgevingsdienst Twente
3
1. Inleiding 1.1. Wettelijk kader De basis voor het opstellen van een uitvoerings- en handhavingsstrategie en bijbehorende uitvoeringsprogramma’s is vastgelegd in de Omgevingswet (afdeling 18.3) en in het Omgevingsbesluit (afdeling 13.2) Het maken van een jaarlijks uitvoeringsprogramma VTH is voor de gemeente een wettelijke verplichting, die omschreven staat in artikel 13.8 van het Omgevingsbesluit. Middels dit UVP 2026 wordt invulling gegeven aan deze wettelijke verplichting. Op basis van ervaringscijfers wordt een prognose gegeven van de uit te voeren VTH-taken en activiteiten voor het komende jaar. Deze prognose wordt echter op enkele onderdelen aangepast om in te spelen op relevante ontwikkelingen die komend jaar zullen spelen. Zo is er in 2024 gestart met het werken onder de omgevingswet en de Wkb en kunnen daar nu voorzichtige eerste conclusies getrokken worden over de impact hiervan. Ook in de ontwikkeling van ons zaaksysteem RX-mission zijn niet alle benodigde zaken compleet waardoor dit door zal werken in 2026 en mogelijk verder. Het UVP 2026 baseert zich voor een deel op de risicomodule die in 2025 is herzien. Zoals opgenomen in onze Uitvoerings- en Handhavingsstrategie krijgt risicogestuurd werken een belangrijke plek binnen de organisatie.
Afbeelding 1: Provinciebrede risicomodule (2023)
4
1.2 Besturingsmodel VTH Borne De afgelopen jaren is geprobeerd om middels het besturingsmodel van Antea te komen tot een goede indicatie van de hoeveelheid tijd die de VTH organisatie nodig heeft om haar werkzaamheden goed uit te kunnen voeren. Op bepaalde aspecten zie je dat het model daar goed in slaagt echter op andere aspecten is het moeilijk om het model op een goede manier aan te passen zodat het beter aansluit bij onze manier van werken. Een voorbeeld zijn de RO taken. Het afgelopen jaar is geprobeerd om het model hierop aan te passen, echter heeft dit niet geleid tot een aanzienlijke verbetering. Voor nu wordt daarom nog uitgegaan van de uren zoals deze uit het model komen, waarbij de kanttekening geplaatst moet worden dat we hier op een andere manier naar moeten kijken.
Overschot/tekort
414
145
271
362
389
Totaal
Toezichthouder BOA
Juridisch
Beschikbaar aantal Fte
Administratief
Benodigd aantal Fte
Advies (extern)
Benodigd aantal uur
Advies (intern)
1241
Ruimtelijk Ordenaar
Omgevingsvergunning Bouw Ruimtelijke Ordening Omgevingsvergunning APV Toezicht Bouw Toezicht RO Toezicht APV Klachten, meldingen en handhavingsverzoeken VTH-ondersteunende dienstverlening Projecten
Toezichthouder Bouw
Capaciteitsoverzicht
Vergunningverlener
Het Besturingsmodel wordt geactualiseerd door de gemeente Borne en vervolgens verwerkt in het jaarlijkse uitvoeringsprogramma. Ook voor het UVP 2026 is het Besturingsmodel geactualiseerd op basis van de meest recente prognoses (zie tabel 1). Deze prognoses zijn gebaseerd op ervaringscijfers, welke op hun beurt weer zijn beïnvloed door relevante ontwikkelingen voor het komende jaar. Zo hebben landelijke wetswijzigingen (Omgevingswet en Wkb) en relevante ontwikkelingen zoals de inzet vanuit het preventie en handhavingsplan Alcoholwet de nodige invloed op de benodigde capaciteit voor de uitvoering van VTHtaken, terwijl organisatorische ontwikkelingen binnen de gemeente invloed hebben op de beschikbare capaciteit om hier in 2026 uitvoering aan te geven (zie paragraaf 1.3). De belangrijkste afwijkingen voor het komende jaar worden veroorzaakt door het besturingsmodel dat herzien moet worden. Momenteel komt op onderdelen de benodigde capaciteit niet goed overeen met de daadwerkelijk benodigde capaciteit waardoor er een onbalans ontstaat. Zo is de werkvoorraad op het taakveld RO onvoldoende inzichtelijke waardoor het lijkt dat hier een flinke overcapaciteit is. In de praktijk is dit niet het geval. Voor de boa’s lijkt de werkvoorraad goed overeen te komen met de beschikbare capaciteit.
Hierbij moet de kanttekening gemaakt worden dat er in het programma rekening is gehouden met 4 boa’s. ten tijde van het schrijven van dit stuk is deze nog niet geworven waardoor hier mogelijk niet aan voldaan kan worden. Mocht dit het geval zijn wordt in overleg met de teamleider bepaald op welke onderdelen minder wordt ingezet.
