Bijlage: Retail en economische visie
Tekst van het document
Retail en economische visie Gemeente Borne
15 DECEMBER 2021 CONCEPT
Inhoudsopgave 1. INLEIDING DEEL 1. ANALYSE
WIJ MAKEN PLANNEN BINNEN UW RUIMTE
Datum:
Februari
Projectnummer:
20AF001
Opdrachtgever:
Gemeente Borne
Opsteller:
Ad Fontem Juridisch Bouwadvies BV Stationsstraat 37 7622 LW BORNE T) 074 – 255 7020 E) info@ad-fontem.nl
Contactpersoon:
2025
K.A. Hesselink, MSc.
4 5
2. KORTE TERUGBLIK: BORNE DE AFGELOPEN 15 JAAR!
5
3. VRAAG EN AANBOD 3.1 Ontwikkeling van de vraag 3.2 Ontwikkeling van het aanbod 3.3 Commericële voorzieningenstructuur Borne 3.4 Huidige bedrijfs- en kantorenlocaties Borne
12 12 16 16 20
4. ONTWIKKELINGEN 4.1 Landelijke trends en ontwikkelingen 4.2 Relevante ontwikkelingen in Borne (en omgeving) 4.3 Juridische kaders 4.4 Kansen en knelpunten
26 26 30 33 34
DEEL 2. VISIE EN BELEIDSKADER
37
5. VISIE EN RUIMTELIJKE VERTALING 5.1 Visie op de commerciële voorzieningen 5.2 Visie op bedrijvigheid en economie
37 37 48
6. BELEIDSKADER EN TOETSINGSKADER 6.1 Uitgangspunten 6.2 Toetsingskader nieuwe initiatieven centrum 6.3 Uitvoeringsprogramma: Actieplan
52 52 56 58
1. Inleiding Sinds oktober 2010 vormt het Toetsingskader commerciële voorzieningen gemeente Borne het vigerende beleid als het gaat om detailhandel, horeca en diensten. Dit terwijl er de afgelopen 15 jaar veel is veranderd, ook in de gemeente Borne. Zo is het inwoneraantal van Borne, met name door de ontwikkeling van de Bornsche Maten flink gestegen, heeft het onlinewinkelen een verdere toevlucht genomen en hebben we een COVID-19 pandemie achter de rug. De beleidsdocumenten zijn dan ook ingehaald door de tijd. Dit terwijl de gemeente Borne veel aanvragen en initiatieven binnen krijgt met betrekking tot bedrijvigheid en commerciële voorzieningen. Vanuit de gemeente Borne is dan ook de wens om de huidige beleids- en visiedocumenten te actualiseren. Dit ook om naar de toekomst toe goede afwegingen te kunnen maken. Met als doel een breed gedragen commerciële- en economische visie inclusief beleids- en toetsingskader voor de beoordeling van (toekomstige) plannen.
4
Deel 1. - Analyse 2. Korte terugblik: Borne de afgelopen 15 jaar! De afgelopen 15 jaar zijn er verschillende beleidsdocumenten
vastgesteld
door de gemeenteraad van Borne. De gemaakte keuzes en gestelde ambities zijn in dit hoofdstuk kort samengevat.
STEVEN NAAR EEN EVENWICHTIG EN ZO COMPLEET MOGELIJKE VOORZIENINGENPAKKET Het centrum van Borne vervult primair een functie als dorpscentrum, primair gericht op de inwoners uit eigen gemeente. De bovenlokale functie probeert men verder te versterken, net als het toeristisch-recreatief product. Het bezoekdoel is boodschappen doen, al dan niet in combinatie met recreatief winkelen. Modisch-recreatief aanbod is dan ook relatief veel te vinden in Borne. Gratis parkeren wordt gezien als kwaliteit, ook al is de parkeerdruk op momenten hoog. Sommige voorzieningen (zoals winkelcluster De Höfte en Kulturhus) hebben een matige relatie met het centrum. Voor het centrum is geen substantiële ruimte voor uitbreiding van het winkelaanbod. Enige uitbreiding blijft mogelijk door schaalvergroting van bestaande winkels of door herontwikkeling van het centrum. Uitbreiding van (dag)horeca in het centrum is nog wel gewenst. Randvoorwaarden voor het centrum zijn: compact centrum, een heldere routing, publiekstrekkers op strategische locaties, parkeren dichtbij winkels en het aanwijzen van een helder kernwinkelgebied. Nieuwe initiatieven, passend in het kernwinkelgebied, worden zoveel mogelijk geclusterd in het centrum. Ook verplaatsing van functies vanuit het aanloopgebied naar het kernwinkelgebied is wenselijk. Door concentratie kunnen voorzieningen elkaar versterken en ontstaan de grootste kansen.
BRON: TOEKOMSTVISIE OUD BORNE 2023-2028, DORPSAMBITIE ZENDEREN (10 MAART 2023), ECONOMISCHE VISIE GEMEENTE BORNE (APRIL 2023), BORNE, KLOPPEND HART IN TWENTE: VISIE VRIJETIJDSECONOMIE 2022-2032 INCLUSIEF INVENTARISATIEDOCUMENT (FEBRUARI 2023), HOTEL EN DE ZAKELIJKE- EN BIJEENKOMSTENMARKT IN OVERIJSSEL, NOVEMBER 2021, VISIEDOCUMENT TOERISTISCH BORNE 2020-2025 (JULI
5
2020), ONTWIKKELVISIE CENTRUM NOORD – BORNE (SEPTEMBER 2019), OUD BORNE IN ZICHT (MEI 2014), MIJN BORNE 2030: DYNAMISCHE DORPEN (JUNI 2011), BORNE WERKT ECONOMISCHE BELEIDSNOTITIE (OKTOBER 2011), OUD-BORNE, INTEGRALE STEDENBOUWKUNDIGE VISIE (DECEMBER 2011), TOETSINGSKADER COMMERCIËLE VOORZIENINGEN GEMEENTE BORNE (OKTOBER 2010), BORNE MASTERPLAN CENTRUM (DECEMBER 2009)
Buiten het centrum is wonen de hoofdfunctie. Bestaande voorzieningen kunnen hier blijven bestaan. Wel is hier terughoudendheid geboden met het toestaan van nieuwe initiatieven of substantiële uitbreidingen van de bestaande winkelfuncties buiten het kernwinkelgebied. Door het creëren van planologische schaarste neemt de druk op de winkelmarkt in het centrumgebied toe. Om de gewenste positie van het centrum van Borne niet te ondermijnen, is het niet gewenst het voorzieningenaanbod daarbuiten te groot te maken. Voor Zenderen en Hertme is het draagvlak te klein. Huidige voorzieningen in beide kernen kunnen blijven bestaan, maar nieuwe voorzieningen worden alleen toegestaan indien zij een kernverzorgende functie vervullen. Buiten deze structuur moet men terughoudend omgaan met nieuwe winkelvoorzieningen. Incidenteel kan een uitzondering worden gemaakt voor horeca buiten het centrum. Horeca is immers sterk gekoppeld aan concept, locatie en ondernemer. Het buitengebied van Borne biedt onder andere kansen voor toerisme en recreatie. In het buitengebied zijn diverse beeldbepalende historische, meestal religieuze/spirituele, centra gevestigd die mogelijk op termijn vrij komen voor nieuwe (recreatieve) functies. RELATIE MET OUD BORNE VERBETEREN De relatie tussen het beschermde dorpsgezicht Oud Borne en het centrum kan beter.
Oud Borne is, door zijn kenmerkende bebouwing, een belangrijke kwaliteit die als trekpleister voor toeristische bezoekers kan fungeren. OudBorne moet echter niet gezien worden als een openluchtmuseum. Wonen blijft de belangrijkste functie. Toch is er ruimte voor kleinschalige bedrijvigheid, dienstverlening en ambachtelijke beroepen (zoals lijstenmaker en ateliers).
6
Het is van belang dat Oud-Borne en Borne centrum met elkaar verbonden blijven. Deze verbinding heeft voornamelijk een fysieke vorm. Functioneel is de verbinding niet of nauwelijks aanwezig, aangezien er in Oud Borne voornamelijk gewoond wordt. Waar in praktijk de nodige verbetering in kan zitten, is de oversteekbaarheid van de Grotestraat. Door te zorgen voor een heldere overgang tussen Oud Borne en het centrum ontstaat meer eenheid. Het is daarbij belangrijk om te zorgen voor heldere entrees en overgangen. Het moet duidelijk en vanzelfsprekend zijn waar men naar binnen kan en hoe men de weg kan vervolgen. Publiekstrekkers kunnen hierbij helpen (bijvoorbeeld daghoreca of kleinschalige overnachtingsmogelijkheden zoals een B&B of boutiquehotel). Voor Oud Borne wordt ingezet op het concentreren van functies. Dit is van belang om de levendigheid van het oude dorp te garanderen. In het hart van het Oud Borne, rondom de Oude kerk en de Pellenhof, zal het Omgevingsplan de meeste niet-woonfuncties rechtstreeks toelaten. Ook kleinschalige horeca moet mogelijk zijn om de leefbaarheid van de kern voor de toekomst te garanderen. Niet alleen voor bewoners, maar ook voor toeristen is het leuk en interessant om op dit plekje te kunnen verblijven en mogelijk er iets te drinken of eten.
