Bijlage: Programmabegroting 2024-2027
Tekst van het document
1
Inhoudsopgave 1 2 3 4
5
6
7
Voorwoord ............................................................................................................................................ 3 Leeswijzer .............................................................................................................................................. 5 Financiële hoofdlijn ............................................................................................................................... 7 Programma’s ....................................................................................................................................... 12 4.1 Programma Wonen en Leven .......................................................................................................... 13 4.2 Programma Duurzame toekomst .................................................................................................... 17 4.3 Programma Inclusieve samenleving ................................................................................................ 21 4.4 Programma Bestuur en samenleving .............................................................................................. 27 4.5 Programma Financieel gezond ........................................................................................................
31 Paragrafen ........................................................................................................................................... 35 5.1 Paragraaf Lokale Heffingen ............................................................................................................. 36 5.2 Paragraaf Weerstandsvermogen en Risicobeheersing ................................................................... 46 5.3 Paragraaf Onderhoud kapitaalgoederen ......................................................................................... 54 5.4 Paragraaf Financiering ..................................................................................................................... 59 5.5 Paragraaf Bedrijfsvoering ................................................................................................................ 62 5.6 Paragraaf Verbonden partijen ......................................................................................................... 67 5.7 paragraaf Grondbeleid .................................................................................................................... 71 Financiële begroting ............................................................................................................................
74 6.1 Overzicht van baten en lasten ......................................................................................................... 75 6.2 Uiteenzetting van de financiële begroting ...................................................................................... 76 6.2 Programma Uiteenzetting van de financiële positie ....................................................................... 86 Bijlagen ............................................................................................................................................... 86 Bijlage 1 Begrotingsuitgangspunten .......................................................................................................... 87 Bijlage 2 Verplichte beleidsindicatoren ..................................................................................................... 88 Bijlage 3 Baten en lasten per taakveld ....................................................................................................... 90
2
1 Voorwoord Opletten en doorgaan De met de Nota Kaderstelling gemaakte beleidskeuzes zijn vertaald in deze Programmabegroting 20242027. De intentie van deze programmabegroting ligt in het af maken waar we mee bezig zijn en het doen van een pas op de plaats voor echt nieuw beleid. Dit houdt in dat er geen nieuwe beleidsvoorstellen worden gedaan in dit raadsvoorstel, maar dat al het bestaande beleid in de begroting zit. Natuurlijk wordt wel zo goed als mogelijk ingespeeld op externe ontwikkelingen of onverwachte gebeurtenissen. Het welzijn van de inwoners staat tenslotte centraal. De achterliggende gedachte is: uitvoeren wat we al gepland hebben, zorgen dat de gemeente financieel gezond blijft en zorgen dat de ambitie aansluit op de beschikbare personele capaciteit. Dat wordt enerzijds ingegeven door het onduidelijke financiële toekomstperspectief vanuit het Rijk en anderzijds door de krapte op de arbeidsmarkt, die ook voor de gemeente Borne dagelijks voelbaar is. Even opletten Er is in de wereld om ons heen, sinds de in de kaderstelling geschetste ontwikkelingen, weinig verbeterd. De Oekraïneoorlog duurt voort. Er komt nog steeds een flinke stroom asielzoekers en oorlogsvluchtelingen naar Nederland. De inflatie is nog steeds hoog. Ondanks de stijgende basisrente van de ECB (Europese Centrale Bank).
Er is in aanloop naar de verkiezingen voor de Tweede Kamer, veel aandacht voor bestaanszekerheid. De manier waarop die zal worden ingevuld, zal zeker niet voor alle inkomensgroepen ruimte bieden. Daardoor blijft voor veel inwoners de toekomst onzeker. Ook al omdat energie duur blijft, met als gevolg daarvan hoge prijzen voor andere producten, met voedingsmiddelen als invloedrijkste op het dagelijkse bestaan. Door de val van het Kabinet op 23 juni jl. is een aantal dossiers blijven liggen, waarvan we eigenlijk hoopten dat er op dit moment al een besluit over genomen zou zijn. ‘Pas op de plaats’ blijkt daarmee opnieuw een verstandige intentie te zijn. We hebben na de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november nog een formatie te goed. Maar die lijken steeds langer te duren. Voor structurele helderheid over de gemeentelijke inkomsten vanuit het gemeentefonds, moeten we minstens wachten op de ‘meicirculaire’ van 2024. Maar er zijn ook andere, stil liggende, dossiers met mogelijk effect op onze gemeenschap. De directe aanleiding van de Kabinetscrisis is het migratiebeleid. De Spreidingswet gaat nog wel in de Kamer behandeld worden. De politieke uitkomst van de wetsbehandeling is nog hoogst onzeker.
Wat betekent dat voor gemeente Borne, en straks voor een nieuw kabinet met een flink migratievraagstuk? Ook de onderhandelingen voor een landbouwakkoord zijn kort voor de val van het Kabinet gestrand. Tegelijkertijd ligt er een grote opgave in het landelijk gebied, door de staat van de natuur en de stikstofcrisis. Samen met de omliggende gemeenten worden hier plannen voor gemaakt. Er stroomt vast nog heel wat water door de Bornse Beek voordat er een nieuw Kabinet is. En daarmee duurt het nog lang voordat er vanuit het Rijk besluiten komen over gemeentelijke financiën, het immigratiebeleid, hoe om te gaan met milieu, agrariërs, onderwijs, wonen, structureel armoedebeleid, enzovoorts. Het provinciale college heeft, in hun coalitieakkoord, over groen, stikstof en agrariërs ook een beleidsvoornemen weergegeven. De Provincie heeft voorgenomen beleid gepubliceerd over de locaties voor de plaatsing van een cluster windturbines. Ook in Twente. Net buiten de grenzen van gemeente Borne. Wij zijn gesprekspartner met onze buurgemeenten en de provincie om mee te praten over de effecten daar waar het onze inwoners raakt. Daarnaast blijft er een grote opgave voor de opwek van energie. Borne zoekt naar inzet van zonne-energie op dak en land. In het provinciale coalitieakkoord wordt ook een bredere visie op het realiseren van zon-opwek geschetst.
Het heeft allemaal invloed op het gemeentelijke beleid. Het vergt ook personele capaciteit. Het Bornse college en de dorpsraad Zenderen hebben in brieven aan de provinciale verkenners en de formateur, naast andere wensen, de Vloedbeltverbinding onder de aandacht gebracht. Het project staat nu in het provinciale coalitieakkoord. Daar zijn we blij mee.
3
En nu doorgaan Een pas op de plaats betekent niet dat er niets gaat gebeuren. 2024 wordt een druk jaar. Er wordt aan uw raad in het najaar van 2023 een duurzaamheidsplan gepresenteerd. Daar hoort, na goedkeuring, ook nog personele invulling bij. Dat wordt nog een opgave in de huidige arbeidsmarkt. En dan zal een aanvang worden gemaakt met de uitvoering ervan. De energietransitie, zoals het aardgasvrij maken van Wensink-Zuid, gaat gewoon door. En de komende jaren wordt hard gewerkt om de versnelde woningbouw te realiseren. Zoals afgesproken in de regionale woondeal, maar ook voor spoedzoekers en speciale doelgroepen. Waarvoor misschien wel tijdelijke doorstroomlocaties en tijdelijke woningen noodzakelijk zijn. De Omgevingswet wordt in januari 2024 van kracht. Na jaren van voorbereiding en herhaaldelijk uitstel. Toch is het spannend om te zien of alle (landelijke) systemen naar behoren werken. In het verlengde van de Omgevingswet zal de Raad in 2024 de Omgevingsvisie vaststellen. Met de Bornse Dromendagen is al veel informatie opgehaald! De herijkte uitvoering van Het Sportcentrum in Borne West gaat voluit verder. Net als de bouw van de nieuwe school op de locatie Jan Ligthart ter vervanging van de fuserende scholen Jan Ligthart en ’t Oldhof. En begin 2024 wordt er nieuw communicatie- en participatiebeleid vastgesteld.