146
496
96
2525 480
952
2822 uur 0 uur 1743 uur 1293 uur 0 uur 2525 uur 1528 uur
735
350
1460
3655 uur
250
1020
385
700
500
3327
2759
4996
1684
2,36 Fte
1,96 Fte
3,54 Fte
3,40 Fte
2,00 Fte
4,00 Fte
1.04 Fte
0,04 Fte
0,46 Fte
1101 1293
570
360
45
45
90 200
3055 uur
1005
316
407
2127
16621 uur
1,19 Fte
0,71 Fte
0,22 Fte
0,29 Fte
1,51 Fte
11,79 Fte
4.00 Fte
0,43 Fte
0,32 Fte
0,40 Fte
1,50 Fte
16,05 Fte
2.81 Fte
0,28 Fte
0,10 Fte
0,11 Fte
0,01 Fte
4,26 Fte
Tabel 1: Capaciteitsoverzicht Besturingsmodel UVP 2026
5
1.3 Relevante ontwikkelingen 2026 Zoals benoemd in paragraaf 1.2, wijken prognoses voor benodigde capaciteit en bijbehorende beschikbare capaciteit voor 2026 op onderdelen af van het bestaande Besturingsmodel en het UVP 2025. Deze paragraaf benoemt de belangrijkste ontwikkelingen die ten grondslag liggen van deze afwijkingen. Omgevingswet: Omgevingsvisie en omgevingsplan Inmiddels werken we zo’n 2 jaar onder de Omgevingswet. Het proces om alles om te zetten, omgevingswet proof te maken en beleidsstukken op te nemen in het omgevingsplan is een traject van een lange adem waar we de komende jaren stapsgewijs aan zullen blijven werken. De omgevingsvisie Borne wordt begin 2026 vastgesteld door de gemeenteraad en deze biedt een goede basis om de komende jaren op voort te borduren. Ook de interne processen zijn door de komst van de omgevingswet en de Wkb aan veranderingen onderhevig. Het uitwerken van de nieuwe werkprocessen is door diverse omstandigheden nog niet goed vorm gegeven waardoor dit doorschuift naar 2026. Deze werkprocessen zijn gekoppeld aan het nieuwe zaaksysteem (RX mission) dat verder ingericht moet worden. Momenteel loopt het vergunningendeel voor bouw en RO via het zaaksysteem en zijn de evenementenvergunningen ingeregeld.
Toezicht en handhaving werken nog niet in RX mission waardoor het prioriteit heeft om deze processen gelijkmatig toe te voegen aan het zaaksysteem. De verwachting is dat de uitrol ook in 2026 tijd zal kosten. Voor het omgevingsplan worden de eerste stappen gezet door de regels uit de bomenverordening die in 2026 wordt vastgesteld met een omgevingsplanwijziging op te nemen. Ook zullen er een aantal woningbouwplannen via een omgevingsplanwijziging gerealiseerd moeten worden. Dat doen we dan middels een transitiehoofdstuk in het omgevingsplan. Onze pilot voor het omzetten van bestaande bestemmingsplannen gaat verder. Het project om deze regels om te zetten heeft langere tijd geen voortgang gehad vanwege afstemmingsproblemen met het bureau dat hierbij ondersteunde. Daarom is besloten om met de resterende offerte ruimte van de oorspronkelijke pilot in te zetten om het project voor te bereiden. Momenteel worden de huidige regels geïnventariseerd zodat er bij overeenstemming over een nieuwe opdracht het project doorgezet kan worden. Hier zal in 2026 verder aandacht aan worden besteed. Daarnaast wordt er begin 2026 een project gestart om regionaal samen te werken aan het omgevingsplan. Het zogenaamde SPRONG-traject.
SPRONG (Samen bouwen met Partners in Regio’s aan Omgevingsplannen van Nederlandse Gemeenten) is een professioneel leer-werktraject waarin gemeenten, provincies en ketenpartners samenwerken aan een juridisch houdbaar, goed geannoteerd en toepasbaar omgevingsplan. Er wordt gefocust op samenwerking met andere gemeenten en het gezamenlijk ontwikkelen, begrijpen en implementeren van een juridisch houdbare, toepasbare en direct bruikbare regelset voor het omgevingsplan, met focus op milieuthema’s en verordeningen. Dit traject vraagt de nodige tijd van de VTH organisatie. Wet Kwaliteitsborging voor het bouwen De werkwijze voor bouwen onder de Wkb heeft gezorgd voor een verschuiving van toezicht door medewerkers van Bouw en woningtoezicht naar toezicht door private kwaliteitsborgers. Hier is beleid voor opgesteld over hoe we willen omgaan met deze nieuwe werkelijkheid. Er hebben een paar proefprojecten plaatsgevonden echter de laatste tijd staat de ontwikkeling vrij stil. Tijdens een regionale Wkb dag bleek dat ook in regionaal verband er nog geen eenduidigheid is hoe hiermee wordt omgegaan. Voor het komende jaar wordt het interne werkproces voor wkb projecten geëvalueerd en waar nodig aangepast.
6
Verhuizing gemeente In 2026 wordt de nieuwbouw van het gemeentehuis opgeleverd en zal de organisatie verhuizen naar haar nieuwe onderkomen in het Huis van Borne. Hoewel het hybride werken inmiddels een gebruikelijke vorm van werken is bestaat de mogelijkheid dat de verhuizing van de gemeente zorgt voor wat vertraging of oponthoud in lopende processen. Daarnaast start ook op de samenwerking met gemeente Hengelo op IT gebied waardoor ook dit kan zorgen voor een tijdelijk verminderde dienstverlening. Preventie en handhavingsplan Alcoholwet Borne 2024 Vanuit het preventie en handhavingsplan en vanuit het UVP 2025 is het belang van gezonde sportkantines een belangrijk aandachtspunt. Hier horen ook regels over het schenken van alcohol en het op orde hebben van de para commerciële alcoholwet vergunning. Hier is in 2025 een flinke stap in gezet door sportkantines te controleren + een aanzienlijk deel van de commerciële horeca binnen de gemeente. De overige commerciële horeca wordt in de eerste helft van 2026 meegenomen. Hierdoor zorgt dit voor inzet van zowel toezichthouders als vergunningverleners in 2026 die zal worden meegenomen in de prognose en geplande ureninzet. Ondermijning Momenteel is inzet van toezichthouders voor een belangrijk deel gekoppeld aan een daadwerkelijke aanvraag.