Deze mogelijkheden voor de vestiging van horeca zullen, als rechtstreekse bestemming, beperkter worden opgenomen dan de overige niet-woonfuncties. Ook inwoners van Oud Borne staan niet afwijzend tegenover kleinschalig ondernemerschap. Meer middenstand in Oud Borne zorgt voor levendigheid en daarmee het leefbaar houden van de wijk. Wel is men kritisch ten aanzien van avondhorecagelegenheden. Tot slot vormt Oud Borne het perfecte decor voor verschillende evenementen. Het is hierbij wel van belang dat er een goed evenwicht is tussen aard en omvang van de activiteiten enerzijds en de invloed op de leefomgeving anderzijds.
ONTWIKKELPOTENTIES CENTRUM NOORD BORNE Centrumgebied Noord, grofweg tussen de Oude Almeloseweg en Grotestraat, heeft al enige tijd de aandacht. Met name parkeren en verkeersveiligheid zijn belangrijke thema’s. Vooral ondernemers benadrukken het belang van goede, aantrekkelijke en bereikbare parkeervoorzieningen. Ook de leegstand van voormalige winkelpanden is een zorg voor veel mensen. Zeker als dit lang duurt, kan dat gepaard gaan met verpaupering. Reguliere detailhandel is voor de Grotestraat geen uitgangspunt, gezien de focus voor detailhandel in het centrum ligt. Er moeten mogelijkheden worden geboden om leegstaande panden snel een andere functie te kunnen geven. Bij het omvormen naar wonen blijkt de eis om in parkeerplaatsen te voorzien een struikelblok in dit dichtbebouwde deel van Borne. Mogelijk biedt de oprichting van een parkeerfonds (een financiële bijdrage in ruil voor een vrijstelling van de eis van parkeerbehoefte op eigen terrein) hiervoor een oplossing.
Marktstraat, Oud Borne vanaf Dorsetplein
VERSTERKEN VAN DE VRIJETIJDSECONOMIE Binnen de gemeente Borne zijn verschillende mogelijkheden om te overnachten. Er zijn enkele B&B’s, mini campings en één hotel (Hotel Jachtlust met momenteel 20 kamers). Er zijn relatief gezien weinig verblijfsaccommodaties en een groot hotel ontbreekt. In Hengelo, net over de gemeentegrens, ligt wel een Van der Valk hotel met 203 kamers. In vergelijking met Overijssel (6,0%) en Nederland (6,8%) is het aandeel van de toeristisch-recreatieve sector in de werkgelegenheid in de gemeente Borne (4,9%) op dit moment dan ook nog beperkt. Gezien de marktontwikkelingen in de regio, landelijk en wereldwijd én het huidige beperkte aanbod in Borne liggen er kansen voor het trekken van meer verblijfstoeristen. Het liefst die langer in de gemeente verblijven. Er zijn voornamelijk kansen voor onderscheidend aanbod, aanvullend op het bestaande aanbod. Denk daarbij aan accommodaties die bijzonder, verrassend, inspirerend of juist back-to-basic zijn. Consumenten zoeken daarnaast steeds meer naar stijlvolle en luxe accommodaties. Hiervan is maar weinig aanbod in de regio. Gezien het bijzondere horeca-aanbod en het mode aanbod en de aanwezigheid van stijlzoekers, zijn er met name voor deze doelgroep kansen voor verblijf. Het behouden en herbestemmen van monumentale gebouwen en erfgoed kunnen hierin bijdragen.
Inwoners van Borne zijn over het algemeen tevreden over het vrijetijdsaanbod binnen hun gemeente. Gemiddeld geeft men het aanbod in Borne een 7,3. De voorzieningen waarover de respondenten het meest tevreden zijn, zijn: evenementen, mogelijkheden om te winkelen en de restaurants, eetcafés en lunchrooms. Volgens inwoners van Borne ontbreekt het binnen de gemeente met name nog aan dagrecreatief aanbod en buitenattracties. Ook voorzieningen voor kinderen, jeugd en jong volwassenen worden gemist. Nieuw aanbod moet aansluiten bij het DNA en de schaal van Borne. Denk bijvoorbeeld aan het uitbreiden van het horeca-aanbod in het centrum van Borne en luxe en onderscheidende concepten in Oud-Borne.
7
UITBREIDINGSMOGELIJKHEDEN HOTELMARKT IN REGIO TWENTE Binnen de provincie Overijssel zijn de meeste groeikansen voor nieuwe hotels in de regio Twente. Deels komt dit doordat de huidige bezettingen relatief hoog zijn en er reeds veel hotelcapaciteit aanwezig is, en deels doordat er slechts beperkt planvoorraad aanwezig is. De marktruimte voor de regio Twente is berekend op 230 tot 686 hotelkamers. Hier is de harde plancapaciteit al vanaf getrokken. Dit is enigszins vertekend aangezien Twente relatief veel kleinschalige overnachtingsvormen kent (B&B en boerderijkamers). Ook zijn landelijke ketenbedrijven enigszins terughoudend met het openen van nieuwe hotels, dit vanwege de excentrische ligging waardoor de zakelijke markt lastig te bedienen is. Al met al is het in Twente belangrijk dat een concept matcht met de locatie. Hiermee wordt bedoeld dat geplande aanbodsimpulsen worden gerealiseerd op plekken waar ook vraagimpulsen worden verwacht. Daarnaast is het ook belangrijk dat er wordt ingezet op vernieuwend aanbod, en dus een ander type gast aantrekt, die nu niet of in mindere mate in de regio verblijft. Dit biedt mogelijk ook kansen voor de gemeente Borne!
PROFILERING BORNE: TEXTIELGEMEENTE VAN VROEGER, MODEHART VAN NU! De komende jaren wordt ingezet op het (toeristisch) promoten van de gemeente Borne als dynamisch dorp en het kloppende hart van Twente. ‘In 2030 weet iedereen dat het in Borne goed toeven is: een gastvrije groene gemeente met een uniek & goed gewaardeerd winkelaanbod en met een cultureel erfgoed waar je u tegen zegt’.
BEDRIJVIGHEID IN DE GEMEENTE BORNE In de gemeente Borne zijn er ruim 2.000 bedrijven en instellingen actief met in totaal 7.280 banen. De gemeente Borne kent twee bedrijventerreinen: Molenkamp, Westermaat– De Veldkamp en één kantorenlocatie: Oostermaat. Molenkamp is het oudste bedrijventerrein met 148 bedrijven en 1.000 banen. Westermaat- De Veldkamp is de afgelopen jaren ontwikkeld en uitgegeven. In 2022 is de laatste kavel verkocht. Bij de laatste telling waren er 66 bedrijven met 450 banen, maar dat zal de komende jaren nog flink groeien wanneer alle nieuwbouw is gerealiseerd. Bedrijventerrein Oostermaat is een klein bedrijventerrein ingericht voor zakelijke diensten. Er is weinig tot geen leegstand op het terrein dat relatief groen is ingericht.
Met deze kernkwaliteiten én de centrale ligging binnen Twente kan Borne fungeren als uitvalsbasis voor dagrecreatie. Al met al heeft Borne veel potentie op het gebied van recreatie en toerisme. Potenties die er liggen moeten zoveel mogelijk benut worden. Een belangrijk onderdeel van het toeristisch-recreatief product is een duidelijke profilering. Borne heeft tal van kwaliteiten, maar moet daarbij durven te kiezen. Wie durft te kiezen, wordt gekozen! Dit terwijl Borne wel degelijk een duidelijke profilering kent: Borne is textielstad. Borne is de bakermat van de textielindustrie (circa 1675). Dat zie je niet alleen terug aan de vele rijksmonumenten met een textielgeschiedenis, maar ook doordat Borne inmiddels het modehart van Twente is geworden. Borne staat bekent om de kwalitatief goede modezaken, waar mensen zelfs ver buiten regio Twente voor naar Borne komen. Dit vormt dan ook de ‘rode draad’ van de toeristisch-recreatieve visie: Textielgemeente van vroeger, kloppende modehart van nu!
De rode draad in Borne: Textielgemeente van vroeger, kloppende modehart van nu!