Met een amendement heeft uw raad besloten de rioolvervanging in de Prins Bernhardlaan te combineren met een volledige herinrichting. Blijft de vraag: “Kan er meer worden aangepakt in de jaren-50 en -60 wijken van Borne?” Op veel plaatsen is groot onderhoud en bijvoorbeeld vernieuwing van riolering noodzakelijk. Hiervoor wordt een meerjarenprogramma opgezet. In de karakteristieke Spanjaardswijk, die nog ouder is, wordt overigens vanaf oktober 2023 gewerkt aan de riolering en een duurzaam en toekomstbestendig ingerichte, groene wijk. Een project dat, dankzij de participatie, samen met de bewoners tot stand is gekomen. Het werk is eind 2025 afgerond. Op het gebied van verkeersveiligheid wordt er doorgewerkt aan de ondertunneling van de spoorlijn in de Oonksweg en Bornerbroeksestraat. En er wordt doorgewerkt aan de snelfietsverbinding, de F35. De belangrijke rotonde aan de Azelosestraat/Twickelerblokweg en de parkeerplaats op de Azelosestraat worden aangelegd. Zo wordt het sportpark veiliger bereikbaar. Naast de voorbereidende werkzaamheden voor de N743/N744 die, aansluitend op de aanleg van de Vloedbeltverbinding, een veilige lokale verbinding tussen Borne en Zenderen gaat worden. En over veiligheid gesproken; Meer zichtbare BOA’s werkt, merken we steeds meer. Een zichtbaar team van Boa’s zorgt voor meer veiligheidsgevoel.
Ook in het sociale domein staat een flink programma klaar. Er wordt gewerkt aan de versterking van de voorliggende voorzieningen. De voorbereiding voor de ‘inkoop Jeugd’ moet vóór 2025 zijn afgerond, evenals die voor Wmo begeleiding en dagbesteding. Er wordt flink ingezet op de inclusieagenda en de hervormingsagenda jeugd. Er wordt steeds integraler gewerkt. Vanuit de verschillende domeinen in gemeente Borne is en wordt gewerkt aan het integrale plan van aanpak voor de uitvoering van het GALA (Gezond en Actief Leven Akkoord): Borne Gezond. De overheid staat voor een grote uitdaging om de stijging van de zorgkosten een halt toe te roepen. Dat kan lukken door de zorgvraag te laten dalen. Stevig inzetten op preventie kan daarbij helpen. Voor de jaren 20232026 stelt het Rijk extra financiële middelen beschikbaar om preventieprojecten op het gebied van sport, bewegen, cultuur, gezondheid en sociale basis, uit te voeren. Hoe? Al dat werk moet ook worden gedáán. En ook daarom heeft de doorontwikkeling van de organisatie een hoge prioriteit. Als een van de voorwaarden om als succesvolle en zelfstandige gemeente Borne te blijven voortbestaan. Binnenkort wordt de analyse, die de afgelopen maanden is gemaakt, aan uw raad gepresenteerd. En daar horen de aanbevelingen voor de komende jaren natuurlijk bij.
Tot slot Gebaseerd op de gewijzigde vastgestelde Kaderstelling 2024 – 2027, ligt er nu een begroting voor 2024 voor u. Hierin zijn de meicirculaire 2023 en cijfers van de memo die bij behandeling van de nota kaderstelling aan de raad is aangeboden, verwerkt. De bestaande ambities die verwerkt zijn in deze begroting, staan enerzijds voor ambitie, anderzijds ademt deze begroting opnieuw de intentie ‘Pas op de Plaats voor nieuwe beleidsvoorstellen’ uit te stralen. Zodat Borne, ook op de langere termijn, kan zorgen voor het welzijn van de inwoners, organisaties en ondernemers. Als financieel gezonde gemeente. In een Borne waar men het woon- en werkklimaat hoog blijft waarderen. Conform hun wensen uit ‘MijnBorne2030’. Daar doen we het tenslotte voor. 4
2 Leeswijzer Overeenkomstig artikel 190 van de Gemeentewet biedt het college de gemeenteraad een meerjarenbegroting aan. Deze begroting is ook bedoeld om de gemeenteraad en de Bornse samenleving inzicht te geven in de verwachte inkomsten en uitgaven van de gemeente. Hiermee kunnen zij zich een oordeel vormen over de financiële positie en de beleidskeuzes van de gemeente. Voor de gemeenteraad dient de begroting als kader om beleidskeuzes te maken en te sturen op prioriteiten voor deze raadsperiode. Voor het college is de begroting het financieel en beleidsmatig kader voor de jaarschijf 2024. De begroting die hier voorligt is gebaseerd op de kaderbrief 2024-2027. In hoofdstuk 3 volgt een toelichting op de financiële hoofdlijnen. In hoofdstuk 4 worden de programma's beschreven. De begrotingsindeling bestaat uit vijf programma’s en verschillende programmaonderdelen; deze worden thema’s genoemd. De beschrijving per programma en thema is telkens opgebouwd vanuit de drie wvragen: • Wat willen we bereiken? • Wat gaan we daarvoor doen? • Wat gaat het kosten? Voor de vergelijking hebben wij de jaarrekeningcijfers van 2022 opgenomen in de meerjarenoverzichten met baten en lasten per programmaonderdeel. In hoofdstuk 5 zijn de verplichte paragrafen opgenomen. Het doel van de paragrafen is om onderwerpen die programma overstijgend zijn inzichtelijk te maken.
Hoofdstuk 6 gaat in op de financiële begroting. Dit betreffen veelal financiële overzichten op detailniveau. Dit zijn o.a. de verplichte overzichten waar wij over moeten rapporteren. Tot slot komen in hoofdstuk 7 de bijlagen aan bod. Hierin staan onder andere de uitgangspunten van deze begroting, de verdeling van baten en lasten per taakveld en een detailoverzicht van alle verbonden partijen.
5
Financiële hoofdlijn
6
3 Financiële hoofdlijn In het raadsakkoord 2022-2026 heeft de gemeenteraad de koers voor de komende raadsperiode vastgelegd. Op basis hiervan is de kaderbrief 2024-2027 in juli 2023 vastgesteld door de gemeenteraad en vormt deze de basis voor de meerjarenbegroting 2024-2027. Om de prioriteiten uit het raadsakkoord aan te laten sluiten op deze begroting, is de begroting ingedeeld in vijf programma’s: • Programma Wonen en leven • Programma Duurzame toekomst • Programma Inclusieve samenleving • Programma Bestuur en samenleving • Programma Financieel gezond De financiële basis voor deze begroting 2024-2027 is de Nota Kaderstelling 2024-2027 die op 18 juli door uw raad gewijzigd is vastgesteld.. Naast de gewijzigde Nota kaderstelling zijn ook de memo foutherstel en de definitieve meicirculaire 2023 financieel verwerkt in deze begroting. Tot slot zijn er nog een paar nieuwe autonome ontwikkelingen verwerkt. Dit zijn ontwikkelingen die nog niet inzichtelijk ten tijde van de vaststelling van de Nota Kaderstelling. De meerjarenbegroting laat het volgende eindbeeld zien: Saldo meerjarenbegroting (* €1.000) Saldo
Begroting 2024
MJR 2025
MJR 2026
MJR 2027
1.172 V
1.934 V
-2.953 N
- 3.017 N
Hiermee is de begroting in 2024 en 2025 structureel sluitend. Vanaf 2026 ontstaat er een tekort van ongeveer € 3,0 miljoen. Hieronder lichten wij toe hoe we tot dit eindbeeld komen. Het Ravijn Het structurele nadeel vanaf 2026 ontstaat door alle onzekerheden die er nog in de financiën zitten die vanuit het Rijk naar de decentrale overheden gaan. Het Rijk heeft eenzijdig besloten dat vanaf 2026 het gemeentefonds niet langer via de normeringssystematiek wordt geïndexeerd. Hiermee vervalt de directie koppeling met de Rijksuitgaven volgens het ‘samen trap op, samen trap af’ principe. Het gemeentefonds wordt volgens de Voorjaarsnota van het Kabinet, vanaf 2027 geïndexeerd aan de hand van volumegroei van het Bruto Binnenlands Product. Conform de Nota Kaderstelling wordt ook nog steeds rekening gehouden met een opschalingskorting. Deze is op landelijk niveau tot en met 2025 bevroren. Vanaf 2026 houden wij nog steeds rekening met een structureel nadeel van € 1.825.000. De extra middelen voor jeugdzorg zijn tot en met 2025 toegezegd. Voor de periode vanaf 2026 houden wij er rekening mee dat we nog slechts 75% van deze extra middelen ontvangen. Het gaat hierbij om een bedrag van € 900.000 in plaats van € 1.200.000. Dit alles zorgt voor het zogenaamde ‘Ravijn’ na 2025. De afgelopen periode heeft er overleg plaatsgevonden tussen Rijk en VNG over de financiën van decentrale overheden.
