Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
Tekst van het document
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe Stec Groep aan provincie Drenthe 20 november 2025
2
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
Inhoudsopgave 1.
2.
Inleiding
4
1.1 1.2 1.3
Aanleiding Aanpak Leeswijzer
4 4 5
Hoofdconclusies
7
2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7
3.
Adviezen 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5
4.
5.
6.
Drentse woningvoorraad goedkoper dan gemiddeld, maar ook in Drenthe staat betaalbaarheid onder druk 7 Hoge migratie-instroom weegt op tegen natuurlijke krimp 8 Vergrijzing tot 2050 ligt vast, meer onzekerheid over ontwikkeling andere doelgroepen door migratie 8 Ieder toekomstscenario laat zien: in Drenthe is behoefte aan betaalbare nultredenwoningen 9 Vrijkomende koopwoningen hebben kwaliteitsrisico’s, maar bieden ook kansen voor nieuwe inwoners en huishoudens 10 Stevige sociale woningvoorraad noodzakelijk om aandachtsgroepen te kunnen huisvesten en druk op dit segment te beperken 11 Beter benutten-scan geeft inzicht in mogelijkheden bestaande voorraad 12
13
Zet in op woningbouwprogramma’s die geschikt zijn voor alle doelgroepen 13 Zet in op voldoende sociale woningen in nieuwbouwprogrammeringen 15 Maak evenwichtige afspraken over de huisvesting van aandachtsgroepen 17 Verbeter kwaliteit van de Drentse bestaande voorraad door te sturen op wijken- en kernenaanpak in gemeenten 19 Monitor, werk met scenario’s en gebruik adaptieve programmering 19
Huidige woningmarkt
22
4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6
Kenmerken huidige woningvoorraad Dynamiek koopwoningmarkt Dynamiek sociale huurwoningmarkt Woonsituatie huishoudens Woonlasten Zorggebruik huishoudens
22 27 29 33 37 39
Demografie en verhuizingen
47
5.1 5.2 5.3 5.4 5.5
47 50 54 55 56
Demografische ontwikkeling Verhuizingen op hoofdlijnen Buitenlandse verhuizingen Buiten-provinciale verhuizingen Binnen-provinciale verhuizingen
Kwantitatieve woningbehoefte
58
6.1 6.2 6.3 6.4 6.5
58 62 68 69 73
Verwachte huishoudensontwikkeling volgens basisscenario Verwachte ontwikkeling zorggebruik volgens basisscenario Verwachte huishoudensontwikkeling volgens trendscenario Verwachte huishoudensontwikkeling volgens ambitiescenario Vergelijking kwantitatieve uitkomsten scenariostudie
3
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
7.
8.
9.
Kwalitatieve woningbehoefte
75
7.1 7.2 7.3 7.4 7.5
75 77 80 87 89
Uitleg kwalitatieve woningbehoefte Kwalitatieve woningbehoefte op hoofdlijnen Kwalitatieve woningbehoefte naar prijssegmenten Ouderenhuisvesting Confrontatie met plancapaciteit
Aandachtsgroepen
95
8.1 8.2 8.3 8.4 8.5 8.6 8.7
96 97 101 103 103 106 106
Overzicht aandachtsgroepen Urgentiecategorieën Statushouders Oekraïense ontheemden Arbeidsmigranten Studenten Woningmarktdruk vanuit aandachtsgroepen
Beter benutten bestaande woningvoorraad 9.1 9.2 9.3 9.4 9.5
Optoppen Woningsplitsen Potentie op bestaande kavels Potentie leegstaande woningen Transformatiepotentie overig vastgoed
108 109 112 115 116 117
Bijlage A: Methodiek bepaling woningbehoefte
120
Bijlage B: Definitielijst aandachtsgroepen
123
Bijlage C: Methodologie Beter Benutten-scan
126
Bijlage D: Betaalbaarheids-instrumenten
130