STIMULEER EEN DIVERSITEIT AAN VESTIGINGSMOGELIJKHEDEN VOOR BEDRIJVEN EN ZZP’ERS Ondernemers zijn belangrijk voor Borne. Enerzijds voor de werkgelegenheid, anderzijds voor de sterke sociale-maatschappelijke wortels. In Borne zijn twee belangrijke bedrijventerreinen: De Molenkamp en De Veldkamp. Met de realisatie van De Veldkamp, ontstaat er ‘economische bewegingsruimte’ om de Molenkamp op een toekomstbestendige manier te herstructureren. Het is een gemengd bedrijventerrein met van oorsprong veel lokale sterke ondernemers. Een belangrijke doelstelling van de Molenkamp is het versterken van het profiel, o.a. door mogelijkheden te bieden voor startende ondernemers. Tot slot wordt naast de twee bedrijventerreinen, lokaal ondernemerschap gestimuleerd zoals werkmogelijkheden voor ZZP’ers aan huis (wijkeconomie).
Met de uitgifte van de laatste kavels op Westermaat – De Veldkamp zijn er geen kavels meer uitgeefbaar in de gemeente Borne. Verdere uitbreiding van de bedrijventerreinen wordt ook niet voorzien. De gemeente Borne maakt in regionaal verband afspraken over de programmering van bedrijventerreinen, met name met Hengelo. Voor Zenderen wordt tot slot gekeken of een locatie vrij gemaakt kan worden voor een kleinschalig bedrijventerrein.
Hotel Jachtlust in Hertme
8
9
KANSEN EN AMBITIES VOOR ZENDEREN, HERTME EN HET BUITENGEBIED Voor Zenderen en Hertme wil de gemeente het huidige voorzieningenniveau (o.a. horeca-aanbod) behouden door in te zetten op toeristisch-recreatieve ontwikkelingen. Eventuele uitbreiding met unieke concepten zoals landwinkels, bakkerswinkel of een lokale bierbrouwerij is daarbij ook passend. Voor beide kerkdorpen zijn daarnaast onderscheidende verblijfsaccommodaties aan de rand van het dorp gewenst. Denk daarbij aan bijzondere vormgeving/ architectuur passend bij de schaalgrootte van de kerndorpen en de identiteit van het landelijk gebied. Daarnaast geldt specifiek voor Zenderen dat de komst van de Vloedbeltverbinding zal zorgen voor nieuwe kansen en ontwikkellocaties. Met de komst van de nieuwe verbinding kan de Hoofdstraat van 50 km zone naar 30 km zone geüpgraded worden. Dit biedt kansen voor het verbeteren van de leefbaarheid en het creëren van onder andere nieuwe verblijfsplekken en terrassen. Dit kan zorgen voor nieuwe reuring. Ook het ontwikkelen van de tankstation locatie kan zorgen voor nieuwe mogelijkheden voor wonen en voorzieningen. De kwaliteit van het landschap in het buitengebied vormt een belangrijk deel van de aantrekkingskracht van de gemeente Borne. Het is belangrijk dat de landschappelijke kwaliteit wordt behouden en verder wordt ontwikkeld.
Daarbij kan de toeristische sector een aanjager zijn voor het in stand houden van de agrarische sector in de vorm van nevenfuncties en omschakeling en het stimuleren van korte ketens, zoals het verkopen van lokale producten, het toevoegen van een toeristisch-recreatieve functies, bijzondere verblijfsaccommodaties en evenementen.
10
Landwinkel in het buitengebied
DYNAMISCHE DORPEN: KOESTEREN DORPSE IDENTITEIT ÉN AANWENDEN ONTWIKKELKRACHT Inwoners van Borne zien de gemeente als ‘Dynamisch Dorp’: men koestert de dorpse identiteit, maar kiest ook voor het aanwenden van de ontwikkelkracht. Voor 2030 heeft men concreet een aantal doelen gesteld. De volgende zijn relevant. Borne heeft een afgewogen pakket aan onderscheidende winkelvoorzieningen, goede horeca en (culturele) activiteiten. Borne heeft geïnvesteerd in het ontwikkelen en aantrekken van unieke winkels, hierdoor wordt Borne gewaardeerd in de regio. Oud Borne is in 2030 dé ontdekking van Twente geworden. Andere belangrijke kernkwaliteiten van Borne zijn de gezelligheid en sfeer.
11
3. Vraag en aanbod ALMELO - AMSTERDAM De gemeente Borne ligt in het hart van de regio Twente en telde in 2024 24.693 inwoners. De gemeente bestaat uit de hoofdkern Borne (22.744 inwoners) en de twee kleinere kernen Zenderen (1.325 inwoners) en Hertme (570 inwoners).
In de gemeente Borne wonen enerzijds relatief veel gezinnen met (jonge) kinderen en anderzijds veel senioren (65+). Inwoners uit de gemeente Borne hebben een bovengemiddeld gemiddeld inkomen per persoon. Het inkomen van inwoners van Borne is zelfs het hoogst van alle gemeenten in de provincie Overijssel.
ZENDEREN
Borne ligt op korte afstand van de steden Hengelo (westzijde) en Almelo (oostzijde). Aan de noordzijde grenst Borne aan het landelijk gebied van de gemeenten Tubbergen en Dinkelland en aan de zuidzijde aan gronden van Landgoed Twickel behorende bij de gemeente Hof van Twente.
Het inwoneraantal van de gemeente Borne is de afgelopen 15 jaar gestaag doorgegroeid. Op 1 januari 2010 woonden 21.330 mensen in de gemeente Borne, eind 2024 zijn dat er 24.693. Dit is een stijging van 15,8%. Door de strategische ligging in
HERTME
A35
de regio Twente, nabij belangrijke uitvalswegen, zal het inwoneraantal van Borne de komende jaren nog gestaag verder groeien. De verwachting is dat Borne tot 2035 doorgroeit naar 25.150 inwoners. Het gros van de bevolkingsgroei vindt plaats in de Bornsche Maten. Waar eerder een bevolkingsgroei gelijk stond voor uitbreidingspotentie van voorzieningen, zoals het toevoegen van extra detailhandel, is het tegenwoordig juist broodnodig voor het bestaande aanbod.
KNOOPPUNT AZELO
Borne kent door de ligging nabij Knooppunt Azelo (Rijksweg A1/A35) zowel een goede bereikbaarheid vanuit de west- en noordkant van Overijssel als ook voor de rest van de regio Twente. Daarnaast heeft Borne een treinstation op de spoorlijn Enschede-Zwolle-Deventer. A1
3.1 ONTWIKKELING VAN DE VRAAG
Borne vormt samen met 13 andere gemeenten de regio Twente. In totaal wonen 630.000 mensen in Twente. De regio Twente vormt vervolgens één van de drie subregio’s van de provincie Overijssel.
BORNE
Gemeente Borne Legenda A1
Gemeente Bebouwing Snelweg
CBS Statline, 2022 (inkomen 2021)
12
Spoorweg
N
HENGELO - ENSCHEDE De nieuwste wijk van Borne, de Bornsche Maten (bron: Carlo ter Ellen)
A35
13
PROFILERING DOOR MIDDEL VAN KLEURPROFIELEN De gemeente Borne heeft reeds gekozen voor een duidelijke profilering van doelgroepen. Dit is een mooie uitvalsbasis. Borne heeft gekozen voor de doelgroepen: ‘Stijlvol luxe en blauw’ en ‘Rustig en groen’.
STIJLVOL LUXE EN BLAUW Een recreant uit de groep ‘Stijlvol luxe en blauw’ sluit heel goed aan op het aanbod in gemeente Borne. Het centrum van Borne is compacte en kent veel kwalitatieve modezaken én horeca. Winkelen in Borne kan bij unieke modezaken met gerenommeerde merken, authentieke winkeltjes van eigenzinnige ondernemers en is eten bij een Michelin-Ster waardig restaurant mogelijk. Horecaconcepten die goed bij deze doelgroep passen zijn onder andere Restaurant Dorset, KIR, Het Seminar en De Prinsen. Voor detailhandel zijn dit bijvoorbeeld Leurink Mode, Morselt Mode en Pien en Mats. Het huidige voorzieningenaanbod in Borne sluit dan ook in de basis al goed aan op de doelgroepen in Borne.
VERTALING NAAR LEEFSTIJLEN De gekozen doelgroepen passen nog steeds goed bij de gemeente Borne. Dat blijkt ook uit de nieuwste segmentatie die is opgesteld door MarketResponse in opdracht door negen provincies, waaronder de provincie Overijssel. Hiervoor is het BSR-(Brand Strategy Research) model als basis gebruikt. Hier zijn de kleuren, zoals ‘Stijlvol Blauw’ en ‘Rustig Groen’, vertaald naar leefstijlen. In de gemeente Borne zijn de leefstijlen Stijlzoekers en Rustzoekers dominant. Stijlzoekers komen één-op-één overeen met het profiel ‘Stijlvol en luxe blauw’ en rust- en verbindingszoekers met het profiel ‘Rustig en groen’. Binnen Borne zijn met name de woonwijken Bornsche Maten en Stroom Esch typische woonwijken waar stijlzoekers wonen. Het zijn vaak inwoners met een hoger inkomen dan gemiddeld, zijn hoogopgeleid, hebben een leeftijd tussen grofweg 20 en 40 jaar en zijn vooruitstrevend, jong, hip en gericht op luxe.