Hierin is nog niets opgelost, er zijn wel stappen gezet om tot een oplossing te komen. Hierin is ook afgesproken dat het aan het nieuwe kabinet is om een uitspraak te doen over de opschalingskorting. Mocht er in april 2024 geen nieuw kabinet zijn, dan beslist het demissionaire kabinet hierover bij de besluitvorming over de voorjaarsnota en vertaalt dit in de meicirculaire 2024.
7
Structureel begrotingssaldo De Nota Kaderstelling 2024-2027 Hierin wordt beschreven dat het vertrekpunt begrotingssaldo van de meerjarenbegroting 2023-2026 was aangevuld met autonome ontwikkelingen als loon- en prijsstijgingen, inkomstenstijgingen en een inschatting van de meicirculaire van het Rijk. Er is afgesproken dat we alle incidentele middelen ten laste brengen van de incidentele baten in de reserve beleidsontwikkeling. De stand van de reserve beleidsontwikkeling is hierdoor actueel en de begroting laat een zuiver structureel meerjarig saldo zien. Ook de met de Nota Kaderstelling gehonoreerde nieuwe beleidsvoorstellen zitten in deze meerjarenbegroting. Uw raad heeft besloten om na te gaan hoe versneld uitvoering kan worden gegeven aan het programmaplan duurzaamheid, inclusief hieraan gekoppelde financiële middelen. Het programmaplan duurzaamheid staat op 2 november op de agenda van de raad ter besluitvorming. De hiermee gemoeide aanvullende middelen zijn reeds verwerkt in onderstaande tabel. Ook de integrale herinrichting van de Prins Bernhardlaan en de verduurzaming van de Wensink is in afwijking op de Nota Kaderstelling verwerkt in deze begroting. Deze raken de structurele ruimte van de begroting niet, maar hebben invloed op de reservepositie van gemeente Borne. Hier wordt in de volgende paragraaf op ingegaan.
Dit levert het volgende beeld op: Bedragen * €1.000 Structureel saldo begroting 2023 Gemeentefonds Loon- en prijsstijgingen Inkomstenstijgingen Overige autonome ontwikkelingen Taakmutaties Structureel saldo bestaand beleid Nieuwe beleidsvoorstellen: effect op het saldo Prins Bernhardlaan Verduurzaming Wensinkhof Duurzaamheid Structureel saldo nieuw beleid Saldo Nota Kaderstelling 2024-2027
Begroting 2024 1.185
MJR 2025 2.802
MJR 2026 1.057
MJR 2027 1.057
1.156 -4.331 1.458 958 82 508
1.040 -5.281 1.562 1.005 82 1.210
-785 -5.662 1.521 472 82 -3.315
493 -6.631 1.654 -412 82 -3.757
-57
-26
4
1
0 0 -158 -215 293
0 0 -187 -213 997
0 0 -121 -117 -3.432
0 0 -56 -55 -3.812
Memo foutherstel en meicirculaire Ten opzichte van de in de Nota Kaderstelling gepresenteerde cijfers is er in de memo bij de kaderstelling een fout hersteld en het effect van de meicirculaire gepresenteerd. Deze fout heeft betrekking op de groen omrande cijfers in de bovenstaande tabel. De correctie op deze cijfers betreft een incidentele correctie en wordt verrekend met de reserve beleidsontwikkeling. Hierdoor blijft het begrotingssaldo in bovenstaande tabel ongewijzigd. De meicirculaire levert daarnaast een positief saldo van € 825.000 in 2024 op tot ruim € 1,7 miljoen in 2027. Dit is positiever dan geschat in de Nota Kaderstelling, het is echter niet voldoende om het Ravijn vanaf 2026 op te vangen: Bedragen * €1.000 Structureel saldo Nota Kaderstelling Memo foutherstel Meicirculaire Saldo na foutherstel en meicirculaire
Begroting 2024 293 0 825 1.118
MJR 2025 997 0 1.165 2.162
MJR 2026 -3.432 0 1.361 -2.071
MJR 2027 -3.812 0 1.747 -2.065
8
De meicirculaire is verwerkt in de deze begroting conform onze bestendige gedragslijn. Eind september, begin oktober wordt de septembercirculaire verwacht. Deze kan niet worden meegenomen in deze begroting, maar zal separaat aan uw raad worden voorgelegd ter besluitvorming. Het betreft immers een begrotingswijziging. Autonome ontwikkelingen Naast deze ontwikkelingen zijn er de afgelopen maanden nog een paar autonome ontwikkelingen geweest die zijn meegenomen in de begroting. Doordat de afronding van de jaarstukken dusdanig kort op de vaststelling van de Nota Kaderstelling zat, was het niet mogelijk om alle nieuwe beleidsvoorstellen en het afboeken van de activa kleiner dan € 50.000 exact door het systeem te laten bereiken. Dit levert een verfijning op van het begrotingssaldo, waardoor er een aantal relatief kleine voordelen ontstaan. Het bovenstaande geldt ook voor de renteherrekening van de grondexploitaties. Het belasten van de grondexploitaties met rente gebeurt conform een door het besluit begroting en verantwoording (BBV) vastgestelde manier. Doordat onze grondexploitaties in de afrondende fase zitten en doordat er in de Bornsche Maten nog geen nieuwe grondexploitaties zijn opgestart wordt er minder rente in rekening gebracht. Hierdoor ontstaat een nadeel van € 57.000 in 2024 dat oploopt tot € 157.000 in 2027.
De ECB heeft de rente inmiddels verhoogd naar het hoogste niveau ooit en heeft aangegeven dat we niet moeten gokken op renteverlagingen in de eerste helft van 2024. Het is daarom aannemelijk dat we een structureel hogere rente te maken gaan krijgen. De omslag wijzigt van 1% naar 1,5%. Het risicopercentage verhogen we van 1% naar 2,5%. Dit betekent dat het nieuwe rentepercentage 4% wordt. Het nieuwe rentepercentage nemen we enkel in investeringen en projecten mee indien deze op 1 januari 2024 nog niet zijn gestart. Alle investeringen en projecten waarvoor reeds een krediet is verleend voor deze datum vallen hier niet onder, ook niet indien het om een bijstelling van het reeds gevoteerde krediet gaat. Dit betekent ook dat we voorzichtigheidshalve het budget voor rente ophogen met structureel € 250.000 en in 2027 met € 500.000. Hierbij stelt de ECB ook dat de loongroei nog niet heeft gepiekt en dat het onduidelijk is hoe snel de onderliggende inflatie afzwakt. Hierdoor houden wij rekening met extra prijsstijgingen bij onze investeringsprojecten en willen wij het budget hiervoor vanaf 2026 met € 100.000 ophogen. Riolering- en reinigingsrechten zijn 100% kostendekkend. Het betreft hier een gesloten circuit. Doorschuiven van een aantal fysieke projecten waarbij de riolering ook wordt vervangen plus de nieuwe beleidsvoornemens leiden tot een gewijzigd investeringstempo.