D1. Planologische beleidsinstrumenten D2. Vergunning op grond van huisvestingsverordening D3. Contractuele verplichtingen en overeenkomsten D4. Verkoop onder voorwaarden D5. Grondprijsbeleid
130 133 139 142 147
Bijlage E: Overzicht Stec-doelgroepen
149
Bijlage F: Analyses op regioniveau
153
F1. Huidige woningmarkt F2. Demografie en verhuizingen F3. Kwantitatieve woningbehoefte F4. Kwalitatieve woningbehoefte op hoofdlijnen F5. Kwalitatieve woningbehoefte naar woningtype en prijs F6. Kwalitatieve woningbehoefte ouderenhuisvesting F7. Confrontatie woningbehoefte met plancapaciteit
Bijlage G: Begrippenlijst
153 156 158 161 170 174 178
181
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
4
1. Inleiding 1.1 Aanleiding Een diversiteit aan woon- en leefbaarheidsopgaven binnen Drentse steden, dorpen en buitengebied Provincie Drenthe staat nu en de komende jaren voor forse volkshuisvestings- en leefbaarheidsopgaven. Drenthe bestaat uit gevarieerde woonmilieus in unieke regio’s met eigen oriëntatie. Van de kleinste landelijke buurtschappen met leefbaarheidsvragen over voorzieningen, verenigingen, zorgaanbod en bereikbaarheid tot steden met eigen (groot)stedelijke problematiek. Aandacht voor de huidige woningvoorraad is bovendien overal hard nodig. Nieuwbouw die beoogde groei ondersteunt Ieder type gebied kent daarnaast een eigen nieuwbouwopgave, in aantallen en typen. De woningmarkt staat onder druk. Er is krapte en het aantal woningzoekenden in de provincie neemt toe. Drenthe groeide alleen in het afgelopen half jaar al met 1.000 inwoners. Bovendien is Drenthe in trek bij huishoudens van buiten de provincie die rust en ruimte en/of een - enigszins - betaalbare woning zoeken. En Drenthe groeit naar verwachting de komende 10 jaar verder, met name door migratie (zowel binnenlands als buitenlands). De regio’s Groningen-Assen, Zwolle en Emmen zijn bij het Rijk nadrukkelijk in beeld om na 2030 een fors aantal woningen toe te voegen. Zonder deze beoogde groeiende instroom laten prognoses op lange termijn juist huishoudenskrimp en sterke vergrijzing zien.
Dit vraagt dus om unieke afwegingen, specifieke inzet en passende (politieke) besluiten. Welk type woningen moet Drenthe waar toevoegen om nu, op korte en (middel-)lange termijn te voorzien in de veranderende woonbehoeften binnen de provincie Drenthe? Sturen vanuit uw provinciale rol Hoe helpt u de bouwproductie te versnellen, hoe borgt u dat ook in de behoefte op de lange termijn wordt voorzien en hoe zorgt u samen met uw woonpartners dat de huidige woonvoorraad kwalitatief van hoog niveau is en dat kernen en wijken leefbaar blijven? Het woningmarktonderzoek dat we voor u hebben opgesteld geeft u onderbouwd antwoord op deze vragen en helpt de juiste strategische keuzes te maken. Gemeenten zullen hier vervolgens (mede) uitvoering aan geven. Dit onderzoek legt de basis voor nieuw beleid, afspraken en programmering, zodat het onderzoek de gehele provincie Drenthe verder helpt om woonambities – samen – waar te maken. De komende jaren moet er namelijk veel gebeuren. Denk aan de vertaling en de uitvoering van de woondeal naar regionale en gemeentelijke woonprogrammeringen en het opstellen/ vernieuwen van (de straks verplichte) woonzorgvisies/volkshuisvestingsprogramma’s.