Zodra iemand een bouwvergunning aanvraagt, of een evenementenvergunning aanvraagt wordt hier, na verlening, door toezicht op toegezien. Dit is een logische stap omdat hiermee kan worden getoetst of de aanvrager doet wat er is afgesproken. Echter kan ook gesteld worden dat door deze aanpak druk wordt gezet op inwoners, bedrijven en instellingen die het juiste proberen te doen, terwijl de inwoners, bedrijven en instellingen die doelbewust geen melding indienen gevrijwaard blijven van toezicht en handhaving. Middels het vrije veld toezicht willen we dit beter balanceren. Hier wordt ruimte voor opgenomen in het uitvoeringsprogramma van de ODT. In 2025 is de APV aangepast en in werking getreden, waarmee door middel van een set nieuwe regels de samenleving weerbaarder gemaakt kan worden tegen georganiseerde, ondermijnende criminaliteit. Zo is de DOL/DOR in werking getreden, alsmede regels voor een exploitatiestelsel. Met dit stelsel kunnen bepaalde branches worden aangewezen als vergunningplichtig. De aanpassingen moeten in 2026 organisatiebreed geïmplementeerd worden. We vinden een veilige en leefbare gemeente belangrijk, daarom controleren we onder andere met zogeheten ‘’MIA acties’’ of locaties voldoen aan de wet. Een Mulidisciplinaire Integrale Aanpak (hierna: MIA) is een controlevorm waarbij integraal door meerdere disciplines, zowel intern als extern, wordt opgetreden.
Het beschermen van de leefbaarheid staat hierbij centraal. We controleren op diverse thema’s en dat doen we ook als we geen vermoedens hebben dat iets niet klopt. Het is een snelle aspectencontrole, waarbij per controle een andere afweging kan worden gemaakt waar nadruk op ligt. We vinden het daarbij belangrijk om controles door overheden te normaliseren en om contact te maken met onze inwoners en ondernemers. We controleren niet op ondermijning, maar het kan wel voorkomen dat bij een controle signalen van ondermijning worden vastgesteld of gemeld. De Wet Bibob De Wet Bevordering Integriteitsbeoordelingen door het Openbaar Bestuur (Wet Bibob) is een instrument waarmee de gemeente actief ondermijnende criminaliteit kan tegengegaan. Het doel van de Wet Bibob is te voorkomen dat criminele activiteiten of het witwassen van crimineel geld via vergunningverlening, subsidieverstrekking, vastgoedtransactie of overheidsopdracht mogelijk worden maakt. Door bij vergunningaanvragen een Bibob-onderzoek uit te voeren kan de gemeente de integriteit van de aanvrager en de bij de aanvraag betrokken (rechts-) personen beoordelen. Blijkt uit het Bibob-onderzoek dat de vergunning mogelijk voor criminele activiteiten wordt gebruikt, dan kan aan de vergunning extra voorwaarden worden verbonden of de aanvraag wordt geweigerd.
Hiermee wordt voorkomen dat we geen ondermijnende criminaliteit faciliteren. 7
In 2024 is het Bibob-beleid geactualiseerd. In de ‘Beleidsregel toepassing Wet Bibob gemeente Borne’ is vastgelegd bij welke vergunningaanvragen in beginsel een Bibob-toets zal worden toegepast, hierbij gelden ook bepaalde risico-categorieën. Daarnaast kan bij signalen in alle gevallen een Bibob-toets worden toegepast. In september 2025 is een nieuwe Bibob-coördinator aangesteld. De verwachting is dat het Bibob-beleid in 2026 steeds meer aandacht zal krijgen binnen de gemeente. Hierdoor zal het aantal Bibob-vraagstukken naar verwachting toenemen. Het komende jaar zal het aantal bibob-onderzoeken worden gemonitord om inzicht te krijgen in het gebruik en de effectiviteit van dit instrument. Herziening risicomodule In 2025 is de risicomodule herzien. De risicomodule geeft de prioriteiten aan per vakdiscipline. Vanuit onze uitvoerings-en handhavingsstrategie is aangegeven dat we risicogericht willen werken. Logischerwijs betekent dit dan ook dat er in de regel meer prioriteit wordt gegeven aan de hogere risico’s en minder prioriteit aan de lagere risico’s. Met de herziening van de risicomodule hebben we een nieuwe prioritering op basis waarvan de doelen worden bepaald. De scores van de herziende risicomodule zijn opgenomen in bijlage 3. Ontwikkelingen boa’s Vanuit de gemeenteraad is opgeroepen om de boa inzet te verhogen op de onderdelen afval en parkeren.
In de herziende risicomodule staan deze onderwerpen lager op de prioriteitenlijst, echter is dit een leidraad en is het gerechtvaardigd om hiervan af te wijken als bestuurlijke prioriteiten anders liggen. Om die reden wordt specifiek op deze onderdelen de inzet verhoogd ondanks een lagere risicoscore. Eveneens is bestuurlijk de wens uitgesproken om de boa capaciteit te verhogen van 3,5 fte naar 4fte. Hiermee wordt een belangrijk knelpunt opgelost in de inzet van de boa’s omdat hiermee de mogelijkheid wordt gecreëerd tot het maken van 2 boa-koppels. Een aandachtspunt blijft de certificering van boa’s door Justis. De certificering voor de derde boa heeft ruim een jaar geduurd terwijl dit al een gecertificeerde boa was bij een andere gemeente. Wanneer het wervingstraject voor de vierde boa is afgerond zal ook deze boa gecertificeerd moeten worden. Kwaliteitscriteria VTH In het najaar 2025 is er vanuit de VNG gewerkt aan een zelfevaluatietool voor de kwaliteitscriteria 3.0. Gemeente Borne heeft een inventarisatie uitgevoerd van de mate waarin wordt voldaan. Hier is over gerapporteerd in het VTH jaarverslag 2024. De bedoeling is om de nieuwe tool te gebruiken voor de verantwoording in het VTH Jaarverslag 2025. Jeugd Van onze boa’s wordt inzet gevraagd op het aspect jeugd. Hier hebben zij de taak om contact te maken en contact te onderhouden met jongeren.