Dit leidt tot een behoorlijk voordeel in 2024 en 2025 dat omslaat naar een nadeel in 2026 en verder. Momenteel wordt een nieuwe afschrijvingssystematiek uitgewerkt. Deze zal in 2024 aan u worden voorgelegd. Hierop vooruitlopend wordt de rioolvervanging van de prins Bernhardlaan al in 50 jaar afschreven. Doen we dit niet, dan is de voorziening niet toereikend. Het structurele saldo van de meerjarenbegroting 2024-2027 ziet er dan als volgt uit: Bedragen * €1.000
Begroting 2024 1.118
MJR 2025 2.162
MJR 2026 -2.071
MJR 2027 -2.065
Autonome ontwikkelingen
76
96
-29
32
Rente grondexploitaties
-57
-137
-271
-158
Rente
-250
-250
-250
-500
Saldo na foutherstel en meicirculaire
Inflatie projecten
0
0
-100
-100
Riool- en reinigingsrechten
285
63
-232
-226
Saldo begroting 2024-2027
1.172
1.934
-2.953
-3.017
Tot slot De begroting laat hiermee een vergelijkbaar financieel beeld zien als bij de Nota Kaderstelling 2024-2027. De jaren 2024 en 2025 zijn structureel sluitend. Daarna wordt het ‘Ravijn’ zichtbaar. Dit betekent dat het voordeel van € 2,2 miljoen in 2025 omslaat naar een tekort van € 3,0 miljoen vanaf 2026. Dit betekent dat er onder dekking geen ruimte is voor structurele beleidsvoorstellen. 9
Reservepositie In onze algemene reserves zitten per 1 januari 2024 de volgende middelen: Algemene reserves (* € 1.000)
Stand per 1 januari 2024
Algemene reserve
8.453
Algemene reserve grondexploitatie
1.789
Reserve beleidsontwikkeling
7.889
Saldo
18.131
Weerstandsvermogen De benodigde weerstandscapaciteit is € 4.936.000. De ratio weerstandsvermogen zit hiermee op 3,67 en wordt gekwalificeerd als uitstekend. Doordat we direct alle incidentele lasten dekken uit de reserve beleidsontwikkeling daalt de reserve beleidsontwikkeling. Dit wordt in de paragrafen hieronder uitgelegd. Hierdoor daalt ook de ratio weerstandsvermogen. Doordat er echter voldoende middelen in zowel de algemene reserve als de algemene grondexploitatie zit blijft deze ratio uitstekend. Reserve beleidsontwikkeling In de begroting 2024-2027 worden alle incidentele middelen direct verrekend met de reserve, dit is conform de Nota Kaderstelling 2024-2027. Dit betekent dat er een aantal verplichtingen op de reserve beleidsontwikkeling drukken. Daarom worden deze budgetten in 2024 overgeheveld naar de exploitatie dan wel naar één van de bestemmingsreserves. Op deze manier blijft er in de reserve beleidsontwikkeling enkel de middelen zitten waar geen verplichting op rust. Ten opzichte van de Nota Kaderstelling zijn er in 2023 nog een aantal besluiten genomen die drukken op de reserve beleidsontwikkeling. Het gaat hierbij om onder anderen de besluitvorming over ’t Wooldrik en de startnotitie Flexwonen. Daarnaast zijn er een aantal autonome ontwikkelingen niet opgenomen in de nota Kaderstelling, maar wel van dusdanige omvang dat deze zijn meegenomen in deze begroting.
Het gaat hierbij om de volgende ontwikkelingen: • Doordat de afronding van de jaarstukken dusdanig kort op de vaststelling van de Nota Kaderstelling zat, was het niet mogelijk om alle nieuwe beleidsvoorstellen en het afboeken van de activa kleiner dan € 50.000 exact door het systeem te laten bereiken. Dit betekent een aanvullend incidenteel nadeel van € 417.000. Structureel heeft dit echter een voordeel opgeleverd, welke verwerkt is in het structurele begrotingssaldo. • In 2015 is door het college van B&W vastgesteld het pand aan de Leemweg 2 te verkopen omdat het geen strategische waarde vertegenwoordigt voor de gemeente Borne. Door de verslechterende staat van het pand is verhuren geen optie meer. Gezien de ligging van de grond, onder hoogspanningslijnen, nabij de snelweg en nabij de randweg, wordt het pand gesloopt. Sloop van het pand en uitbreiding van de ecologische zone aan de Leemweg kost in totaal € 331.000. • Er liggen verplichtingen onder de pilot jeugdhulp teams. Deze pilot wordt t/m juli 2025 gecontinueerd.
Verloop reserve beleidsontwikkeling Stand per 1 januari 2024 Incidentele ontwikkelingen Nota Kaderstelling Aanvullende autonome ontwikkelingen Stand reserve beleidsontwikkeling
Budget (* €1.000) 7.889 -3.037 -2.528 2.324
10
Naast de incidentele ontwikkelingen op de reserve beleidsontwikkeling rusten er ook in 2025 twee verplichtingen op de reserve beleidsontwikkeling (de pilot jeugdhulpteams en het incidentele begrotingssaldo). Als er daarnaast rekening gehouden wordt met het positieve saldo van de halfjaarrapportage 2023 levert dit de volgende vrij besteedbare ruimte op: Verloop reserve beleidsontwikkeling
Budget (* €1.000)
Stand reserve beleidsontwikkeling
2.324
Verplichtingen 2025
-601
Halfjaarrapportage 2023
1.409
Vrij besteedbare ruimte
3.132
In deze vrij besteedbare ruimte wordt geen rekening gehouden met de verrekening van het meerjarige structurele saldo van de begroting (positief saldo in 2024 en 2025, negatief in 2026 en verder). Een uitgebreid beeld over wat er exact muteert en hoe de reserves er meerjarig uit zien is te vinden in hoofdstuk 6.2 onder reserves en voorzieningen.
11
4 Programma’s
Programma’s
12
4.1
Programma Wonen en Leven
4.1.2 Wat willen we bereiken? De ambitie van gemeente Borne is het bieden van ruimte voor een groeiende en leefbare gemeente. Het woonen leefklimaat in Borne wordt in hoge mate gewaardeerd. Blijkt ook uit landelijk onderzoek. Dat willen we zo houden en waar mogelijk verbeteren, op het terrein van woningbouw, energietransitie, mobiliteit en openbare ruimte. In de Omgevingsvisie die nu wordt ontwikkeld, speelt ook gezondheid een rol. Een belangrijk uitgangspunt hierin is dat de leefomgeving in Nederland, inwoners verleidt tot een gezonde leefstijl. Dat bereik je door voldoende ruimte te creëren om te bewegen, te fietsen en te wandelen. Dat laatste onderschrijven we en komt ook terug in onze visieontwikkeling en uitvoeringsplannen. De urgente vraag naar woningen vraagt om een versnelling in de realisatie. Het huisvestingsvraagstuk is daarbij complex. In de gemeente Borne hebben we in de reguliere opgave een combinatie van onze eigen en regionale ambities voor de Bornsche Maten in combinatie met de huidige situatie op de woningmarkt. Er is een vraag naar woonzorgwoningen voor verschillende aandachtsgroepen. Daarnaast is er een toenemend migratievraagstuk met taakstelling waarbij zowel asiel, studenten en arbeidsmigranten een beroep doen op al dan niet tijdelijke huisvesting.
De afgelopen periode is geconcludeerd dat de inzet op de versnelde woningbouw geïntensiveerd moet worden, waarbij getracht wordt om alle mogelijke versnellingen in te zetten die zich voor doen. Daarom worden er continu mogelijkheden verkend om nog sneller en nog meer versnelde (sociale) woningbouw te realiseren. Te denken valt hierbij bijvoorbeeld aan meer locaties voor (tijdelijke) flexwoningen, andere woonvormen die conceptueel gebouwd kunnen worden, mogelijkheden in bestaand vastgoed, etc. Daarvoor heeft de raad in de afgelopen periode al diverse besluiten genomen zoals de startnotitie Flexwonen (januari 2023) en het vastleggen van de eerste ontwikkellocaties voor versneld bouwen aan de Tichelkampweg en Goudbes (mei 2023). Ondertussen is gestart met de uitwerking van deze plannen om zowel (tijdelijke) flexwoningen als versnelde sociale woningbouw gereed te krijgen en zien we dat deze versnellingen niet eerder dan in Q4 2024 tot resultaat gaan leiden. In het licht van die dynamiek op de woningmarkt is in mei van dit jaar de geactualiseerde 'Woonvisie Borne 2022+' door de gemeenteraad vastgesteld. Met deze woonvisie kijken we naar de toekomst van het wonen in Borne en bieden we een basis voor de afwegingen die we in de komende jaren maken.
Zo zorgen we er voor dat Borne ook de komende tien jaar voldoende passende woningen kan blijven bieden voor haar inwoners en dat Borne een belangrijke woonfunctie blijft vervullen voor de regio Twente. We werken aan een evenwichtige en toekomstbestendige woningvoorraad die past bij de woningvraag van de toekomst. Daarbij vooral kijkend naar specifieke doelgroepen als jongeren, ouderen en statushouders. Het moet voor de inwoners mogelijk en aantrekkelijk zijn om op een natuurlijke manier een wooncarrière te maken die past bij de levensloop. Het gaat dan niet alleen om levensloopbestendig bouwen, maar bijvoorbeeld ook om aandacht binnen woonomgevingen voor kwetsbaren. Uiteindelijk betekent dit het realiseren van de juiste woningen op de juiste plek.