1.2 Aanpak Objectieve analyse en prognoses over huishoudensontwikkeling en de woningvoorraad In dit rapport werken we in een logische hoofdstukvolgorde ons onderzoek beleidsneutraal uit. Dit betekent dat bestaande situaties (huishoudens, woningen, verhuisbewegingen), ontwikkelingen en prognoses ons uitgangspunt vormen. We staan stil bij alle ontwikkelingen rond wonen die zich in de provincie Drenthe de afgelopen jaren hebben voorgedaan. Daarvoor maken we gebruik van een uitgebreide dataset via CBS Microdata en via uitvragen bij woningcorporaties, de gemeenten en de provincie Drenthe. We brengen ontwikkelingen en verwachtingen van woningprijzen, woningaanbod, woningkwaliteit en demografische kenmerken in beeld. Vervolgens laten we zien wat de huidige huishoudensprognose betekent voor de provincie Drenthe en wat dit betekent voor woonbehoeften. Deze woonbehoeften zijn direct verbonden aan allerlei ontwikkelingen die zich op dit moment al voordoen. Denk aan oplopende woningprijzen, vergrijzing en toenemende migratie van buiten Drenthe. We wegen daarbij ook de woningvraag vanuit aandachtsgroepen mee. Aandachtsgroepen kunnen door de oplopende woning- en huurprijzen steeds minder goed zelfstandig aan woonruimte komen, waardoor overheidssturing belangrijker wordt.
5
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
Via een interactief dashboard te raadplegen Onze analyses bieden we niet enkel via dit onderzoek aan. Resultaten zijn daarnaast via een online dashboard in te zien op verschillende schaalniveaus (provincie, regio’s, gemeenten en wijken/kernen). Zo zorgen we ervoor dat data beschikbaar zijn voor zowel provinciaal, regionaal als lokaal beleid, waarbij ook gemeenten toegang hebben tot dit dashboard. Breed draagvlak en een gedeelde feitelijke basis Wonen en zorg is eveneens een belangrijke opgave binnen de woningmarkt. Een groot aantal woon- en zorgpartijen in Drenthe is zoveel mogelijk betrokken bij dit onderzoek. Dit om draagvlak te creëren en om een gedeelde feitelijke basis te bieden waarop woon- en zorgbeleid in Drenthe kan worden gebaseerd. Daarnaast brengen de betrokken partijen lokale kennis in die analyses verrijken en aanscherpen. Door middel van regionale sessies zijn partijen in heel Drenthe gesproken (zie onderstaande tabel voor de indeling van de regio’s). We sluiten met deze regio-indeling aan op de regio’s waarin ook de Woondeals zijn afgesproken. Aan het begin van het onderzoek (januari 2025) zijn de gemeenten en woon- en zorgpartijen uitgenodigd voor een introducerende sessie. Vervolgens zijn dezelfde betrokkenen uitgenodigd voor een sessie waarin we de eerste resultaten met hen hebben gedeeld (mei 2025).
In juli is er tevens een verdiepingssessie wonen en zorg georganiseerd voor de betrokken partijen. Richting het einde van het proces hebben de partijen de kans gehad te reageren op het conceptrapport. De relevante opmerkingen zijn vervolgens verwerkt of teruggekoppeld. Hiermee is een rapport opgeleverd waar veel stakeholders in Drenthe al kennis van hebben. Dit biedt een gedragen basis om snel verdere stappen te kunnen zetten met het woonbeleid.
Tabel 1: Indeling regio’s Noord-Drenthe
Zuidoost-Drenthe
Zuidwest-Drenthe
Assen
Aa en Hunze
Hoogeveen
Noordenveld
Borger-Odoorn
Meppel
Tynaarlo
Coevorden
Midden-Drenthe
Emmen
Westerveld De Wolden
Woonbehoefteonderzoek als stevige basis voor woon- en zorgbeleid De analyses en conclusies van ons onderzoek hebben we ten slotte gebruikt voor het geven van adviezen voor een goed vervolg. Deze adviezen zijn gericht aan de provincie Drenthe. Met deze adviezen in de hand kan de provincie haar kansen en opgaven omzetten in sterk provinciaal woonbeleid, bijvoorbeeld via het opstellen van het provinciaal volkshuisvestingsprogramma.