RUSTIG EN GROEN De doelgroep Rustig en Groen is vaak een iets oudere doelgroep met behoefte aan rust, ruimte en regelmaat. Ze voelen zich het meest op hun gemak in hun eigen, vertrouwde en intieme omgeving. In hun vrije tijd genieten ze juist van de rust en stilte, en van de kleine dingen in het leven. Als ze eerder ergens zijn geweest, en het is goed bevallen, dan komt deze groep graag terug; ze vinden het fijn om terug te gaan naar bekende plekken.
Profilering gemeente Borne (bron: visiedocument Toeristisch Borne 2020-2025)
14
HET DNA VAN BORNE De Bornsche identiteit is samengevat in twee streekwoorden: Noaberschap en Gastvrijheid. De kracht van de gemeente Borne is de kleinschaligheid: mensen kennen elkaar en voelen onderlinge betrokkenheid. Er zijn veel korte lijntjes en door de sociale contacten en netwerken van inwoners is er een krachtige vrijwilligerssector. De dorpse identiteit heeft Borne, ondanks de forse bevolkingsgroei van de afgelopen jaren, goed weten te behouden. De dorpse identiteit in combinatie met het voorzieningenniveau en goede bereikbaarheid over weg en spoor, vormen belangrijke kernkwaliteiten waarvoor mensen voor Borne kiezen. Het dorpse, open en groene karakter wordt enorm gewaardeerd. Daarbij voelt Borne, tussen steden als Almelo en Hengelo, voor veel mensen als een veilige en beschermde woonlocatie om een gezin te stichten. Wat ook valt terug te zien in de bevolkingsopbouw van Borne.
Leefstijlen in de gemeente Borne (bron: leefstijlvinder, 2023)
15
3.2 ONTWIKKELING VAN HET AANBOD In de gemeente Borne zijn ruim 2.000 bedrijven en instellingen actief met in totaal 7.280 banen. De grootste sectoren qua werkgelegenheid zijn de detailhandel, zorg, zakelijke dienstverlening en groothandel. Voor de ontwikkeling van het aanbod maken we een onderscheid tussen de commerciële voorzieningenstructuur (Retail) en bedrijvigheid (kantoren- en bedrijventerreinen). 3.3 COMMERCIËLE VOORZIENINGENSTRUCTUUR BORNE Het huidige commerciële voorzieningenaanbod in de gemeente Borne bestaat uit 31.500 m² wvo (winkelvloeroppervlakte) detailhandel, 41 horecagelegenheden en 9 culturele instellingen (met name galeries).
In de gemeente Borne ligt het leegstandspercentage met 7% een fractie lager dan het regionale gemiddelde. De commerciële voorzieningenstructuur in de gemeente Borne valt te verdelen in verschillende aankooplocaties. Gemeente Gemeen- Ontwikkeling Borne te Borne Gemeente 2015 2019 Borne 2015-2019 Detailhandel
135
126
-7%
-7%
33
34
+3%
n.b.
102
92
-10%
n.b.
Leegstand (%)
10%
7%
-3%
0%
Detailhandel
31.800
31.500
+0,9%
n.b.
Dagelijks (m²)
7.100
9.500
+33
n.b.
Niet-dagelijks (m²)
24.700
22.000
-10,9%
n.b.
Horeca (verkooppunten)
41
41
0%
+4%
Cultuur en ontspanning
10
9
-10%
+5%
9%
9%
0%
n.b.
(verkooppunten) Dagelijks
Het aantal verkooppunten (detailhandel) in de gemeente Borne is de afgelopen vier jaar afgenomen met 9 verkooppunten (-7%). Dit is vergelijkbaar met het gemiddelde in Oost-Nederland. Het totale oppervlakte is afgenomen met 300 m². Opvallend is de verschuiving in de brancheverdeling. Het oppervlakte dagelijkse detailhandel (supermarkten, versspeciaalzaken e.d.) is toegenomen met 2.400 m², terwijl het oppervlakte niet-dagelijkse detailhandel (mode & luxe e.d.) is afgenomen met 2.700 m². Deze verschuiving is grotendeels toe te wijzen aan de komst van Lidl in het centrum van Borne. Hier zijn meerdere (kleinere) leegstaande winkelpanden voor samengevoegd. Het leegstandspercentage van detailhandelsverkooppunten is de afgelopen vier jaar afgenomen met 3%-punten. Dit is in lijn met de landelijke én regionale trend. Tussen 2015 en 2019 daalde de leegstand in Nederland. Daar is overigens nu wel een einde aangekomen, onder andere omdat de ombouw van winkels tot woningen of kantoren stagneert en er minder horeca intrekt. Ook in Oost-Nederland stonden er in 2019 minder verkooppunten leeg dan in 2015. Tegelijkertijd nam ook het totale aantal verkooppunten in Oost-Nederland af, waardoor het leegstandspercentage gelijk bleef. In Oost-Nederland staat momenteel 7,6% van de verkooppunten leeg. In de gemeente
Ontwikkeling Oost-Nederland 20152019
CENTRUM BORNE Veruit de belangrijkste aankooplocatie in de gemeente Borne is het centrum. Het centrum ligt centraal in de kern. Het winkelaanbod bestaat uit 87 verkooppunten met een totaal oppervlakte van 21.400 m² wvo. Het centrum heeft een leegstandspercentage van detailhandel (gemeten in oppervlakte m² wvo) van 7%. In 2015 bedroeg de leegstand nog 11%. In het centrum zijn verder 20 horecaverkooppunten en 3 verkooppunten cultuur en ontspanning.
(verkooppunten) Niet-dagelijks (verkooppunten)
(oppervlakte m²)
Overig
Het huidige winkelaanbod in het centrum van Borne is gevarieerd en compact. Het aanbod bestaat voor 30% uit dagelijkse detailhandel en 70% niet-dagelijkse detailhandel. De belangrijkste aanbieders dagelijks aanbod zijn de vier supermarkten. Met centraal in het centrum de Albert Heijn en Lidl aan de Nieuw Markt en aan de rand van het centrum Aldi en Plus aan De Höfte. Het overige aanbod bestaat uit versspeciaalzaken (zoals slagerij en bakkerij) en drogisterijen (zoals Die Grenze, Kruidvat en DA). Op woensdag, vrijdag en zaterdag zijn de marktdagen in Borne. Met name de markt op woensdag is altijd druk bezocht. Het niet-dagelijkse aanbod bestaat zowel uit lokale aanbieders, veelal uit het hogere segment, en filiaalbedrijven. De belangrijkste publiektrekkers bestaan voornamelijk uit grote lokale modewinkels zoals Leurink, Morselt en Hesselink Mode. Voor de filiaalbedrijven zijn de belangrijkste trekkers Action, Hema en Wibra.
(verkooppunten) Leegstand (%)
Voorzieningenstructuur gemeente Borne 2015-2019 (KSO Oost-Nederland, 2019) Waardering winkelgebieden in Twente
Bron: KSO Oost-Nederland, 2019 Uitgedrukt in aantal leegstaande verkooppunten t.o.v. het totale aantal verkooppunten
16
(Verdiepingsrapport KSO Twente, 2020) Bron: Verdiepingsrapport Koopstromen Twente, september 2020
17
DE HÖFTE, BORNE
Uit een onderzoek naar de waardering van winkelgebieden in Twente, blijkt dat het centrum van Borne er goed voorstaat. De waardering van winkelgebieden geeft een goede afspiegeling van de wijze waarop consumenten (inwoners en bezoekers van buiten de gemeente) hun bezoek ervaren. Het centrum van Borne scoort een 8,1 over de totale waardering van het centrumgebied. Daarmee hoort het centrum van Borne bij de top vijf best gewaardeerde centrumgebieden van Twente. Borne scoort onder andere hoog op de aspecten: netheid (schoon en onderhoud), sfeer en uitstraling en faciliteiten (o.a. wc, wifi, bankjes). Daarnaast lijkt er een sterke samenhang te zijn tussen leegstand en de waardering van de kwaliteit van het winkelgebied. Winkelgebieden met een laag leegstandspercentage, zoals Borne, krijgen gemiddeld een hogere waardering dan winkelgebieden met een hoog leegstandspercentage.
DORSMOLEN, BORNE
VERSPREID AANBOD BORNE Buiten de twee clusters is er in de gemeente Borne nog circa 9.000 m² wvo aan verspreid detailhandelsaanbod. De belangrijkste clusters zijn een solitair gelegen Plus aan de Oude Hengeloseweg, buurtcentrum De Dorsmolen in de Stroom Esch, boodschappencluster aan de Azelosestraat en aanbod in aanloopstraten rondom het centrum van Borne.