Hierdoor kunnen zij hen makkelijker aanspreken op hun gedrag en gezamenlijk komen tot een oplossing wanneer er sprake is van overlast. Door wisselingen binnen het boa team is de afgelopen jaren de inzet op dit onderdeel meer en meer verschoven van de boa’s naar jeugd- en jongerenwerk. Pas nadat een situatie is geëscaleerd wordt er vervolgens weer opgeschaald richting boa’s en politie. Deze trend moet worden doorbroken door aan de voorkant boa’s meer tijd te geven om in te zetten op het kennen van de jeugd binnen de gemeente en hen op een laagdrempelige wijze aan te spreken. Formatie De personele formatie blijft een belangrijk aspect voor een kleine gemeente als Borne doordat er relatief veel functies zijn waar het wegvallen van één persoon direct leidt tot een stop van het werk. Voor het komende jaar is de formatie voor nu op orde, echter zijn er al berichten dat een vergunningverlener mogelijk het jaar niet afmaakt vanwege een geplande verhuizing. Het is belangrijk om hier vroegtijdig aandacht aan
8
te besteden omdat alle gemeentes in dezelfde vijver vissen waardoor je als kleine gemeente sneller het onderspit delft.
2. Doorontwikkeling VTH-beleidsdoelen Belangrijk aspect van onze U&H strategie is dat er meer samengewerkt wordt en er meer risicogestuurd gewerkt gaat worden. De risicomodule wordt gebruikt als een hulpmiddel om de doelen en prioriteiten te bepalen en capaciteit op een verantwoorde manier weg te zetten. Uitwerking beleidsdoelen Op basis van onze centrale VTH-visie zijn in de U&H strategie doelen opgenomen waar de komende periode aan wordt gewerkt. In dit uitvoeringsprogramma worden deze doelen uitgewerkt in focuspunten die SMART geformuleerd worden zodat deze bijdragen aan het bereiken van de doelen die zijn geschetst in het U&H strategie. Hierbij wordt de indeling gehanteerd zoals deze ook wordt aangehouden in de U&H strategie en wordt er een onderscheidt gemaakt tussen doelen vanuit de Verordening Uitvoering en Handhaving, en inhoudelijke doelen. Vanwege de overlap tussen de U&H strategie en het uitvoeringsprogramma worden in dit uitvoeringsprogramma nog niet alle doelen opgenomen. Tijdens het opstellen van het jaarverslag zal al wel worden geprobeerd om te rapporteren over de opgenomen doelen. 3.1.1 Uitvoeringskwaliteit Met de uitvoeringskwaliteit wordt feitelijk de inhoudelijke kwaliteit van de producten bedoeld waardoor dit ook bijdraagt aan de gestelde doelen.
Hierbij zijn de beschikbare capaciteit om de werkzaamheden uit te voeren, de vergunningen- en handhavingsstrategie en de toets- en toezichtprotocollen in onze U&H strategie van groot belang, net als de risicoanalyse en tot slot de monitoring. De taakvelden Vergunningen, RO, toezicht en handhaving van de afdeling Samen Bouwen voeren allerlei taken uit op het gebied van vergunningverlening toezicht en handhaving (Vth). Belangrijke onderdelen daarbij zijn Bouwen/RO en APV/Bijzondere wetten. Ook duurzaamheid en energie zijn daarbij belangrijke thema’s. Dit om bij te dragen aan het algemene beleidsdoel: Een veilige leef- en werkomgeving door: o veilige bouwwerken en gebruik in overeenstemming met vergunningsvoorschriften en/of andere wet- en regelgeving; o veilig gebruik van gebouwen conform de gebruiksvoorschriften van het Besluit Bouwwerken Leefomgeving (BBL); o veilige evenementen, dit om de gezondheid en omgevingsveiligheid te waarborgen. De belangrijkste onderwerpen uit dit beleidsdoel, worden hieronder nog even nader toegelicht. • Veiligheid: Het bevorderen van de fysieke veiligheid (constructief, openbaar en brand). • Gezondheid: Een maximale bijdrage leveren aan verbetering van de gezondheid van haar inwoners.
• Omgevingskwaliteit: Bijdragen aan een leefbare gemeente waar het prettig wonen, werken en verblijven is, waarbij de inrichting van Borne medebepaald wordt door initiatieven uit de samenleving. • Duurzaamheid: Binnen de beschikbare middelen maximaal meewerken aan initiatieven in het kader van duurzaamheid (hoofdzakelijk ten behoeve van de energietransitie). • Dienstverlening/uitvoeringskwaliteit: De relatie tussen professional en klant centraal stellen en werken met duidelijke verwachtingen en een eerlijk en transparant proces.
Om op concrete wijze uitvoering en invulling te geven aan dit algemene beleidsdoel en de uitwerking daarvan, is voor komend jaar gekozen voor de volgende prioriteiten en beleidsdoelen: 9
Actief verlopen vergunningen intrekken In het najaar van 2025 is er een flinke slag gemaakt in controles bij horecagelegenheden. Dit traject wordt ook doorgezet in het eerste kwartaal 2026. Een aspect dat hierbij aan het licht is gekomen is dat er in sommige gevallen nog een oude vergunning bestaat die niet meer in werking is. Doordat deze niet actief wordt ingetrokken ontstaat er een onwenselijke situatie doordat er zo een onrealistisch beeld ontstaat van het aantal gelegenheden. Gelijktijdig zijn er mogelijk omgevingsvergunningen afgegeven voor gebouwen die nooit zijn gerealiseerd. De mate hiervan is momenteel niet duidelijk omdat niet bij alle afgegeven vergunningen controles zijn uitgevoerd. Het niet intrekken van een vergunning kan leiden tot onwenselijke situaties met buurtbewoners als er toch onverwachts gebouwen worden gerealiseerd. Ook kan dit leidden tot problemen omdat deze bouwwerken mogelijk niet voldoen aan de nieuwste bouwvoorschriften of actuele eisen op het gebied van bijvoorbeeld energie. Door actief te gaan intrekken willen wij duidelijkheid voor de burger bereiken en een vergunningenbestand dat voldoet aan huidige technische eisen. Deze werkwijze draagt bij aan de doelen omgevingskwaliteit en dienstverlening. -
Alle openstaande vergunningen die voor 2024 zijn afgegeven worden beoordeeld en indien nodig wordt gestart met het proces van intrekking.