1.3 Leeswijzer We hanteren in deze rapportage een hoofdstukindeling die past bij de analysestappen die we hebben uitgevoerd. Allereerst zijn in hoofdstuk 2 de belangrijkste conclusies van ons onderzoek in te zien. Hieraan zijn de adviezen die we in hoofdstuk 3 meegeven gekoppeld. Daarna zijn onze analyses in te zien. Dit doen we per thema: • We starten in hoofdstuk 4 met een beeld van de huidige woningmarkt van de provincie Drenthe. Dit gaat zowel om de woningen die er staan als hoe huishoudens op deze markt wonen en bewegen. • In hoofdstuk 5 staan we vervolgens stil bij ontwikkelingen die zich hebben voorgedaan in de inwonersen huishoudenspopulatie van de provincie Drenthe. Daarbij benoemen we zowel demografische transities als migratiestromen die een invloed hebben op deze cijfers. • Vervolgens kijken we in hoofdstuk 6 vooruit. We starten daarbij met de huishoudensprognose van het ABF (Primos2024), waarna we op basis daarvan drie scenario’s voor de verwachte huishoudensontwikkeling hebben uitgewerkt. Dit is leidend voor de kwantitatieve woonbehoefte.
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
• •
•
6
In hoofdstuk 7 vertalen we dit naar een kwalitatieve woningbehoefte, rekening houdend met alle indicatoren en kenmerken van de huidige en verwachte Drentse woningmarkt. Hierna verdiepen we ons in hoofdstuk 8 op de aandachtsgroepen van volkshuisvestingsbeleid. Dat zijn doelgroepen die door hun kwetsbare positie op de woningmarkt meer sturing vanuit de overheid nodig hebben bij het vinden van een woning. Ten slotte besteden we in hoofdstuk 9 aandacht aan het beter benutten van de bestaande woningvoorraad. De bestaande woonomgeving biedt naast nieuwbouw op woningbouwlocaties namelijk de nodige mogelijkheden om extra woningen aan de woningvoorraad van Drenthe toe te voegen.
7
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
2. Hoofdconclusies 2.1 Drentse woningvoorraad goedkoper dan gemiddeld, maar ook in Drenthe staat betaalbaarheid onder druk De Drentse woningvoorraad bestaat voor twee derde uit koopwoningen. Juist in dit deel van de voorraad zijn de prijzen de afgelopen jaren sterk gestegen (+57% in de periode 2019-2024). Mede hierdoor is de koopwoningmarkt voor huishoudens met een laag inkomen moeilijk bereikbaar geworden. De vraag naar huurwoningen loopt hierdoor sterk op. Zo is in de periode 2020-2024 het aantal reacties op corporatie huurwoningen met 54% gestegen. Dit terwijl de huurwoningmarkt juist relatief klein is in Drenthe. Voor huishoudens met een laag inkomen die willen starten of doorstromen vanuit een huurwoning, is de huidige woningmarkt onvoldoende passend. Hierdoor kunnen zij de koopwoningmarkt niet betreden. Tegelijkertijd is de woningmarkt van de provincie Drenthe wel betaalbaarder ten opzichte van het gemiddelde in Nederland. Zeker de transactieprijzen van bestaande woningen zijn relatief laag in de provincie Drenthe. Deze bestaande koopwoningvoorraad biedt kansen voor onder andere jonge huishoudens. Zowel voor Drentse jongeren als huishoudens die elders de koopwoningmarkt niet op kunnen door te hoge prijzen.