HOOFDSTRAAT, ZENDEREN PASTOOR VEEGERPLEIN, HERTME
BOODSCHAPPENCLUSTER LETTERVELD Ten westen van de spoorlijn ligt het boodschappencluster Letterveld met een winkelaanbod van ± 1.000 m² wvo. De belangrijkste aanbieder in het cluster is de Nettorama. Het overige aanbod bestaat uit een bakkerij, bloemist, cafetaria en een kapper. Van woensdag tot zaterdag staat er tevens een viskraam. Vanwege de aanwezigheid van Nettorama kent het boodschappencluster, een beperkte bovenlokale functie met name voor inwoners uit de gemeente Hof van Twente.
LETTERVELD, BORNE DE VESTE, BORNE
Gemeente Borne
CENTRUM, BORNE
Legenda
bron: Cyclomedia
Winkelkern Aanloopgebied
SOLITAIRE PLUS, HENGELOSESTRAAT BORNE
Bebouwing Gemeentegrens Snelweg
18
Spoorweg
N
De Plus aan de Oude Hengeloseweg ligt aan de zuidoostkant van Borne. De winkel vervult met name een belangrijke functie voor inwoners uit de zuidelijke- en oostelijke wijken, met in het bijzonder de Bornsche Maten. Aan De Dorsmolen was voorheen een supermarkt (750 m² wvo) gevestigd. Eerst was dit een Plus, die in september 2011 vertrokken is naar De Höfte in het centrum van Borne. In december van datzelfde jaar opende buurtsupermarkt Spar in het achtergebleven pand. Twee jaar later sloot ook Spar haar deuren. Sinds het voorjaar van 2019 is slijterij Barrique gevestigd in het voormalig supermarktpand. Het overige commerciële aanbod aan De Dorsmolen bestaat uit een viswinkel, cafetaria en kapper. Daarnaast ligt aan de Azelosestraat, aan de westkant van Borne, een klein boodschappencluster met een bakkerij, slagerij, cafetaria en een afhaal- en bezorgrestaurant. De belangrijkste aanloopstraten rondom het centrum van Borne zijn de Grotestraat en de Stationsstraat. Het aanbod ligt veelal verspreid over de straat en bestaat zowel uit winkels, horeca en diensten. Tot slot is in de Bornsche Maten, bij De Veste, een bouwmogelijkheid opgenomen voor detailhandel (met uitzondering van een supermarkt), dienstverlening, maatschappelijke voorzieningen, lichte horeca tot maximaal categorie 1a en bedrijven tot categorie 1 en 2 op de begane grond. Het gaat om twee bouwvlakken (één van ca.
975 m² en één van ca. 775 m²). Hiervan mag maximaal 1.000 m² gebruikt worden voor detailhandel.
19
ZENDEREN EN HERTME In Zenderen is het voorzieningenaanbod grotendeels geconcentreerd langs de drukke Hoofdstraat. Het betreft veelal doelgerichte niet-dagelijkse aanbieders (zoals een winkel voor haarden en kachels en een groothandel in sportvoeding). Er is geen dagelijks aanbod (zoals supermarkt of versspeciaalzaken). Wel zijn er relatief veel horecagelegenheden in en rondom het dorp gelegen. In Hertme zijn geen winkels. Rondom het plein bij de kerk ligt wel een café-restaurant en een culturele instelling (Openluchttheater). In het buitengebied van Hertme ligt daarnaast het enige hotel-restaurant van de gemeente Borne.
3.4 HUIDIGE BEDRIJFS- EN KANTORENLOCATIES BORNE In de gemeente Borne is bedrijvigheid zoveel mogelijk geconcentreerd op drie bedrijfslocaties. Het betreft bedrijventerrein Molenkamp, kantoorlocatie Oostermaat en bedrijventerrein Westermaat – De Veldkamp. Het overige aanbod ligt meer verspreid over de kern Borne, in- of rondom de twee kerkdorpen of in het buitengebied.
Bedrijventerrein Molenkamp Bedrijventerrein Molenkamp is het oudste bedrijventerrein en ligt aan de noordoostkant van Borne. Het bestaat uit een kleine 150 bedrijven die samen goed zijn voor circa 1.000 banen. Het bedrijventerrein is onlangs gerevitaliseerd, kent weinig leegstand en is economisch vitaal. Het bedrijventerrein wordt ontsloten via de Oonksweg.
Horeca in het centrum van Hertme
20
Kantorenlocatie Oostermaat Kantorenlocatie Oostermaat ligt ten noorden van de Rondweg in de wijk Stroom Esch. De locatie bestaat uit acht vrijstaande kantoorgebouwen die eind jaren 90, gelijktijdig met de ontwikkeling van de woonwijk, zijn opgeleverd. De kantoren worden ontsloten via de Oostermaat en de bedrijfsgebouwen beschikken over eigen parkeergelegenheid. De locatie kent weinig leegstand en is economisch vitaal.
Bedrijventerrein Westermaat – De Veldkamp Bedrijventerrein Westermaat – De Veldkamp ligt op de grens van Borne en Hengelo en betreft een gezamenlijke ontwikkeling van beide gemeenten. Vanwege de ligging nabij de A1 en A35 is het bedrijventerrein goed te bereiken en kent het een goede zichtbaarheid. Het bedrijventerrein is ruim opgezet met veel groen en water. Westermaat – De Veldkamp is de afgelopen jaren ontwikkeld en vrijwel in zijn geheel uitgegeven. Bij de laatste telling waren er 66 bedrijven met 450 banen aanwezig. Dit zal de aankomende jaren nog flink groeien wanneer alle nieuwbouw is gerealiseerd.
Overig aanbod Tot slot ligt er verspreid door de kern Borne nog enkele solitair gelegen bedrijfspercelen. Dit zijn veelal bedrijven die er al ruime tijd zitten en die in de loop der jaren zijn ingesloten door woningbouw. Ook Zenderen kent geen bedrijventerrein. Het betreft veelal solitaire bedrijfslocatie, veelal rondom de Hoofdstraat of Lidwinaweg. In de kern Hertme zijn geen bedrijfspercelen. Tot slot liggen verspreid over het buitengebied van Borne nog enkele bedrijfspercelen, veelal gericht op bouwnijverheid en tuinbouw.
Met uitgifte van de laatste kavels op Westermaat – De Veldkamp zijn er geen kavels meer uitgeefbaar in de gemeente Borne. Verder uitbreiding van bedrijventerreinen wordt, op korte termijn, ook niet voorzien.
21
Bedrijventerrein Molenkamp
Kantorenlocatie Oostermaat
KOOPSTROMEN Het Koopstromenonderzoek Oost-Nederland 2019 brengt het ruimtelijk koop- en recreatiegedrag van inwoners van Oost-Nederland in beeld. Het betreft een actualisatie van het Koopstromenonderzoek uit 2015. De koopstromen geven een goed beeld van het verzorgingsgebied van de voorzieningen in de gemeente Borne. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt in koopkrachtbinding en koopkrachttoevloeiing. De koopkrachtbinding wordt bepaald op basis van bestedingen van inwoners (waar doet een inwoners uit Borne haar boodschappen?). De koopkrachttoevloeiing wordt bepaald op basis van de herkomst van de consumentenomzet (waar komt de omzet vandaan?).
BESTEDINGEN INWONERS BORNE Een manier om het functioneren van winkelgebieden te polsen is te kijken naar de consumentenbestedingen. Oftewel: waar geeft de Bornenaar haar euro euro’s uit? •
Bedrijventerrein Westermaat – De Veldkamp •
Hengelo 3%
Overig Nederland 3%
3% -5% 50% of meer
Dagelijks: Van alle bestedingen aan dagelijkse artikelen door inwoners van de gemeente Borne wordt 91% binnen de eigen gemeente gedaan. Dit betreft de koopkrachtbinding. Het overige deel van de bestedingen wordt vooral uitgegeven in de gemeente Hengelo (3%). In andere gemeenten wordt gezamenlijk 4% besteed en 1% gebeurt online.