13
4.1.2 Wat gaan we daar voor doen? Wonen en bouwen De druk op de woningmarkt is uitzonderlijk hoog, zo ook in Borne. Dat geldt voor alle woonsegmenten, maar de spanning is het grootst in het ‘betaalbaar segment’. Situatie De forse prijsontwikkelingen, rentestijgingen en inflatie hebben een stevig effect op de prijzen van bouwmaterialen en op de personeelskosten. Dat heeft ertoe geleid dat de realisatie van nieuwe woningen steeds moeizamer is geworden. Er ligt een aantal beleidswijzigingen klaar van de demissionair minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. Gelet op de aankomende Tweede Kamerverkiezingen en de komende formatie is het onzeker wanneer welke wetswijzigingen op korte termijn te verwachten zijn. Versneld bouwen In lijn met het landelijk woningtekort heeft ook gemeente Borne een huisvestingsopgave, o.a. in de vorm van versnelde sociale huisvesting. Naast reguliere woningbouw, kan de opgave om aan deze acute vraag te voldoen, worden gerealiseerd door te voorzien in tijdelijke woningbouw. Daartoe is in de eerste helft van 2023 een proces in gang gezet om, aan de hand van een locatiegericht participatietraject, te komen tot locaties voor, in eerste instantie, 51 woningen. Voor 2024 wordt naar nieuwe locaties gezocht.
Voor de totale woningbouwopgave wordt in beeld gebracht hoeveel de opgave vanuit de verschillende doelgroepen is, en in relatie gebracht met het daarmee benodigd aantal woningen. In 2024 zal zo veel mogelijk versnelling van alle vormen van woningbouw opgestart worden. In 2024 continueren we de ingezette lijn om in de planvorming rekening te houden met de doelstellingen die vanuit het Rijk op de woningbouwopgave gelegd gaan worden. Dit houdt in dat er in de nog te ontwikkelen plannen gestreefd wordt naar meer betaalbare woningen en een grotere rol voor de woningcorporatie. Bornsche Maten In de Bornsche Maten wordt in een continu bouwstroom woningbouw gerealiseerd. In 2024 zal gestart worden met de bouw van 44 appartementen in de Veste. Daarnaast worden in fase 3A de laatst 50 kavels uitgegeven, o.a. voor de locatie Goudbes waar sociale huurwoningen gerealiseerd worden. En gaan we verder met de Maten 3B en wordt in 2024 ook het bestemmingsplan voor de Horsten ter vaststelling aangeboden. Overige bouwthema’s •
• •
•
In de 'Regionale Woonagenda Twente' is de Bornsche Maten benoemd tot sleutelproject. Dit betekent dat er 400 woningen, in aanvulling op het bestaande programma, gerealiseerd worden. Met de versnelling en uitbreiding van 2.300 naar 2.700 en, indien noodzakelijk, naar 3.200 woningen, leveren wij een bijdrage aan het oplossen van de woningbouwproblematiek in Borne en ook in de regio Twente. In de kernen Hertme en Zenderen worden dorpsplannen ontwikkeld voor woningbouw voor de lokale behoefte. Met de woningcorporatie Welbions en de huurdersvereniging worden nieuwe prestatieafspraken gemaakt voor de periode 2024-2025, waarin met name het aandeel sociale huurwoningen vergroot zal worden. In de geactualiseerde woonvisie en de in 2024 op te stellen uitvoeringsagenda voor de woonzorgvisie, brengen we de ontwikkelingen in Borne op het gebied van wonen en zorg in beeld. De woonzorgvisie is een belangrijke basis om te werken aan concrete acties om de groeiende groep ouderen, maar ook mensen die uitstromen uit beschermd wonen en maatschappelijke opvang, statushouders en dak- en thuislozen, voldoende te faciliteren in hun woon- en zorgbehoeften. Dit doen we samen met onze partners in de zorg.
14
Ruimtelijke ontwikkeling Omgevingswet De omgevingswet start per 1 januari 2024. De Omgevingswet vraagt van elke gemeente een Omgevingsvisie die in 2027 gereed moet zijn. We brengen daarvoor in 2024 de bouwstenen vanuit een diversiteit aan beleidsthema’s in kaart en vullen deze aan met input vanuit onze inwoners die hun dromen hebben gedeeld in de Bornse Dromendagen. Daarbij wordt gekeken naar het actualiseren van bestaande visies en beleid en het opstellen van nieuwe visies en ruimtelijke plannen die noodzakelijk zijn voor de Omgevingsvisie.
Mobiliteit en infrastructuur In Borne zijn twee grote barrières, te weten de bestaande provinciale weg N743 en het spoor. Door deze barrières weg te nemen willen we ervoor zorgen dat inwoners zich veilig en makkelijk in Borne kunnen verplaatsen. Het wegnemen van de beide barrières geeft ruimte aan het terugbrengen van veilige, voet- en fietsverbindingen. Dit is tevens een stimulans voor gezonde mobiliteit. De verkeersveiligheid in Borne zal door deze drie projecten flink verbeteren. De barrière van het spoor wordt deels geslecht door aanleg van twee onderdoorgangen in respectievelijk de Oonksweg en de Bornerbroeksestraat (fietsonderdoorgang). Hiervoor wordt intensief samengewerkt met ProRail. Wanneer de randwegenstructuur straks in orde is wordt de verkeersveiligheid verbeteren door veel 50 km-wegen te upgraden naar 30 km-wegen. Dat kan gelijktijdig met het inpassen van meer groen en waterberging. Naast de verkeersveiligheid zal daarmee ook de leefbaarheid sterk verbeteren. Rondom scholen wordt er gekeken naar schoolstraten, straten waar tijdens het brengen en halen geen autoverkeer komt. Zo ontstaan er een schoolzones waar kinderen veilig kunnen wandelen en fietsen. Vloedbeltverbinding: De Vloedbeltverbinding wordt ook door de provincie gezien als een belangrijk project voor de bereikbaarheid en veiligheid in onze regio.
De besluitvorming door de provincie wordt waarschijnlijk nog voor het einde van dit jaar afgerond. Openbare ruimte De openbare ruimte wordt stap voor stap publieksvriendelijk en functioneel (her)ingericht. Er worden, bij nieuwe en vervangende inrichting van deze ruimtes, klimaat adaptieve en hittestressbestendige maatregelen genomen. Groen is daar een prominent onderdeel van. In het groenambitieplan is een toekomstgerichte ambitie vastgesteld voor de groene leefomgeving van de kernen Borne, Hertme en Zenderen. Wat gaan we daar voor doen vanuit de kaderstelling Rioolvervanging Spanjaardswijk Het geslaagde participatieproces voor de herinrichting van de Spanjaardswijk, biedt tevens gelegenheid om gelijktijdig het riool in deze wijk te vervangen. Naast de klimaatadaptieve maatregelen zoals het loskoppelen van hemelwater, maatregelen voor waterberging, de toevoeging van veel groen en het verminderen van de stenen bestratingen. Planvorming herinrichting N743 en N744 Om, na het gereedkomen van de Vloedbeltverbinding, slagvaardig te kunnen werken, wordt in 2024 de voorbereiding ter hand genomen van het nieuwe gebruik van deze route, als onderdeel van het binnenstedelijk wegennetwerk. Deze studie resulteert in een aangepaste totaalvisie die ook wordt opgenomen in de Omgevingsvisie
15
Rotonde Azelosestraat / Twickelerblokweg / fietspad Wegen die 50 km blijven, zoals de Azelosestraat, worden veiliger gemaakt door rotondes aan te leggen. Te beginnen met de rotonde met de Twickelerblokweg en het parkeerterrein Azelosestraat. Hierdoor ontstaan er een veilige route naar sport en school. De Twickelerblokweg naar de Bornerbroeksestraat wordt een veilige fietsverbinding. Rioolvervanging/herinrichting Prins Bernhardlaan Op initiatief van de raad wordt de vervanging van het riool in de Prins Bernhardlaan gecombineerd met de herinrichting van deze straat. Riolering- en reinigingsrechten zijn 100% kostendekkend. Het betreft hier een gesloten circuit. Momenteel wordt voor rioleringsinvesteringen een nieuwe afschrijvingssystematiek uitgewerkt. Deze zal in 2024 aan u worden voorgelegd. Hierop vooruitlopend wordt de rioolvervanging van de prins Bernhardlaan al in 50 jaar afschreven. Doen we dit niet, dan is de voorziening niet toereikend.