Ondanks dat het gemiddeld besteedbaar inkomen in Drenthe net wat lager ligt dan gemiddeld in Nederland, vergroot het relatief hoge aandeel betaalbare woningen nog steeds de kansen voor Drentse huishoudens op de koopwoningmarkt. Een belangrijke rol binnen de Drentse woningmarkt is weggelegd voor de doorstroming van met name ouderen (55-75 jarigen en 75-plussers). Zij wonen op dit moment vaak in deze betaalbare woningen. Een deel van hen heeft de wens om te verhuizen naar een andere woning. In de landelijke WoON2024-enquête geeft 28% van de 55 tot 75 jarigen aan te willen verhuizen binnen 2 jaar en 25% van de 75-plussers. In werkelijkheid ligt het aantal verhuizingen lager. Zo verhuisde in 2023 circa 4% van de 55 tot 75-jarigen en 3% van de 75-plussers naar een reguliere woning. Gezien de toenemende grootte van deze doelgroep zorgt dit echter wel voor een duidelijk andere woningvraag. De huidige woning van deze groep ouderen is bijvoorbeeld geen nultredenwoning, ze vinden de woning en/of het erf te groot, of de energiekosten liggen fors hoger dan in (kleinere) nieuwbouw. Met doorstroming kunnen de nu zittende huishoudens naar een woning verhuizen die past bij hun woonvoorkeuren. Hiermee maken zij ruimte voor gezinnen en starters die in de woningen kunnen wonen waaruit wordt verhuisd.
Starters en huishoudens met lagere inkomens kunnen op deze manier instromen op de woningmarkt in een nog enigszins betaalbare woning.
Figuur 1: WOZ-waardeverdeling koopwoningen Drenthe ten opzichte van Nederland
Drenthe
28%
Nederland
26%
19%
0%
10%
Tot € 315.000
23%
20%
30%
20%
27%
21%
40%
€ 315.000 tot € 405.000
50%
37%
60%
70%
€ 405.000 tot € 500.000
Bron: CBS Microdata (2025, cijfers 2022). Bewerking Stec Groep (2025). *WOZ-waarde 2025.
80%
90%
100%
Meer dan € 500.000
8
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
2.2 Hoge migratie-instroom weegt op tegen natuurlijke krimp De (huidige) inwoners van de provincie Drenthe worden gemiddeld ouder. Verjonging vindt voor een groot deel plaats door huishoudens die van buitenaf naar Drenthe verhuizen. De landelijke woonomgeving, ruimere woningen en koopwoningprijzen zijn voor veel jongeren, gezinnen en empty-nesters aantrekkelijk. Ook arbeidsmigranten en kenniswerkers vinden hun weg naar Drenthe. Binnen de provincie Drenthe is bovendien sprake van (dubbele) vergrijzing. Mede door deze vergrijzing overlijden jaarlijks meer personen in Drenthe dan dat er worden geboren. Ook worden de ouderen binnen de provincie steeds ouder. De instroom van (jonge) personen van buiten de provincie is dan ook noodzakelijk om de bevolkingsomvang van Drenthe op peil te houden. Dit is van belang om onder andere het voorzieningenniveau en daarmee de leefbaarheid van de provincie in stand te houden.
Figuur 2: Bevolkingsontwikkeling per jaar in de provincie Drenthe, periode 2018-2024 7.000 6.000 5.000 4.000 3.000 2.000 1.000 0 -1.000 -2.000 -3.000 2018
2019
2020
2021
2022
2023
Natuurlijke groei (geboorte - sterfte)
Binnenlands migratiesaldo
Buitenlands migratiesaldo
Totale bevolkingsontwikkeling
2024
Bron: CBS (2024, cijfers 2018-2024). Bewerking Stec Groep (2025) .
2.3 Vergrijzing tot 2050 ligt vast, meer onzekerheid over ontwikkeling andere doelgroepen door migratie De Primos-prognose 1 uit 2024 voorspelt dat het aantal huishoudens tot en met 2035 nog duidelijk zal toenemen. Daarna zet een huishoudensafname in. Hiermee is deze prognose duidelijk positiever dan Primos-prognoses uit eerdere jaren. Onderliggend daaraan zien we met name een sterke vergrijzing, waarbij het aantal 75-plussers als enige ook na 2035 nog toeneemt. Landelijke inzichten laten zien dat vergrijzing vanaf het jaar 2050 niet sterk meer toeneemt, maar ook niet afneemt. De vergrijzing lijkt vanaf dat jaar – op basis van inschattingen – te stabiliseren. Naast deze prognose werkten we verschillende scenario’s uit in hoe de (toekomstige) Drentse woningmarkt eruit kan zien, gericht op externe ontwikkelingen of beoogde ambities: • Basisscenario: de ‘standaard’ prognose aangevuld met het inlopen van het woningtekort (nog thuiswonenden die op zoek zijn naar een woning maar deze nog niet vinden). De Primos-prognose is gebaseerd op verhuizingen in de periode 2015-2019 en 2021-2022.