Borne (KSO, 2019)
Duitsland 1%
Online 1%
Dinkelland 1%
Almelo 3% Borne 33%
Niet-dagelijks: Voor niet-dagelijkse bestedingen ligt de koopkrachtbinding op 33%. In vergelijking met de benchmarkgroep is de binding voor niet-dagelijkse artikelen in Borne lager. De rest van de bestedingen door inwoners uit Borne worden vooral in Hengelo (31%) gedaan, gebeuren online (17%) of bij andere (omliggende) gemeenten (19%). Met name de afvloeiing naar onlinekanalen is de afgelopen vier jaar fors toegenomen. In 2015 bedroeg de afvloeiing naar online nog maar 6% van de totale bestedingen. Dit is een stijging van maar liefst 11 procentpunt. Consumentenbestedingen inwoners
22
Borne 91%
Oldenzaal 1%
Hengelo 31% Hof van Twente 1%
1% -3% 3% -5%
30% of meer
Enschede 5%
Overig Nederland 5%
Duitsland 1%
Bron: Benchmark met vergelijkbare gemeenten (matig stedelijk met 20.000 tot 35.000 inwoners)
Online 17%
23
Tubbergen 2%
HERKOMST CONSUMENTENOMZET Om een beeld te krijgen van het functioneren van een winkelgebied kan gekeken worden naar de herkomst van de omzet bij detailhandelsbedrijven. Oftewel: waar komt de omzet vandaan? •
•
Dinkelland 6% Almelo 2%
Dagelijks: Van alle bestedingen aan dagelijkse artikelen (zoals levensmiddelen en drogisterijartikelen) bij ondernemers in de gemeente Borne is 83% afkomstig van inwoners uit de eigen gemeente. Dit betekent dat bijvoorbeeld een supermarkt in Borne gemiddeld 83% van haar omzet haalt uit de gemeente Borne. De overige 17% van de omzet komt van elders (koopkrachttoevloeiing), waarvan het grootste deel uit de gemeente Dinkelland (6%) en Hengelo (4%). Uit de gemeenten Almelo, Hof van Twente en Tubbergen komt respectievelijk 2%.
Borne 83% Hengelo 4%
Hof van Twente 2%
1% -3% 3% -5%
Overig Nederland -%
5% -10% 50% of meer
Duitsland -%
Online -%
Voor het niet-dagelijkse aanbod, zoals mode & luxe, is de koopkrachtbinding licht gedaald. Dit betekent dat inwoners uit Borne hun geld iets minder zijn gaan uitgeven bij fysieke winkels in Borne. Dit valt deels te verklaren door de toename van online aankopen, dat met name bij mode de afgelopen jaren sterk is gestegen. De koopkrachttoevloeiing in Borne nam juist toe. Dit betekent dat het niet-dagelijkse detailhandelsaanbod in de gemeente Borne een meer regionale functie is gaan vervullen. Wel ligt de koopkrachtbinding als ook de koopkrachttoevloeiing voor niet-dagelijkse detailhandel in de gemeente Borne lager dan bij de benchmark gemeenten.
Tubbergen 2%
Niet-dagelijks: Voor niet-dagelijkse artikelen (zoals mode & luxe) is 66% van de omzet afkomstig van inwoners uit eigen gemeente. Dit betekent dat bijvoorbeeld een kledingzaak in Borne gemiddeld 66% van haar omzet uit de gemeente Borne haalt. De overige 34% van de omzet komt van buiten de gemeente Borne (koopkrachttoevloeiing). Dit betreft met name inwoners uit de gemeente Hengelo (12%) en in mindere mate uit de andere omliggende gemeenten.
Dinkelland 4% Almelo 5%
Borne 66% Hengelo 12%
Hof van Twente 2%
ONTWIKKELING KOOPSTROMEN BORNE Voor dagelijkse aankopen, zoals supermarkten, versspeciaalzaken en drogisterijen, vervult Borne vooral een functie voor eigen inwoners en in mindere mate de direct omliggende gemeenten (met name Hengelo en Dinkelland). Dit is in lijn met landelijke cijfers, waarbij dagelijkse aankopen vooral lokaal worden gekocht. Consumentenbestedingen in dagelijkse detailhandel worden (nog maar) beperkt online gedaan. Al is de verwachting dat dit in de toekomst wel verder zal toenemen, onder andere door de komst van nieuwe aanbieders zoals online-supermarkt Picnic. De afgelopen vier jaar heeft de gemeente Borne haar functie voor dagelijkse aankopen in ieder geval weten te behouden. Zowel de koopkrachtbinding- als toevloeiing voor dagelijkse detailhandel ligt in de gemeente Borne hoger dan bij vergelijkbare gemeenten.
Gemeente Borne 2015
Gemeente Borne 2019
Ontwikkeling Gemeente Borne 2015-2019
Koopkrachtbinding
91%
91%
90%
Koopkrachttoevloeiing
17%
17%
14%
Koopkrachtbinding
35%
33%
55%
Koopkrachttoevloeiing
26%
34%
41%
Dagelijkse detailhandel
Niet-dagelijkse detailhandel
Koopstromen gemeente Borne (KSO Oost-Nederland 2019)
Enschede 3%
Herkomst van consumentenomzet dagelijks en niet-dagelijks detailhandel (KSO, 2019)
24
1% -3% 3% -5%
10% -30% 30% of meer
Overig Nederland 6%
Duitsland -%
Online -%
Benchmark met vergelijkbare gemeenten (matig stedelijk met 20.000 tot 35.000 inwoners)
25
BELEVINGSECONOMIE De economie waarbij beleving of ervaring centraal staat. De consument is steeds vaker op zoek naar een totaalbeleving, zowel in product als dienst. Dit wordt deels gedreven door de hedendaagse digitale consument. Door smartphones en social media staan mensen 24/7 met elkaar in contact en worden ervaringen onderling met elkaar gedeeld. Voor ondernemers biedt dit kansen. Enerzijds bestaande klanten bijpraten over de nieuwste producten, acties of andere informatie. Anderzijds om de klantenkring uit te breiden. Bij het goed inzetten van social media, fungeren consumenten als gratis reclamekanalen!
4. Ontwikkelingen 4.1 LANDELIJKE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN
STEEDS MEER ONLINE De keuze die consumenten hebben op het internet zijn groot. Online worden producten, prijzen en reviews met elkaar vergeleken. Vandaag besteld, is morgen in huis! In veel gevallen ook nog eens met gratis verzendkosten. Consumenten kiezen een webwinkel vanwege de snelheid, het gemak en de prijs(vergelijking). De noodzaak om naar de fysieke winkel te gaan wordt bij veel consumenten steeds kleiner, ook bij de oudere generaties. Uit onderzoek van de ABN Amro blijkt dat ruim drie op de tien Nederlandse consumenten van plan is minder inkopen te doen in fysieke winkels. Recreatief winkelen is daarmee niet langer vanzelfsprekend. De behoefte aan fysieke winkelmeters zal ook de komende jaren verder afnemen. Consumenten kopen dus vaker vanuit huis (online) en dichter bij huis (er wordt minder ‘gewinkeld’). Ook in de provincie Overijssel. Terwijl dit voorheen vooral de middelgrote kernwinkelgebieden raakte, blijkt uit het Koopstromen Onderzoek Oost-Nederland 2019 dat (op enkele uitzondering na) ook grote centrale winkelgebieden (binnensteden) een verminderde kooporiëntatie constateerde. De grote ondersteunende winkelgebieden (veelal met een uitgebreid aanbod dagelijkse detailhandel en royale parkeerruimte) konden juist rekenen op een groeiende belangstelling van consumenten.
26
De verminderde oriëntatie op grote centrale winkelgebieden (binnensteden) valt grotendeels te verklaren door de opkomst van onlinebestedingen in met name niet-dagelijkse detailhandel (mode en kleding). Het belang van een fysieke winkel neemt hier dan ook af. Dat gaan fysieke winkels merken. Voor sommigen is het de genadeklap, andere kunnen met minder winkelruimte af. Dit geldt zowel voor de middenstand, als de grote wereldwijd opererende ketens. Grote modeketens zijn hun aanwezigheid in grotere binnensteden aan het heroverwegen. Dit zijn de locaties met de hoogste huren, maar tevens met de grootste omzetverliezen. Voor veel grotere modeketens is het dan niet meer rendabel om er te blijven. Een alternatieve optie is dat ze kiezen voor winkels met een kleiner winkelvloeroppervlakte. Zo heeft H&M vanwege bedrijfseconomische afwegingen bijvoorbeeld al besloten om wereldwijd 250 winkels te gaan sluiten en parfumeriewinkel Douglas gaat wereldwijd 500 winkels sluiten. Daarbij verwacht de consument steeds vaker dat de fysieke winkelier ook online te vinden is. Omni-channel (gecombineerd online- en ofÒine kanaal) wordt daardoor steeds belangrijker! Ook voor de kleinere kernen. Ondernemers uit hetzelfde winkelgebied kunnen bijvoorbeeld krachten bundelen via één gezamenlijk online platform.
Opkomst van online, ook steeds vaker bij dagelijkse detailhandel zoals online-supermarkt Picnic die inmiddels ook actief is in Borne (Picnic)
BRANCHEVERVAGING: BLURRING Grenzen vervagen! Koffie met gebak bij de boekhandel of een broodjeszaak dat gelijk dienst doet als atelier. Om meer beleving toe te voegen in de winkel én om te zorgen dat klanten langer in de winkel blijven, lopen retail en horeca steeds vaker in elkaar over. Dit wordt blurring genoemd. Door middel van blurring kunnen fysieke winkels ook net dat stukje meerwaarde bieden, ten opzichte van online aanbieders. Naast beleving, worden ook deskundig advies en service daarbij steeds belangrijker! Daar ligt de kracht van de fysieke winkelvloer en hier kan men het verschil maken. Met het ontzorgen, faciliteren, bieden van service en vakkennis en de sociale component kunnen fysieke winkels in een behoefte van consumenten blijven voorzien.