Toezichtproducten inzichtelijk maken. Het in kaart brengen van de hoeveelheid regulier werk voor het team van bouw en woningtoezicht wordt momenteel alleen gedaan op basis van de vergunningen, waarbij er een bepaalde hoeveelheid werk voortkomt uit een verleende vergunning. Dit proces loopt scheef doordat er soms een vergunning aan het einde van het jaar wordt verleend terwijl de toezichtstaken dan in het nieuwe jaar worden opgenomen. Mede hierdoor is de daadwerkelijk werkvoorraad voor bouw en woningtoezicht onvoldoende in beeld. Door nieuwe producten toe te passen wordt getracht om dit te verbeteren. Door vaste aantallen controlezaken op te nemen per type vergunning moet er meer zicht komen in de daadwerkelijke hoeveelheid werk die uitgevoerd wordt. Ook kan hiermee beter aangesloten worden bij de dagelijkse praktijk van de toezichthouders bouw en woningtoezicht. • 80% van de toezichtcontroles voor bouw en woningtoezicht zijn ondergebracht in nieuwe producten. Dienstverlening: In het Borns akkoord 2022-2026 (‘samen toekomstbestendig’) is aangegeven dat Borne een groeigemeente is waar mensen graag wonen of verblijven en ondernemers volop kansen zien. “Wie in Borne, Hertme of Zenderen woont, werkt of recreëert voelt dat er oog en oor is voor de dingen die de mensen raken.
De gemeente is burger- en servicegericht en is tevens transparant en toegankelijk in hoe er wordt (samen)gewerkt. De mens staat hierbij als leidend principe centraal: iedere inwoner van Borne moet het gevoel hebben dat hij of zij meedoet en meetelt, dat er naar je wordt geluisterd maar ook dat wordt aangegeven wanneer iets wel of niet kan.”
De zichtbaarheid van onze boa’s, is een belangrijk onderdeel voor de inwoners om contact te krijgen met de gemeente en voor de gemeente om gevoel te houden met wat er speelt in de maatschappij. In onze U&H strategie is opgenomen om de zichtbaarheid van onze boa's te verbeteren. Hiervoor is in 2025 een verdeling gemaakt in taken en zijn aan iedere taak zichtbaarheidspercentages gekoppeld. Deze input kan gebruikt worden om de inzet zodanig te plannen dat een bepaalde mate van zichtbaarheid in de planning wordt geborgd. Nu is zichtbaarheid niet doorslaggevend aangezien veel taken van de boa’s ook grotendeels buiten het zicht van het publiek om worden uitgevoerd. Denk hierbij aan reageren op klachten, 10
administratieve afhandeling van zaken of controles bij horeca instellingen die slechts in mindere mate waarneembaar zijn voor inwoners. Toch hopen we hiermee een belangrijke stap te zetten om het gevoel van inwoners over de aanwezigheid van boa’s beter te borgen. • 60% van de inzet die door boa’s wordt gepleegd, wordt uitgevoerd op taken die zichtbaar zijn voor de inwoners. Brieven herzien: Een belangrijk uitgangspunt van onze Uitvoerings- en handhavingsstrategie is het zijn van een betrouwbare overheid die dienstverlening naar haar burger hoog in het vaandel heeft staan. Voor een flink aantal van onze inwoners komen zij pas in contact met de VTH organisatie zodra zij een vergunning aan willen vragen. De brieven die inwoners ontvangen zijn voor een deel voortgekomen uit standaardbrieven vanuit de VNG. Deze zijn vaak van een moeilijk te begrijpen niveau en zijn zeer uitgebreid. Ook komt het voor dat informatie in de brief niet meer actueel is omdat de formats achter de brieven niet zijn aangepast. Door het herzien van onze brieven zorgen we voor een verbeterd stuk dienstverlening richting onze burgers, en werken we toe naar het zijn van een betrouwbaardere overheid. • 50% van de meest gebruikte conceptbrieven door afdeling vergunningverlening worden herzien. Hierbij wordt gebruik gemaakt van uitgangspunten vanuit de afdeling communicatie.
Financiën: Werkwijze voor innen milieuleges Het innen van milieuleges is sinds de komst van de omgevingswet een nieuwe mogelijkheid voor gemeenten om kosten gedekt te krijgen door de aanvrager. Hoe er daadwerkelijk wordt geint is momenteel nog niet voldoende uitgewerkt aangezien de werkzaamheden grotendeels worden uitgevoerd bij de Omgevingsdienst, maar de inning van leges een gemeentelijke taak is. Hier wordt samen opgetrokken met de ODT doordat zij hier het voortouw in hebben genomen qua kostendekkendheid over de leges. • Er wordt een werkwijze opgesteld en ingevoerd om milieuleges op een eenduidige manier door te belasten aan de aanvrager.