1
Landelijk gehanteerde huishoudensprognose voor woonbeleid gebaseerd op verwachtingen van het CBS.
9
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
•
•
Trendscenario: uitgaande van een hogere migratie-instroom zoals die in de afgelopen jaren heeft plaats gevonden. We gebruiken de meest recente jaren 2021-2024 hiervoor. De migratie-instroom lag in de recente jaren fors hoger dan in de jaren daarvoor. In dit scenario gaan we ervan uit dat deze hoge instroom (zowel binnenlands als buitenlands) doorzet. In dit scenario tellen we het trendscenario op bij het basisscenario. Ambitiescenario: het voldoen aan verdere randvoorwaarden voor hogere woningbouwambities. Dit wordt beïnvloed door bijvoorbeeld een hogere werkgelegenheid door het aantrekken van bedrijven in specifieke sectoren of bijvoorbeeld de ontwikkeling van de Nedersaksenlijn. In dit scenario tellen we het ambitiescenario op bij het trend- en basisscenario.
Hieruit volgt de bandbreedte zoals is weergegeven in tabel 2. De minst positieve ontwikkeling is de uitkomst van het basisscenario en de meest positieve ontwikkeling is de uitkomst van het ambitiescenario. Duidelijk is de onderstroom van vergrijzing te zien in alle scenario’s: het aantal 75-plussers neemt vergelijkbaar toe. Deze doelgroep neemt namelijk met name door de demografische ontwikkeling van de Drentse huishoudens toe: de huidige inwoners worden immers ouder. Andere doelgroepen zijn sterker afhankelijk van binnenlandse en buitenlandse migratieveranderingen. De mate en type instroom van buitenaf (binnenland en buitenland) beïnvloedt in het trend- en in het ambitiescenario de huishoudenssamenstelling naar de toekomst. In totaal loopt de totale huishoudensgroei tot 2050 (optelsom van de twee perioden) dan sterk uiteen. In het basisscenario wordt een groei van +11.765 huishoudens verwacht, in het trendscenario van +22.045 huishoudens en in het ambitiescenario van +32.925 huishoudens. Deze groei vindt in het ambitiescenario vergelijkbaar over de drie regio’s in Drenthe plaats. Een huishouden in de provincie Drenthe bestond in 2024 uit 2,22 personen. We verwachten dat dit door vergrijzing zal afnemen.
Tabel 2: Bandbreedte verwachte huishoudensontwikkeling provincie Drenthe naar doelgroepen volgens drie scenario’s, 2025-2050 Doelgroepen
2025
2025 t/m 2035
2036 tot 2050
A&S <35 jaar
21.925
-195 (-1%) tot +1.215 (+6%)
-3.835 (-18%) tot -1.590 (-7%)
Gezinnen
72.340
-1.610 (-2%) tot -140 (0%)
-350 (0%) tot +6.655 (+9%)
A&S 35-55 jaar
24.525
+6.100 (+25%) tot +7.040 (+29%)
-100 (0%) tot +3.770 (+12%)
A&S 55-75 jaar
68.605
-2.930 (-4%) tot -2.020 (-3%)
-8.215 (-13%) tot -6.320 (-9%)
A&S >75 jaar
39.850
+12.100 (+30%) tot+12.365 (+31%)
+10.240 (+20%) tot +11.130 (+21%)
Overig*
1.000
+325 (+32%)
+130 (+10%)
Totaal
228.150
+13.905 (+6%) tot+19.155 (+8%)
-2.145 (-1%) tot +13.770 (+6%)
Bron: Primos2024 & berekeningen Stec Groep (2025). Afgerond op vijftallen. *Huishoudenstypen die niet onder de andere doelgroepen zijn in te delen, zoals huishoudens met drie volwassenen.