4.1.3 Wat mag het kosten? PR1 Wonen en leven (* €1.000)
Jaarrekening 2022
Actuele begroting 2023
Begroting 2024
MJR 2025
MJR 2026
MJR 2027
Wonen en bouwen Ruimtelijke ontwikkeling
1.072 58
452 28
450 28
450 28
450 28
450 28
Mobiliteit en infrastructuur Openbare ruimte
526 2.011
26 2.010
26 2.281
26 2.186
26 2.158
26 2.158
Totaal Baten
3.668
2.516
2.785
2.690
2.662
2.662
Lasten Wonen en bouwen
1.513
1.688
1.248
1.088
968
968
Ruimtelijke ontwikkeling Mobiliteit en infrastructuur
380 2.858
362 7.666
363 2.933
363 2.887
363 3.065
363 3.070
Openbare ruimte Totaal Lasten
3.146 7.895
3.612 13.328
3.811 8.355
3.510 7.848
3.453 7.849
3.450 7.850
Saldo
-4.228 N
-10.812 N
-5.570 N
-5.159 N
-5.187 N
-5.188 N
Baten
16
4.2
Programma Duurzame toekomst
4.2.1 Wat willen we bereiken? Duurzaamheid In het Klimaatakkoord staan afspraken met 5 sectoren over de maatregelen die deze sectoren tot 2030 en in de jaren daarna gaan nemen om de klimaatdoelen te halen. Deze sectoren zijn gebouwde omgeving, landbouw en landgebruik, elektriciteit, industrie en mobiliteit. Het programmaplan Duurzaamheid geeft weer hoe de gemeente Borne uitvoering geeft aan de afspraken uit het nationaal Klimaatakkoord. Het meerjarig programmaplan Duurzaamheid, met daarin opgenomen de ambitie, de doelen op deelthema’s en uitgangspunten loopt van 2024 t/m 2027. De gemeente spreekt in het programmaplan uit dat duurzaam handelen de norm wordt door de afweging in plannen, projecten en processen om verduurzaming standaard mee te nemen. En door een integrale benadering waarbij we zoveel mogelijk koppelkansen willen benutten. Bedrijvigheid en ondernemersklimaat Borne scoort hoog als gemeente om in de wonen. Dat zeggen de onlangs gepubliceerde onderzoeken. Een bloeiende economie vormt daar een van de basiselementen van. En natuurlijk een goed werkende samenwerking met de BBO, evenementenorganisatoren, bedrijven en niet in het minst met de bewoners. Een bloeiend economisch klimaat trekt ook weer nieuwe bedrijvigheid aan. Dit laatste is ook in Borne te zien.
Kijkend naar de middenstand, vooral in het centrum, dan zien we ook veel bezoekers uit de omgeving die afkomen op de ontspannen sfeer en het gevarieerde aanbod. Door het groene karakter van de gemeente en de vele culturele activiteiten die hier plaatsvinden komen ieder jaar meer toeristen naar Borne, de kerkdorpen en het karakteristieke buitengebied. Energietransitie De doelstelling: “Borne is in 2050 een klimaatneutraal gemeente. De inwoners van Borne zijn zich groeiend bewust van hun directe invloed op het energiegebruik en handelen daar ook naar. Alle gebruikte energie in 2050 is 100 % duurzaam en iedereen is zich ervan bewust dat hier zuinig mee omgegaan moet worden.” Dit wordt gedaan langs drie strategische pijlers: energiebesparing, transitievisie warmte (het warmteprogramma) en opwekking van hernieuwbare elektriciteit uit zon. Dat laatste ook aansluitend op de visie van de nieuwe gedeputeerde staten van Overijssel. Circulaire economie Wij willen onze wereld goed doorgeven aan volgende generaties. Echter grondstoffen raken op, de zeespiegel stijgt en het leefklimaat staat onder druk. Wij moeten samen met onze inwoners verantwoordelijkheid nemen. Daarom zetten wij in op het voorkomen van afval, goed scheiden ervan, het minimaliseren van het gebruik van grondstoffen en hergebruik van afvalstromen in plaats van het verbranden of storten.
Vrijetijdseconomie Op 18 april 2023 is de visie ‘Vrijetijdseconomie 2022-2032’ vastgesteld. Met deze visie wordt gestreefd naar een waardevolle vrijetijdseconomie die een optimale bijdrage levert aan de vitaliteit van Borne en het welzijn van de inwoners. Om deze ambities voor 2033 te bereiken zet de visie in op de volgende vier doelen: 1. Versterken van de dagrecreatieve sector en ruimte geven aan de verblijfsrecreatieve sector. 2. Versterken en professionaliseren van de citymarketing en informatievoorziening. 3. Verbeteren van de kwaliteit van de openbare ruimte en het landschap. 4. Beter beleefbaar en toegankelijk erfgoed. Deze visie sluit aan op de regionale visie van Marketing Twente (Perspectief vrijetijdseconomie Twente 2030). 17
Natuur, milieu en landschap Borne is in 2050 klimaatbestendig en werkt op langere termijn aan een gezonde en klimaatbestendige leefomgeving. De wijken en dorpen zijn voldoende beschermd tegen overvloedige neerslag, droogte en hitte. De raad heeft in het raadsakkoord opgenomen de biodiversiteit te willen verbeteren. We zetten in op een economisch sterk buitengebied vanuit de balans tussen agrarisch landgebruik, de kwaliteit van onze natuur en landschap, de groeimogelijkheden van de toeristische sector, de mogelijkheden voor economische activiteiten en de kwaliteit van leef- en werkomgeving voor onze inwoners. Dit in verbinding met bodem, water en lucht. Dat maakt ons buitengebied voor de toekomst sterker en is gunstig voor de leefbaarheid.
4.2.2 Wat gaan we daar voor doen? Duurzaamheid In 2024 stellen we voor het eerst een jaarlijks op te stellen uitvoeringsplan Duurzaamheid op. Hierin geven we aan hoe we in 2024 uitvoering geven aan het programmaplan Duurzaamheid. De capaciteit voor het versterken van de organisatie voor de uitvoering van het programmaplan, wordt o.a. gedekt vanuit de CDOKE-gelden van het Rijk, die voor 2023, 2024 en 2025 zijn toegezegd (CDOKE staat voor capaciteit decentrale overheden voor klimaat- en energiebeleid). Energietransitie Borne staat, net als andere gemeenten, voor de enorme uitdaging om, naast de warmtetransitie naar aardgasloze en (bijna) energie-neutrale nieuwbouw, de bestaande woningvoorraad te verduurzamen. De inzet is om zoveel mogelijk kansen hiertoe te benutten en samenwerking te zoeken in een regionale aanpak. Het niveau van de energielabels, van een groot deel van de woningvoorraad in Borne, is de afgelopen jaren aanzienlijk verbeterd. Ook het particuliere woningbezit is op het gebied van energieverbruik verbeterd, vooral door toepassing van energiebesparende maatregelen, isolatie of gebruik van zonnepanelen. Diverse subsidiemogelijkheden, zowel vanuit zowel de gemeente als het Rijk en de Provincie, hebben in dit verband stimulerend gewerkt. Voor de inzet van alternatieve energiebronnen wordt, conform de R.E.S., uitgegaan van een mix aan schone energiebronnen.
De personele capaciteit voor de uitvoering van het programmaplan, kan worden gedekt vanuit de CDOKE-gelden van het Rijk, die voor 3 jaren zijn toegezegd (met ingang van 2023). De voortvarende aanpak van energiebesparende maatregelen (Energieloket, Energiecoaches en subsidie- en financieringsmogelijkheden voor verduurzaming), waarbij samengewerkt wordt met de Stichting Duurzame Initiatieven Borne, wordt ook in 2024 gecontinueerd. Alles wat bespaard wordt, hoeft niet verduurzaamd te worden. In 2024 wordt versterkt ingezet op de realisatie van ons RES-bod voor 2030 voor wat betreft grootschalige duurzame opwekking van zonenergie op grote daken en op land. Voor de planologische verankering van aanvragen voor omgevingsvergunningen voor grootschalig zon op land is extra lijncapaciteit benodigd. In de warmtetransitie is het streven naar een duidelijke keuze door bewoners in Wensink-Zuid over hoe en wanneer zij over willen gaan van aardgasverwarming naar duurzame warmtebronnen. Met de leereffecten uit dit proces is het de wens om in 2024 nieuwe wijktrajecten starten om tot Wijkuitvoeringsplannen voor de warmtetransitie te komen. Zowel voor de participatiebegeleiding als voor het inhoudelijke Wijk Uitvoeringsplan is capaciteitsondersteuning nodig.