Succes voor vandaag, is geen garantie op succes voor morgen! Consumenten hebben behoefte aan hier-en-nu ervaringen. Tijdelijk aanbod, zoals een festival, evenement of pop-up restaurant, is ongekend populair aangezien consumenten niets willen missen. Morgen kan ik ook nog wel winkelen, maar het pop-up restaurant is alleen vandaag nog open! Deze trend wordt in toenemende mate versterkt door de digitale samenleving. Binnen de belevingseconomie wordt profilering van centrumgebieden én gemeente steeds belangrijker. Centrumgebieden moeten op basis van hun eigen specifieke winkelgebieds- en omgevingskenmerken beoordelen welke rol voor hen passend is binnen de regionale voorzieningenstructuur waarin ze opereren en de ontwikkelingen die daarin gaande zijn. In regionaal verband is dan ook zeker gelegenheid voor een sterkere of meer complementaire profilering. Het is daarbij van belang om zo goed mogelijk aan te sluiten bij de specifieke kenmerken van de bevolking in het marktgebied en bij de concurrentieomgeving waarin het winkelgebied opereert. Borne profileren als ‘textielgemeente van vroeger, kloppende modehart van nu’ is hier een mooie eerste aanzet toe.
27
Tot slot heeft de coronacrisis (begin 2020 tot medio 2022) ervoor gezorgd dat de horeca, noodgedwongen, een andere markt is gaan bedienen. Lang werd gedacht dat restaurants niet geschikt waren voor de thuisbezorgd markt. Niets lijkt minder waar. Veel horecaondernemers hebben, op een creatieve manier, bewezen goed in te kunnen spelen op bezorgmarkt. Bij bezorgbedrijf Deliveroo Nederland sloten zich sinds de lockdown van maart 2020 alleen al 950 nieuwe restaurants aan. Dit zou zo maar eens een blijvertje kunnen zijn, ook na de coronacrisis. Hoewel de populariteit van de horeca ook na de coronacrisis onverminderd groot is, blijft de sector wel conjunctuurgevoelig.
Belevingseconomie: tijdelijk pop-up restaurant Bordes Marrakech in het voormalig stadhuis van Almelo (Brood met spelen XO)
Ook vervult horeca een belangrijke functie in de belevingseconomie. Waar vroeger vooral het winkelaanbod als visitekaartje van je centrumgebied gold, is dat tegenwoordig steeds vaker het horeca aanbod. Om goed te kunnen inspelen op de belevingseconomie, zijn beeldbepalende locaties en gebouwen voor vernieuwende horecaconcepten kansrijk. Daarbij vervult de horeca steeds vaker de rol als ontmoetingslocatie. De lunchroom om de hoek is steeds vaker het nieuwe kantoor voor student of professional. Ook vindt horecabezoek, onder invloed van tal van factoren, steeds meer en vaker buiten plaats (zoals de verlenging van het terrasseizoen). Dit alles stelt andere eisen aan de horeca en omgeving.
EFFECTEN CORONACRISIS DREUNEN NA De coronacrisis heeft een grote impact gehad op het functioneren van centrumgebieden. Met name de horeca- en modebranche zijn zwaar getroffen. Deze branches zijn sterk bepalend voor veel winkelgebieden, waardoor hier de crisis goed voelbaar was. Veel retailers in centrumgebieden zagen hun omzet sterk dalen of zelfs compleet tot stilstand komen. De passantenaantallen kelderden als gevolg van deze maatregelen drastisch. Door het omvangrijke steunpakket van de overheid is de schade, vertaalt in leegstandpercentage, tijdens de coronapandemie nog enigszins binnen de beperken gebleven. Het is de vraag hoe zich dit zal ontwikkelen. Een gesloten winkel haalt immers geen omzet en met kleine marges kan een sluiting van enkele weken al direct de buffer van de ondernemers doen verdampen. Winkels die tijdelijk gesloten waren hebben dus een grotere kans om op termijn de deuren te moeten sluiten, dan winkels die open konden blijven. De verwachting is dat het leegstandpercentage de komende jaren, mede als nasleep van de coronapandemie maar ook vanwege inflatie, nog wel verder zal oplopen. Het afgelopen jaar (2023) was dit al goed zichtbaar met faillissementen van bekende ketens zoals Vero Moda, Score, Shoeby, BCC en Big Bazar.
EFFECT CORONA OP CENTRUM BORNE In het centrum van Borne is relatief veel mode aanwezig, een branche die tijdens de coronacrisis dubbel is geraakt vanwege teruglopende bestedingen en de groei van het aandeel online. Echter had Borne wel het voordeel dat het voor de coronacrisis redelijk goed voorstond, waardoor het weerbaarder was en een crisis beter kon opvangen. Daarbij heeft Borne het voordeel van gunstige vooruitzichten zoals de bevolkingsgroei, van met name tweeverdieners met hoge inkomens, door de nog steeds groeiende wijk Bornsche Maten. Dit vertaalt zich in het direct potentieel en bestedingen in winkelgebieden. De winkelgebieden die vanuit een sterke uitgangssituatie de crisis ingingen, waaronder het kernwinkelgebied van Borne, goed zullen herstellen. Deze winkelgebieden hebben namelijk een groter herstelvermogen dan winkelgebieden met een zwakke uitgangssituatie en/of een weinig onderscheidend profiel. Toch geldt ook voor de sterke winkelgebieden – naast de opgave om het centrum compact te maken – ook een inhoudelijke opgave. Met het feit dat het speelveld (permanent) is veranderd zullen zij zich moeten beraden op de rol die ze hierin kunnen en willen vervullen.
Dat vraagt om aandacht voor veranderd consumentengedrag in combinatie met focus op uniciteit en onderscheidend vermogen binnen de regionale (en digitale) concurrentie-omgeving (I&O Research, Corona-oplegger winkelgebieden
WORD TEKST CLICK COLLECT TOEVEOGEN IN KADER
Overijssel, januari 2021).
Click & Collect tijdens lockdown bij Action Borne
28
Bron: I&O Research, Corona-oplegger winkelgebieden Overijssel, januari 2021
29 Bron: Vastgoedmarkt, Deze winkelleegstand verwacht het PBL per binnenstad, december 2020 Bron: I&O Research, Corona-oplegger winkelgebieden Overijssel, januari 2021 Bron: Colliers International, Transformatie van winkels naar woningen, oktober 2020
COMPACT CENTRUM EN TRANSFORMATIE De roep om een compact centrum wordt in veel winkelgebieden steeds groter. Ook in Oost-Nederland ligt er een (grote) opgave om kernwinkelgebieden compacter te maken. Verschillende gemeenten in de regio, zoals Almelo en Hengelo, hebben dan ook reeds plannen gemaakt om het centrumgebied compacter te maken en transformatie aan te moedigen. Door ondernemingen te concentreren kunnen zij profiteren van elkaars nabijheid. Clustering van verschillende functies, als winkels, horeca en diensten, stimuleert de onderlinge synergie en houdt een gebied levendig. Van monofunctionele winkelgebieden, naar gevarieerde centrumgebieden! Door te kiezen voor een duidelijk afgebakend centrumgebied, kunnen er keuzes worden gemaakt! Functies die buiten het afgebakend centrum liggen zouden in aanmerking kunnen komen voor transformatie. Een goede samenwerking binnen de gouden driehoek (ondernemer, eigenaar, gemeente) is hiervoor van essentieel belang. Het transformeren van winkels, buiten het kernwinkelgebied, is in veel centrumgebieden een win-win scenario. Het centrumgebied wordt een verblijfsgebied voor verschillende doelgroepen, het levert een bijdrage aan het woningtekort en de eigenaar heeft weer een toekomstbestendige investering. De transformatie van aanloopstraten is een natuurlijk proces.
Als er gaten vallen in het hoofdwinkelgebied, kunnen winkeliers uit de aanloopstraten doorschuiven naar een betere plek. Zeker als gevolg van de (sterk) gedaalde huurprijzen in de hoofdstraten.
Voor sommige winkeliers is verplaatsing financieel niet haalbaar, bijvoorbeeld omdat zij recent hebben geïnvesteerd in de winkelinrichting. Het is daarbij extra belangrijk dat vastgoedeigenaren en gemeente samenwerken en verplaatsing stimuleren. Dat kan met een inrichtingsbijdrage, tijdelijke steun, maar ook met flexibiliteit in het Omgevingsplan.