2.4 Ieder toekomstscenario laat zien: in Drenthe is behoefte aan betaalbare nultredenwoningen De bestaande woningvoorraad, prijsontwikkelingen op de woningmarkt en demografische veranderingen hebben effect op de behoefte aan woningen op de middellange en lange termijn. Woonwensen en koopmogelijkheden veranderen hier immers door. Rekening houdend met deze ontwikkelingen neemt met name de vraag naar betaalbaar wonen en nultredenwoningen toe. Dat zien we in alle scenario’s terug. Dit zijn woningtypen die nu nog onvoldoende in de bestaande woningvoorraad van de provincie Drenthe aanwezig zijn. Kwantitatief is de provincie met haar woningbouwplannen voor de verschillende gemeenten al goed op weg om in haar behoefte te voorzien, maar kwalitatief ligt er nog een opgave; juist het invullen van de vraag naar sociale huur/koop en nultredenwoningen vindt nu nog onvoldoende plaats.
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
10
2.5 Vrijkomende koopwoningen hebben kwaliteitsrisico’s, maar bieden ook kansen voor nieuwe inwoners en huishoudens Door de bouw van nultredenwoningen kan doorstroom van ouderen plaatsvinden. Zij laten dan vaak een reguliere grondgebonden koopwoning achter. De verwachte toename van andere doelgroepen die graag in dit type woning wonen, is in de huidige huishoudensprognose niet groot genoeg om al deze vrijkomende koopwoningen te bewonen. Er ontstaat daarmee een theoretisch overschot 2 aan dit woningtype. Dat overschot ontstaat zowel vanuit de woonwensen van huishoudens (vraaggericht) als vanuit het daadwerkelijke verhuisgedrag dat zij laten zien (aanbodgericht) 3. Met name in de minder aantrekkelijke en niet-toekomstbestendige woningvoorraad vormt dit een risico. Zo kan leegstand van woningen en een verminderde leefbaarheid in het buitengebied en binnen wijken ontstaan. Tegelijkertijd biedt het vrijkomende woningaanbod ook kansen. De bestaande koopwoningvoorraad in Drenthe is relatief goedkoop, zowel ten opzichte van de bestaande voorraad in Nederland alsook ten opzichte van nieuwbouwprijzen. Dit komt door meerdere factoren, zoals een lagere prijs per vierkante meter, lagere grondprijzen, de ligging van de provincie en de grote woningvoorraad met een wat ouder bouwjaar.
Het ‘vrijspelen’ van deze goedkopere koopwoningen in de bestaande voorraad biedt extra aanbod voor bijvoorbeeld jongeren of doorstromende huurders die de koopwoningmarkt op willen. Daarnaast zijn deze woningen aantrekkelijk voor huishoudens van buiten de provincie Drenthe. Zij wonen immers in delen van Nederland waar deze goedkope koopwoningen niet meer beschikbaar zijn of waar veel minder woon- of kaveloppervlak wordt geboden voor deze prijs. Doorstroming van ouderen kan daarmee zorgen voor een sterkere migratiestroom (binnen- en buitenlands) richting de bestaande koopwoningvoorraad in Drenthe. Als deze sterkere migratiestroom daadwerkelijk op gang komt, ontstaat er dus ook minder of geen overschot aan deze grondgebonden koopwoningen. Dat zien we ook terug in de doorrekening van de scenario’s. Het overschot aan grondgebonden koopwoningen is in het ambitiescenario duidelijk kleiner dan in het basisscenario omdat in het ambitiescenario veel meer inwoners van buiten worden aangetrokken. Belangrijk is dan dus wel dat er voldoende doorslaggevende redenen zijn voor doelgroepen om de stap naar Drenthe te maken. Naast een aantrekkelijke woningvoorraad spelen mobiliteit, werkgelegenheid, voorzieningen en leefbaarheid daarvoor ook een belangrijke rol.