11
3. Vergunningverlening In dit hoofdstuk wordt inzicht gegeven in de verwachte VTH-werkzaamheden die in 2026 door de gemeente Borne worden uitgevoerd binnen het programma Vergunningverlening. De tabellen voor de taakvelden Bouw, RO en APV en bijzondere wetten hebben dezelfde opbouw, waarbij per producttype: • •
Een prognose wordt gemaakt van het verwachte aantal aanvragen en meldingen voor 2026. Een prognose wordt gemaakt van de verwachte tijdsbesteding voor 2026 op basis van de verwachte productaantallen, vermenigvuldigd met de bijbehorende kentallen.
3.1. Vergunningverlening Bouw en RO Tabel 2 geeft het verwachte aantal aanvragen en meldingen weer binnen het taakveld Bouw en RO, evenals de bijbehorende verwachte tijdsbesteding. Vanwege de implementatie van de omgevingswet en de nieuwe registratie in RX mission zijn de prognoses ten opzichte van UVP 2025 wat aangepast. Dit jaar zijn de huidige cijfers in RX mission geextrapoleerd om een verwachting weer te geven voor het volgende jaar. Deze cijfers zijn afgezet tegen de uren uit het nog oude besturingsmodel. Dit wordt hieronder nader toegelicht.
Prognose
Verwachte tijdsbesteding
Producten Wonen cat. I < € 100.000
120
1065 uur
Wonen cat. II € 100.000 - € 1.000.000
10
139 uur
Wonen cat. III > € 1.000.000
8
150 uur
Publiek cat. I < € 100.000
8
107 uur
Publiek cat. II € 100.000 - € 1.000.000
2
35 uur
Publiek cat. III > € 1.000.000
2
42 uur
Bedrijf cat. I < € 100.000
10
138 uur
Bedrijf cat. II € 100.000 - € 1.000.000
8
126 uur
Bedrijf cat. III > € 1.000.000
0
0 uur
Vergunning rijkmonument
0
0 uur
Vergunning gemeentelijke monumenten
2
25 uur
Aanlegvergunning
5
78 uur
Inritvergunning
15
149 uur
Kapvergunning
25
270 uur
Vergunning/melding brandveilig gebruik
5
95 uur
Werken overig Vooroverleg
0
0 uur
125
396 uur
Totaal
2815 uur Tabel 2: Prognose Vergunningverlening Bouw
Categorie Wonen Het komende jaar zijn er meerdere grote bouwprojecten die zullen starten. Zo worden er aanvragen voorzien voor de Bornebroeksestraat, het jonge poerink terrein en de Bornse maten. Om deze reden is er voor de hogere wonen categorie een toename verwacht ten opzichte van het afgelopen jaar. 12
Categorie Bedrijven Tegelijkertijd lijkt er voor de bedrijven precies het tegenovergestelde te gebeuren. Zo zijn de bedrijventerreinen die we hebben grotendeels vol en wordt er een gedeelte omgezet naar wonen. (Steenbakkersweg, voormalige Jonge Poerink terrein) Hierdoor is het aantal aanvragen voor bedrijven naar beneden bijgesteld ten opzichte van voorgaande jaren. Melding brandveilig gebruik Melding brandveilig gebruik is eveneens omhoog gezet. Voorheen werd hier een vergunning voor afgegeven maar dit is met de komst van de omgevingswet omgezet naar een melding. Met het herzien van de processen wordt bekeken of dit proces bij vergunningverlening hoort of bij collega’s van toezicht.
3.2. Vergunningverlening APV en bijzondere wetten Tabel 3 geeft overzichtelijk het verwachte aantal aanvragen en meldingen weer binnen het taakveld APV en bijzondere wetten, evenals de bijbehorende verwachte tijdsbesteding. Op basis van ervaringscijfers en lopende ontwikkelingen zijn prognoses op onderdelen aangepast ten opzichte van UVP 2024. Dit wordt hieronder nader toegelicht.
Prognose
Verwachte tijdsbesteding
Producten Mini (zoals toestemming weggebruik)
31
89 uur
Evenementen A
24
159 uur
Evenementen B
20
320 uur
Evenementen B+
7
187 uur
Alcoholwet vergunning (commercieel)
5
102 uur
Alcoholwet vergunning (paracommercieel)
8
134 uur
Ontheffing Alcoholwet
21
206 uur
APV ontheffing terras
1
17 uur
APV woningontruimingen
0
0 uur
Bezwaarschriften APV uitwegen
0
0 uur
APV standplaatsen regulier
6
30 uur
APV standplaatsen markt
7
35 uur
APV reclame
3
118 uur
APV geluid / werkzaamheden spoor
6
21 uur
APV kamperen buiten kampeerterrein
5
17 uur
APV luchtballonen / drones
7
14 uur
Wet op de kansspelen
6
21 uur
APV plaatsen zaken op de weg
28
91 uur
Parkeren grote voertuigen
2
12 uur
Parkeren groot aantal voertuigen
2
12 uur
Kermis
1
39 uur
1624 uur
Totaal Tabel 3: Prognose Vergunningen APV en bijzondere wetten
13
Algemeen In algemene zin laat de prognose een vergelijkbaar beeld zien ten opzichte van vorig jaar. Het aantal paracommerciele en commerciele vergunningen is vorig jaar bijgesteld en blijft op hetzelfde niveau vanwege de uitgezette toezichtacties op dit onderdeel. De verwachting is ook dat dit voor volgend jaar extra werk oplevert. Daarnaast is de prognose voor mini evenementen en het plaatsen van zaken op de weg iets opgehoogd.
4. Toezicht en Handhaving In dit hoofdstuk wordt inzicht gegeven in de verwachte VTH-werkzaamheden die in 2026 door de gemeente Borne worden uitgevoerd binnen het programma Toezicht en Handhaving. Toezichtprognoses voor Bouw en RO zijn gebaseerd op de bijbehorende verwachte aanvragen van de desbetreffende taakvelden. Voor het taakveld APV en bijzondere wetten wordt een andere systematiek gehanteerd omdat de toezichthouders openbare ruimte niet op producten registreren maar op daadwerkelijke uren. De beschikbare capaciteit wordt hier afgezet tegen de benodigde capaciteit.