30
Bron: KSO Oost-Nederland, 2019 Bron: Colliers International, transformatie van winkels naar woningen, oktober 2020 Bron: Behoefteraming bedrijventerrein Overijssel, januari 2022
BEDRIJVENTERREINEN ZIJN EEN CRUCIALE SCHAKEL IN ECONOMISCHE MOTOR
Bedrijventerreinen in Overijssel huisvesten zo’n 14.350 bedrijven die voor een belangrijk deel bijdragen aan innovatie, bijdragen aan de bouw- en verduurzaamingsopgave, steden en dorpen vitaal houden door maatschappelijk actief te zijn en een bijdrage leveren aan het opleiden van goede professionals. Ongeveer 36% van de werkgelegenheid van de provincie Overijssel is gehuisvest op een bedrijventerrein. Dit is hoger dan het landelijk gemiddelde. Vanuit ruimtelijk perspectief zijn bedrijventerreinen dan ook een cruciale schakel in het economisch functioneren van Overijssel én regio Borne. In de regio Twente is er sprake van een relatief gesloten arbeidsmarkt. Dat wil zeggen dat er nauwelijks omvangrijke pendelstromen zijn naar gemeenten buiten de regio. Met andere woorden, wonen en werken in Twente zijn sterk aan elkaar verbonden. Vooral de stedenband Almelo-Borne-HengeloEnschede kent een sterke onderlinge arbeidsrelatie.
4.2 RELEVANTE ONTWIKKELINGEN IN BORNE (EN OMGEVING) GEMEENTE BORNE In de gemeente Borne zijn er met name relevante ontwikkelingen die te maken hebben met wijzigingen in de infrastructuur. Het gaat om een tweetal ontwikkelingen:
Nieuwe regionale randweg De afgelopen jaren zijn verschillende opties onderzocht voor de aanleg van een nieuwe (regionale) randweg. Uiteindelijk is gekozen voor de zogeheten ‘Vloedbeltverbinding’. Deze nieuwe randweg moet vooral de toenemende verkeersdruk in Zenderen en delen van Borne verminderen. De aanleg van de nieuwe Vloedbeltverbinding zal ook effect kunnen hebben voor de voorzieningenstructuur in met name Zenderen.
De nieuwe verbinding zal immers zorgen voor minder verkeer door het centrum van Zenderen, wat effect heeft op de zichtbaarheid en bezoekers toestroom. Anderzijds biedt het de randweg juist een nieuw potentieel voor het toeristisch-recreatief product.
Huidige N743 upgraden na realisatie Vloedbeltverbinding De huidige N743 is op dit moment een regionale verbinding. Deze weg vormt een grote barrière in Zenderen, de groene Poort en in Borne. De woonwijken Stroom Esch en de Bornsche Maten worden afgesplitst van het dorp. Echter rijdt er niet alleen doorgaand verkeer over de N743, er rijdt ook Borns verkeer. In het onderzoek ‘kansen om barrières in Borne te slechten’ zijn twee scenario’s doorgerekend en uitgewerkt. Scenario 1; het upgraden / inpassen van de weg ter hoogte van de Bornsche Maten en scenario 2; het fysiek weghalen van de weg ter hoogte van de Bornsche Maten. De conclusie uit dit onderzoek is dat scenario 1 de voorkeur heeft. Op deze manier blijft Borne goed bereikbaar en komt er niet een nieuwe barrière door de Bornsche Maten (Bornsche Beeklaan). Economische effecten van verkeersmaatregelen Wijziging in bereikbaarheid heeft gevolgen voor het verblijfsklimaat, maar dit hoeft niet altijd te leiden tot omzetdaling voor de aanwezige retailers. Er kan door onderzoek gericht inzicht geboden worden in te verwachte economische effecten als gevolg van verkeersmaatregelen, zoals het inrichten van de openbare ruimte voor lopen, fietsen, verblijven en ontmoeten of een nieuw circulatieplan.
Dit kan zowel kwalitatief gedaan worden voor specifieke straten, met bijvoorbeeld belevingsonderzoek, als kwantitatief op basis van een uitgebreid ontwikkeld Koopstromenmodel. Dit is een model waarin de aantrekkingskracht van winkelcentra wordt gecombineerd met bereikbaarheid.
Door het analyseren van veranderingen in bereikbaarheid en reistijden kan onderzocht worden welke omzeteffecten voor welke type winkels verwacht kan worden. Daarbij kan ook meegenomen worden of een deel van de klanten inderdaad naar concurrerende winkelgebieden zal verdwijnen.
ONTWIKKELINGEN BIJ BUURGEMEENTEN Retail In de directe omgeving van de gemeente Borne liggen twee grote winkelgebieden: Plein Westermaat (50.400 m² wvo) in Hengelo en de Woonboulevard in Almelo (28.300 m²). Plein Westermaat vervult, met name door de aanwezigheid van IKEA, een belangrijke regionale functie. Uit het Koopstromenonderzoek OostNederland 2019 blijkt dat maar liefst 69% van de consumentenomzet van Plein Westermaat buiten Hengelo komt. Hiervan komt 8% uit de gemeente Borne. De Woonboulevard in Almelo vervult primair een functie voor de eigen gemeente. Uit het Koopstromenonderzoek blijkt dat 69% van de omzet uit de eigen gemeente komt. Het overige deel komt met name van inwoners uit gemeenten Wierden, Twenterand en Tubbergen. De gemeente Borne wordt niet genoemd. Inwoners uit Borne zijn dan ook meer georiënteerd op Plein Westermaat in Hengelo dan de Woonboulevard in Almelo. De oriëntatie zou in de toekomst kunnen veranderen. De Woonboulevard Almelo wordt de komende jaren omgebouwd tot Lifestyle Boulevard. Eigenaren investeren in 2020-2025 vijf miljoen euro in de opwaardering van het winkelgebied. Ook worden nieuwe branches en formules aangetrokken, die vanwege de grootte niet inpasbaar zijn in centrumgebieden. Bron: KSO Oost-Nederland, 2019 Bron: Colliers International, transformatie van winkels naar woningen, oktober 2020
31
Tot slot wil Hornbach op de locatie Rhijnbeek, nabij de Lifestyle Boulevard, een grootschalige bouwmarkt- en tuincentrum mogelijk maken van ruim 18.000 m². De gemeente Almelo staat positief tegenover de plannen. De provincie Overijssel is echter kritisch over de komst van Hornbach naar Almelo, vooral omdat de markt reeds verzadigd is met twee grootschalige bouwmarkten in Hengelo (Bauhuis) en Enschede (Hornbach). De ontwikkeling van de Lifestyle Boulevard en de mogelijke komst van Hornbach zou effect kunnen hebben op de kooporiëntaties van inwoners uit de gemeente Borne.
Bedrijvigheid Het XL Businesspark aan de A35 aan de zuidkant van Almelo is een gezamenlijk project van de gemeenten Almelo, Borne, Hengelo, Enschede en de provincie Overijssel. Dit bedrijventerrein huisvest ondernemers die een terrein van meer dan 2 hectare nodig hebben. Alle kavels op het businesspark zij nagenoeg uitgegeven, waardoor de gemeente Almelo momenteel de mogelijkheden onderzoekt voor XL Businesspark 2. Dit is gepland aan de overzijde van het Twentekanaal. Naar verwachting kunnen de eerste kavels medio 2027 in de verkoop gaan. BEELDBEPALEND VASTGOED Binnen de gemeente Borne liggen meerdere beeldbepalende panden die (op korte termijn) mogelijk op zoek zullen gaan naar een nieuwe functie. Het betreft onder andere religieus vastgoed (zoals kloosters en kerken). Dergelijke beeldbepalende panden lenen zich goed voor nieuwe en bijzondere concepten zoals voor (recreatieve) overnachting of horeca. Een mooi voorbeeld van beeldbepalend vastgoed dat een nieuwe functie heeft gekregen is Het Seminar in Zenderen. Hier is van een voormalig Karmelieten klooster een restaurant, vergader- en evenementenlocatie gemaakt.
4.3 JURIDISCHE KADERS Naast gemeentelijk beleid, zijn vanuit de hogere overheidslagen, de volgende beleidskaders relevant:
EUROPESE DIENSTENRICHTLIJN Vooral voor detailhandel is de Europese dienstenrichtlijn relevant. Dit heeft te maken met branchebeperkingen binnen de detailhandel die in Omgevingsplannen veelal zijn opgenomen. Gemeenten gebruiken deze branchebeperkingen om duidelijk te kunnen sturen, zodat met name reguliere detailhandel (zoals kledingwinkels, supermarkten etc.) in centrumgebieden komen. Perifere detailhandel (zoals bouwmarkten, meubelzaken en andere grootschalige detailhandel) mogen dan veelal buiten de centrumgebieden landen. Een ondernemer in Appingedam heeft deze regeling aangevochten bij de Raad van State. Zij wilden de Bristol (mode) vestigen op het Woonplein (woonboulevard). De gemeente Appingedam wilde hier niet aan meewerken aangezien dit in strijd is met het bestemmingsplan. Na een Raad van State procedure is de gemeente in het gelijk gesteld. De gemeente heeft hier wel een extra onderbouwing met betrekking tot de brancheregeling voor moeten opstellen. Belangrijke eis is dat de brancheringsregels noodzakelijk en evenredig moeten zijn.