18
Circulaire economie Gemeente Borne werkt toe naar een circulaire economie waarin afval getransformeerd wordt naar grondstoffen. We onderzoeken in 2024 in regionaal verband hoe we onze inzet op dit thema kunnen vergroten. Voor hergebruik zijn eerste stappen gezet, met name in ons afvalbeleid. Dit uit zich ook in de relatief lage kosten voor onze inwoners. Wel zien wij op een aantal plekken in de gemeente bij-plaatsingen van afval. Dit zorgt voor irritatie bij inwoners. In 2024 gaan wij onderzoeken welke service verhogende maatregelen wij kunnen nemen. Daarnaast blijven wij inzetten op communicatie en handhaving. Wij zijn samen met de andere Twentse gemeenten bezig om de tijdelijke afspraken met Nedvang over de kwaliteit en de vergoedingenstructuur van het ingezamelde plastic en metalen verpakkingen en drankenkartons (PMD) een structureel karakter te geven. In de tijdelijke situatie voeren gemeenten verbeterplannen uit en ontvangen wij een lagere vergoeding voor PMD met 15-35% vervuiling. Onze insteek is zoveel mogelijk PMD te recyclen tegen zo laag mogelijke kosten. Bedrijvigheid en ondernemersklimaat De Economie visie in Borne, Hertme & Zenderen is in 2023 afgerond. De economie in Borne is een belangrijke steunpilaar. Hierbij kan worden gedacht aan onder andere vitaliteit, bedrijvigheid, woongenot en het ondernemersklimaat.
Middels onderstaande doelen en aandachtspunten, zoals benoemd in programmabegroting & MijnBorne2030, gaan wij de economie in Borne richting geven, stimuleren en laten groeien. Aandachtspunten 2024 • • • •
Een sterk vestigingsklimaat voor ondernemers; Voldoende werkgelegenheid en voorzieningen voor bewoners; Aantrekkelijke faciliteiten voor bezoekers; Gemeente Borne profileren als aantrekkelijke gemeente voor toeristen en voor eigen bewoners (citymarketing) • Een vitaal centrum dat bijdraagt aan de leefbaarheid van het dorp (ook voor potentiële nieuwe inwoners) Om dit te bereiken zijn de volgende pijlers genoemd: kennisintensieve & innovatieve bedrijvigheid, veel culturele activiteiten, verbinding met zorg, aantrekkelijk centrum, streekproductenroute en beleefplekken. Om onze ambities te realiseren wordt er samengewerkt met lokale, regionale en nationale partijen. Hierbij kan er gedacht worden aan bijvoorbeeld citymarketingorganisatie Stichting Beleef Boeiend Borne en een ROZ Twente (met de startersprijs). Ook nationale partijen als Provincie Overijssel, MKB Nederland en De Nieuwe Winkelstraat die voorzien in actuele informatie en bruikbare & noodzakelijke kennis zijn betrokken. Het is van belang dat deze informatie wordt opgehaald, dat er mogelijkheden zijn om te netwerken, maar dat deze kennis ook weer kan worden gedeeld met (potentiële) ondernemers in Borne. Vrijetijdseconomie Om de ambities en doelen uit de vastgestelde visie vrijetijdseconomie waar te kunnen maken is er een uitvoeringsprogramma opgesteld welke op 30 mei 2023 door het college is vastgesteld.
Dit uitvoeringsprogramma geeft de gemeente een houvast voor de uitvoering van het toeristisch-recreatieve beleid voor de komende periode tot 2032. Het uitvoeringsprogramma bevat verschillende projecten en acties op het gebied van de vier verschillende doelen en actielijnen uit de vastgestelde visie ‘Vrijetijdseconomie 2022-2032’. Er zijn er verschillende stakeholders en/of partijen die voor de uitvoering in beeld zijn maar de belangrijkste partner voor de uitvoering is VisitBorne (Stichting Beleef Boeiend Borne). Het verder versterken en professionaliseren van VisitBorne is ook één van de speerpunten van het uitvoeringsprogramma. In de Nota Kaderstelling 2024-2027 is voorgesteld om de kosten van de uitvoering (€ 59.000 / jaar) met ingang van 2025 te dekken uit de reclamebelasting en de invoering van toeristenbelasting (voor 2024 dekking uit de stelpost beleidsontwikkeling).
19
Natuur, milieu en landschap De transitieopgave voor het landelijk gebied zal ook voor het Bornse buitengebied (de Groene Poort) grote gevolgen hebben: klimaatverandering, verdroging, biodiversiteitsverlies, het energievraagstuk, de landbouwherstructurering en de stikstofproblematiek. Vanuit de Rijksoverheid is er, op basis van het coalitieakkoord Kabinet-Rutte IV, gewerkt aan een samenhangende gebiedsaanpak met een transitiefonds tot 2035 van € 24 miljard in de vorm van een Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG). De provincie Overijssel heeft dit Rijksbeleid inmiddels vertaald naar een (ontwerp)Provinciaal Programma Landelijk Gebied (PPLG). Het ontwerp-PPLG is ingediend bij het Rijk en wordt momenteel beoordeeld. In het ontwerp-PPLG zet de provincie in op drie hoofddoelen: het versterken van de natuur, het versterken van het sociaaleconomische perspectief voor het platteland en het bieden van duurzame verdienmodellen voor de agrarische sector. Voor de realisatie van deze doelen heeft de provincie 5 miljard gevraagd uit het landelijke transitiefonds. Nog onbekend is of dit bedrag ook daadwerkelijk beschikbaar wordt gesteld. Aangezien het hier primair gaat om taken waar andere overheidslagen bestuurlijk verantwoordelijk voor zijn, verwachten we dat de budgettaire ruimte voor uitvoering door deze overheidslagen verstrekt wordt.
Op basis van het ontwerp-PPLG is er inmiddels ook gewerkt aan een zestal deelgebiedsprogramma’s. Borne is hierbij samen met Hengelo, Enschede, Haaksbergen en de Hof van Twente, ingedeeld in het deelgebied ZuidoostTwente. De komende tijd zal het gebiedsprogramma voor Zuidoost-Twente samen met deze 5 gemeenten en de diverse gebiedspartners (o.a. waterschap, natuurorganisaties, landgoederen en LTO) verder worden uitgewerkt tot een gebiedsagenda. In Zuidoost-Twente is in ieder geval al nadrukkelijk uitgesproken om zoveel mogelijk gezamenlijk op te trekken met de inwoners en de ondernemers. Om samen te werken aan het perspectief en de ruimte voor de landbouw, de natuur én de mensen. De 5 gemeenten in Zuidoost-Twente hebben het bod gedaan om de uitvoering als gezamenlijke gemeenten op te pakken. Dit bod maakt deel uit van het PPLG. Wat dit concreet voor Borne zal betekenen vanaf 2024 e.v. zal onder meer afhankelijk zijn van de doelen (stikstof, natuur, water etc.) en de middelen die hiervoor vanuit Rijk en provincie beschikbaar zullen worden gesteld.