4.1. Toezicht Bouw en RO Tabel 4 geeft overzichtelijk het verwachte aantal controles weer binnen het taakveld Bouw en RO. Deze controleaantallen zijn gebaseerd op het bijbehorende verwachte aantal aanvragen. Hierbij wordt uitgegaan van een controlefrequentie van 100%, waarbij uitzonderingen hieronder nader worden toegelicht. Dit is dezelfde systematiek die afgelopen jaren is gehanteerd. Doordat de wijze van prognotiseren van vergunningen is gewijzigd heeft dit ook effect op de toezichtzaken. De belangrijkste ontwikkelingen worden hieronder uiteengezet. Producten Prognose
Verwachte tijdsbesteding
Wonen cat. I < € 100.000
120
740 uur
Wonen cat. II € 100.000 - € 1.000.000
10
103 uur
Wonen cat. III > € 1.000.000
8
105 uur
Publiek cat. I < € 100.000
8
56 uur
Publiek cat. II € 100.000 - € 1.000.000
2
25 uur
Publiek cat. III > € 1.000.000
2
45 uur
Bedrijf cat. I < € 100.000
10
70 uur
Bedrijf cat. II € 100.000 - € 1.000.000
8
100 uur
Bedrijf cat. III > € 1.000.000
0
0 uur
Vergunning rijkmonument
0
0 uur
Vergunning gemeentelijke monumenten
2
21 uur
Aanlegvergunning
5
9 uur
Inritvergunning
15
19 uur
Kapvergunning
25
0 uur
Vergunning/melding brandveilig gebruik
5
0 uur
Werken overig
0
0 uur
14
Vooroverleg
125
0 uur
Totaal
1293 uur
Algemeen De prognose voor toezicht komt iets hoger uit dan vorig jaar. Dit wordt veroorzaakt doordat er iets meer vergunningaanvragen verwacht worden waardoor ook de uren voor toezicht licht toenemen. De herziening van het besturingsmodel is onvoldoende gelukt om goed aan te sluiten bij de werkpraktijk. Hiervoor dient eerst het systeem RX mission te zijn uitgerold voor toezicht. Zodra dit proces is afgerond kan een betere prognose worden gemaakt voor ureninzet voor bouw en woningtoezicht. Vooroverleg en Kapvergunning De uren voor zowel kapvergunningen als vooroverleg zijn in deze prognose op nul gezet. De reden hiervoor is dat kapvergunningen met name gecontroleerd worden door de groene BOA's van de ODT. De vooroverleggen zijn een product van vergunningverlening en niet van toezicht. Voor de volledigheid zijn deze hier wel opgenomen maar effectief volgen hier geen uren uit.
4.2. Toezicht APV en bijzondere wetten Toezicht binnen APV en bijzondere wetten wordt uitgevoerd door Buitengewone opsporingsambtenaren (BOA’s). Voor 2026 heeft de gemeente Borne 4 Fte beschikbaar voor BOA’s waarvan momenteel 3 Fte vacatureruimte is ingevuld, wiens werkzaamheden zijn opgedeeld in: • • •
Controles gerelateerd aan aanvragen APV en bijzondere wetten; Klachten en handhavingsverzoeken APV en bijzondere wetten; Gebiedsgericht toezicht (surveillance) APV en bijzondere wetten en overige taken BOA’s.
Prognose verwachte tijdsbesteding Producten APV: Evenementen
150 uur
APV: Hondenbeleid
75 uur
APV: (Zwerf) Afval
320 uur
APV: (Zwerf) Fietsen APV: Reclame / uitstallingen
80 uur 90 uur
Alcoholwet: Inrichtingen, terassen. Leeftijdsgrens / Nix18
250 uur
Toezicht openbare ruimte: Controle blauwe zone
600 uur
Toezicht openbare ruimte: Parkeerovertredingen
500 uur
Toezicht openbare ruimte: Verkeersmaatregelen
150 uur
Toezicht openbare ruimte: Jeugd Toezicht openbare ruimte: Verwarde personen
160 uur 50 uur
Adrescontroles BRP
100 uur
Totaal
2525 uur Tabel 6: Prognose Toezicht APV en bijzondere wetten
Bestuurlijke prioriteiten De geplande uren voor boa’s op onderdelen gewijzigd. Dit komt voornamelijk door de bestuurlijke prioriteiten die gesteld zijn. Zo worden de uren voor (zwerf)afval en de uren voor toezicht op de blauwe zone flink
15
omhoog geschroefd. Doordat er ruimte is voor een nieuwe boa gaat dit niet ten koste van andere werkzaamheden. Percentage onvoorzien Afwijkend ten opzichte van vorig jaar is dat er ruimte is opgenomen voor onvoorziene werkzaamheden/omstandigheden. Dit is binnen de rest van de organisatie vrij gebruikelijk maar werd nog niet meegenomen in de boa planning. Hier is nu wel rekening mee gehouden zodat de planning beter aansluit bij de relateit. Ook enkele niet zaak gerelateerde overleggen worden hierin opgenomen.
4.3. Klachten, meldingen en handhavingsverzoeken Een van de doelen vanuit het Uitvoeringsprogramma 2025 was om de handhavingsproducten te herzien. Hier is in 2025 aan gewerkt waarbij de bestaande systematiek is losgelaten en er nieuwe categorieen zijn opgenomen om over te rapporteren. Met de nieuwe indeling doen we meer recht aan de werkzaamheden die onze handhavingsjuristen voor de organisatie uitvoeren. De prognose die voor deze producten wordt afgegeven is nog in ontwikkeling omdat er geen betrouwbare kentallen zijn om deze te staven. Voor nu zijn er een aantal maanden per jaar gepakt als basis om te komen tot een jaarverwachting. Door deze nieuwe indeling te blijven hanteren moet de prognose en de verwachte tijdbesteding verder ontwikkelen.