4.2.2 Wat mag het kosten? PR2 Duurzame toekomst (* €1.000) Baten Energietransitie Circulaire economie Klimaatadaptatie Natuur, milieu en landschap Bedrijvigheid en ondernemersklimaat Vrijetijdseconomie Totaal Baten Lasten Energietransitie Circulaire economie Klimaatadaptatie Natuur, milieu en landschap Bedrijvigheid en ondernemersklimaat Vrijetijdseconomie Totaal Lasten Saldo
Jaarrekening 2022
Actuele begroting 2023
Begroting 2024
MJR 2025
MJR 2026
MJR 2027
217 2.634 0 761
0 2.847 0 0
430 2.870 0 0
430 2.852 0 0
430 2.863 0 0
430 2.861 0 0
11
46
46
46
46
46
33 3.656
0 2.893
0 3.346
0 3.328
0 3.339
0 3.337
187 2.036 0 1.574
456 2.203 0 759
902 2.233 0 833
904 2.233 0 781
844 2.233 0 796
779 2.233 0 796
378
349
324
323
323
323
422 4.597 -942 N
477 4.244 -1.351 N
292 4.583 -1.238 N
292 4.533 -1.205 N
292 4.488 -1.149 N
292 4.423 -1.086 N
20
4.3
Programma Inclusieve samenleving
4.3.1 Wat willen we bereiken? Ons doel is een inclusief, gezond en sociaal Borne waarin inwoners de ruimte hebben om naar eigen kunnen en wens mee te doen. Inwoners nemen verantwoordelijkheid voor hun eigen leven. Lukt dat niet? Dan bieden we passende hulp en ondersteuning. Het Sociaal Hus vormt hiervoor een laagdrempelige toegang. We werken vanuit de uitgangspunten van de Visie Sociaal Domein aan de thema’s zelfredzaamheid en samenredzaamheid, normaliseren en accepteren, betekenisvol meedoen en maatschappelijke verbondenheid. Door integraal te werken zijn we effectiever. Daarnaast zetten we in op een aanpak waarin preventie een grote rol speelt. Onze inzet is om de inwoners van gemeente Borne gebruik te laten maken van eigentijdse voorzieningen met een goed kwaliteitsniveau. Dit zien we terug in ontwikkelingen zoals ’t Wooldrik en de onderwijshuisvesting in de Bornsche Maten. Vanuit het GALA (Gezond en Actief Leven Akkoord) Borne Gezond wordt uiting gegeven aan de diverse thema’s rondom gezondheid, sport, bewegen, cultuur en sociale basis. Uitgangspunten zijn het terugdringen van gezondheidsachterstanden aan de hand van een integrale aanpak op basis van het gedachtengoed van ‘positieve gezondheid’ en ‘health in all policies’.
Voorzieningen maatschappelijke ondersteuning De doelen: • Een ieder kan zijn of haar eigen (noaber)kracht inzetten of waar het niet kan, kunnen de gemeente en de partners op een passende manier ondersteunen. • Het geven van zorg op maat, zodat inwoners zo lang mogelijk zelfstandig kunnen blijven wonen en gezond en waardig ouder worden in hun eigen of passende omgeving. Inwoners (jong en oud en mensen met een beperking) kunnen mee (blijven) doen aan onze samenleving. • We gaan door met de transformatie in het sociaal domein, waarbij de Visie Sociaal Domein en Programmaplan Sociaal Domein 2023-2026 onze richting weergeven. • In de woonzorgvisie en bijbehorende uitvoeringsagenda voor de woonzorgvisie brengen we de ontwikkelingen in gemeente Borne op het gebied van wonen en zorg in beeld. De woonzorgvisie is een belangrijke basis om te werken aan concrete acties om de groeiende groep ouderen, maar o.a. ook mensen die uitstromen uit beschermd wonen en maatschappelijke opvang, statushouders en dak- en thuislozen, voldoende te faciliteren in hun woon- en zorgbehoeften. Dit doen we samen met onze partners in de zorg. Algemene voorzieningen De doelen: • In samenspraak met de samenleving geven we uitvoering aan de inclusie-agenda, waarmee we voldoen aan het VN-verdrag handicap. • Er wordt de komende jaren gewerkt aan meer nabijheid, vanuit het uitgangspunt ‘de mens centraal’.
Door mensen beter en sneller te bereiken en toe te leiden naar het (preventieve) algemene aanbod binnen gemeente Borne kunnen mensen blijven meedoen en problemen in een vroeg(er) stadium opgepakt en of voorkomen worden. Gezondheid De doelen: • De focus van ons beleid is gericht op gezonde bewoners in een gezonde leefomgeving. Hierbij gaan wij uit van positieve gezondheid, waarbij het betekenisvol leven van mensen centraal staat. De nadruk ligt op veerkracht, eigen regie en het aanpassingsvermogen van de mens en niet op de beperkingen of ziekte zelf. • De coronapandemie heeft laten zien dat een goede gezondheid en preventie van essentieel belang zijn. Op het gebied van mentale gezondheid gaan we uit van onze lokale aanpak voor mensen met zorgwekkend gedrag. 21
•
In de Omgevingsvisie speelt gezondheid ook een rol. Een stip op de horizon is dat de leefomgeving in Nederland inwoners verleidt tot een gezonde leefstijl. Dat kan door voldoende ruimte te creëren om te bewegen, te fietsen en te wandelen.
Onderwijs De doelen: • Kinderen en jongeren kunnen zich ontwikkelen en veilig (op)groeien naar zelfstandigheid. • Met de schoolbesturen in gemeente Borne realiseren wij gefaseerd, passende schoolgebouwen vanuit de instroompunten. Cultuur De doelen: • Inwoners kunnen zich ontspannen en ontplooien door toegankelijke cultuur- en vrijetijdsvoorzieningen. • Initiatieven faciliteren om onze kinderen al op jonge leeftijd kennis te laten maken met kunst en cultuur. Iedereen moet toegang krijgen tot culturele vorming, kunst en cultuur. • Betekenisvol meedoen en maatschappelijke verbondenheid, dit kan onder andere door cultuur te beleven of iets met cultuur te doen. • Het Kulturhus bereikbaar en toegankelijk houden voor jong & oud, waarbij we de betaalbaarheid voor verenigingen niet uit het oog verliezen. • Behoud van Cultureel erfgoed. Inburgering en vluchtelingen De doelen: • Borne levert op een humane wijze een bijdrage aan de huisvesting van immigranten (statushouders) en de opvang vluchtelingen uit de Oekraïne. Echter de aantallen en toewijzingen aan onze regio groeien. In niet alle gevallen is, naast de autonome woningbehoefte, toewijzing van permanente woningen op korte termijn haalbaar. Gezocht wordt naar tijdelijke oplossingen in termen van huisvestingscapaciteit, totdat de productie van permanente woningen weer in evenwicht is met de instroom van deze doelgroepen. .
• We ondersteunen, informeren en faciliteren inburgeraars, zodat ze uiteindelijk volwaardig kunnen deelnemen aan onze samenleving. Participatie van statushouders behoeft blijvende aandacht, waarbij kennis van normen en waarden en vooral het leren van de Nederlandse taal, in combinatie met (vrijwilligers)werk uitgangspunt van beleid is. Jeugd De doelen: • Jongeren kunnen gezond en veilig opgroeien en kunnen zich ontwikkelen tot zelfstandige volwassenen. • Voor jongeren en ouders/verzorgers die tegen problemen aanlopen bij het opgroeien en opvoeden is dichtbij huis tijdig en passende ondersteuning aanwezig. Sport De doelen: • Een leven lang sporten en bewegen voor alle inwoners van Borne en daarmee een gezonde leefstijl, ontmoeting, verbinding en participatie stimuleren. • Inwoners kunnen sporten en bewegen door toegankelijke sportvoorzieningen. Werk en Inkomen De doelen: • Iedereen doet mee door middel van betaald werk en als dit niet volledig mogelijk is, vindt participatie naar vermogen plaats. 22
• •
Inwoners beschikken over voldoende financiële middelen om volwaardig deel te nemen aan onze samenleving. We bezien de wijze waarop we invulling geven aan armoedepreventie.
4.3.2 Wat gaan we daarvoor doen? Voorzieningen maatschappelijke ondersteuning Er wordt verder uitvoering gegeven aan het Programma Sociaal Domein met een uitvoeringsplan Programma Sociaal Domein 2024. • Bieden van maatwerkvoorzieningen en ondersteuning op basis van de wetgeving die de gemeente in medebewind uitvoert (m.n. Wet maatschappelijke ondersteuning). In 2024 gaan wij verder met een nieuw inkooptraject voor begeleiding, dagbesteding en verblijf. De huidige raamovereenkomsten met aanbieders van begeleiding, dagbesteding en verblijf lopen af per 1 januari 2025. • Het zorgvuldig en efficiënt inkopen van zorg, waarbij de kwaliteit belangrijk is, evenals minder administratieve lasten voor zorgaanbieders. Uitgangspunt en wettelijk bepaald is het hanteren van reële tarieven. Zorgfraude wordt aangepakt en malafide zorgaanbieders worden uitgesloten als contractpartij van de gemeente. • Voorbereidingen treffen voor een nieuwe aanbesteding van het aanvullend openbaar vervoer en jeugdvervoer. De raamovereenkomsten lopen medio 2025 af. • Er worden regionaal acties uitgezet die moeten bijdragen aan de afname van de wachtlijst beschermd wonen. • Er wordt een lokale woonzorgvisie opgesteld, waarvan een afwegingskader deel uitmaakt. Het afwegingskader biedt een handvat voor de beoordeling en afweging van (nieuwe) woonzorgconcepten.