Bezwaar en beroep handhavingszaken
Prognose
Verwachte tijdsbesteding
8
360 uur
Voorlopige voorziening handhavingszaken
0
-
Handhavingsverzoeken
36
396 uur
Ambtelijke constateringen handhavingszaken
0
-
Juridisch advies eenvoudig Juridisch advies complex
10 10
20 uur 80 uur
Boa-Meldingen
500
480 uur
Meldingen bouw en RO toezicht
24
96 uur
Meldingen handhavingszaken
24
96 uur
Totaal
1528 uur Tabel 7: Prognose Klachten en Handhavingsverzoeken Bouw, RO en APV en bijzondere wetten
16
17
5. VTH ondersteunende dienstverlening Vergunningverlener Producten
Toezicht Bouw
Toezicht BOA
Ruimtelijk Ordenaar
Advies (intern)
Advies (extern)
Plantoetser
Juridisch
Totaal
Surveillance
550 uur
550 uur
Overige primaire taken BOA’s
220 uur
220 uur
Ondersteunende taken BOA’s
690 uur
690 uur
Controles strijdig gebruik
250 uur
Aanleveren gegevens CBS en BAG
100 uur
100 uur
Beheer RX mission
360 uur
Omgevingsoverleg
135 uur
270 uur
Informatieverzoeken
600 uur
300 uur
Totaal
735 uur
350 uur
1460 uur
570 uur
360 uur 45 uur
45 uur
90 uur
585 uur 900 uur
360 uur
45 uur
45 uur
90 uur
3655 uur
Boa-taken Met name bij de ondersteunende BOA taken is een verschil waar te nemen ten opzichte van vorig jaar (1800 uur naar 690 uur). De reden hiervoor is dat overleguren voor bepaalde onderdelen zoals evenementen, jeugd en Alcoholwet nu apart zijn opgenomen binnen de boa uren waar deze voorheen vaak werden weggeschreven onder Ondersteunende taken. Op deze manier is geprobeerd om meer duidelijkheid te creëren en overleggen daar onder te brengen waar het thuis hoort.
18
6. Projecten Vergunningverlener
Toezicht Bouw
Toezicht BOA
Ruimtelijk Ordenaar
Advies (intern)
50 uur
50 uur
50 uur
50 uur
400 uur
Producten Omgevingswet: RX Mission & processen Omgevingswet: Omgevingsplan (Sprong)
Advies (extern)
Plantoetser
Juridisch
Totaal
50 uur
650 uur
650 uur Project gemeentelijke restgrond Intrekken vergunningen
650 uur
150 uur 100 uur
Toezicht grote projecten
150 uur
300 uur
100 uur
400 uur
Digitaal opkopers register Integrale controles (MIA)
120 uur
Herziening conceptbrieven
100 uur
Totaal
250 uur
400 uur 105 uur
105 uur
230 uur
350 uur 100 uur
1020 uur
500 uur
385 uur
700 uur
500 uur
0 uur
0 uur
50 uur
250 uur
200 uur
3055 uur
1
Project: Omgevingswet Ook voor 2026 is voldoende capaciteit beschikbaar gesteld om de implementatie van de Omgevingswet een goed vervolg te geven. Hierin zijn de uren die vorig jaar zijn opgenomen voor de interne processen grotendeels gelijk gebleven omdat hier minder inzet op heeft plaatsgevonden dan van tevoren was begroot. Daarnaast zal er worden deelgenomen in het Sprong traject waarin planprofessionals regionaal samenwerken om het omgevingsplan te leren kennen en toe te passen binnen de eigen organisatie. De uren die voorgaande jaren werden geboekt voor de omgevingsvisie komen vrij en zijn dit jaar niet opnieuw opgenomen. Project: intrekken vergunningen Het komende jaren willen we werken om actief vergunningen in te gaan trekken om het vergunningenbestand op te schonen. Hier wordt inzet verwacht van zowel vergunningverleners, toezichthouders als onze juristen. De hoeveelheid werk die hierbij komt kijken is moeilijk in te schatten omdat er een achterstallige werkvoorraad ligt over meerdere systemen. Niet alle afgegeven vergunningen zijn gecontroleerd waardoor dit een eerste stap is in het project. Omdat het hier gaat om een grote verscheidenheid aan zaken worden uren hiervoor meegenomen in een apart project en worden deze niet toegevoegd aan de bestaande werkvoorraad.
Project: Gemeentelijk restgrond Er wordt een nieuwe collega geworven die uitvoering gaat geven aan het project snippergroen en overige gemeentelijke restgrond. Hierdoor is de ureninzet hierop door collega’s van bouwtoezicht naar beneden gebracht. Toezicht grote projecten Ook in 2026 worden er projecten gerealiseerd in de gemeente. Het nieuwe Huis van Borne en de Jan Ligthart school zitten in een afrondende fase qua bouwtoezicht het sportcentrum Borne West het appartementencomplex de veste en de mogelijke ontwikkelingen op het jonge Poerink terrein zullen de nodige aandacht blijven vragen van het cluster. Om deze reden worden extra uren opgenomen in het uitvoeringsprogramma. Herziening conceptbrieven Zoals aangegeven bij onze doelen wordt er het komende jaar gewerkt om een deel van de conceptbrieven die gebruikt worden door vergunningverlening te herzien en hierbij onze communicatieprincipes in acht te nemen. In samenwerking tussen vergunningverlening en afdeling communicatie worden een aantal brieven herzien zodat ze leesbaarder worden voor onze inwoners en inhoudelijk beter aansluiten.
2
18