Als het niet lukt om voldoende huishoudens aan te trekken, dan zal het aanpassen van bestaande woningen voor ouderen een grotere rol moeten spelen. Ook dan worden kwetsbaarheden in de bestaande voorraad voorkomen, aangezien er niemand verhuist. Het liefst gebeurt dit dan wel met name in omgevingen die geschikt zijn voor ouderen om zelfstandig te kunnen blijven wonen.
2
Dit overschot wordt verwacht op basis van huidige woonwensen en verhuisbewegingen. Ontwikkelingen op de woningmarkt kunnen ook zorgen voor een verandering van de woonwensen en verhuizingen van huishoudens. Het is daarom belangrijk deze ontwikkelingen goed te blijven monitoren. Daarnaast ontstaat dit overschot alleen als daadwerkelijk het genoemde aantal nultredenwoningen wordt toegevoegd. De huidige planlijst geeft daar nu nog geen aanleiding toe. 3 Een verdere toelichting van onze woningbehoefteberekening is te lezen in bijlage A. Een verdere uitsplitsing van de woningbehoefte naar woningtypen en prijssegmenten bespreken we in hoofdstuk 6.
11
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
Figuur 3: Woningbehoefte op hoofdlijnen in periode 2025 tot 2050 in de provincie Drenthe volgens basis-, trend- en ambitiescenario en gemiddelde van woonwensen en verhuisgedrag -25.000
-20.000
-15.000
-10.000
-5.000
0
5.000
10.000
SH GGB
1.925 3.395 5.255
VSH GGB
1.540 1.805 2.125
KOOP GGB
15.000
-21.120 -16.885 -12.030 2.270 2.640 3.220
SH APP z. lift
VSH APP z. lift
725 775 835
KOOP APP z. lift
125 275 405 9.805 10.990 12.065
SH NULT
6.590 6.965 7.435
VSH NULT
6.025 7.840 9.640
KOOP NULT
Basisscenario
Trendscenario
Ambitiescenario
Bron: Primos2024, WoOn2024, CBS Microdata (2025, cijfers 2019-2022), Nultredenbezit Drentse corporaties (2025). Bewerking Stec Groep (2025). SH = sociale huur, VSH = vrijesectorhuur. GGB = grondgebonden, APP z.lift = appartement zonder lift en NULT = Nultreden. Afgerond op vijftallen.
2.6 Stevige sociale woningvoorraad noodzakelijk om aandachtsgroepen te kunnen huisvesten en druk op dit segment te beperken De sociale woningvoorraad van de provincie Drenthe staat onder druk. Dit wordt mede veroorzaakt door de dure koopsector: waar in het verleden een groot deel van de koopwoningvoorraad voldeed aan de
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
12
mogelijkheden en wensen van huishoudens met een laag inkomen, is dit door de gestegen koopwoningprijzen nu niet meer het geval. Zelfs middeninkomens kunnen lastig een (koop)woning vinden. De vraag naar sociale huur neemt daardoor vanuit verschillende doelgroepen toe terwijl het aanbod niet altijd meegroeit. Aandachtsgroepen op de woningmarkt zijn voor het overgrote deel aangewezen op deze sociale huursector. Voor deze groep geldt dat hiermee hun kwetsbaarheid wordt vergroot. Deze aandachtsgroepen zijn allen op zoek naar een betaalbare woning waar ze zelfstandig, met mogelijk enige hulp of ondersteuning, kunnen wonen. Om ervoor te zorgen dat deze aandachtsgroepen ook in de toekomst prettig (kunnen) wonen, doorstroming in en vanuit instellingen plaats kan vinden en de concurrentie met bijvoorbeeld starters voorkomen wordt, is een solide sociale woningvoorraad noodzakelijk. Deze aandachtsgroepen zijn gebaat bij sociale huurwoningen, maar doelgroepen waarmee zij concurreren, zoals starters met een lager inkomen, zijn ook vaak op zoek naar goedkope koopwoningen tot € 250.000. Sociale huur en sociale koop zijn uitwisselbaar in de behoefte die we in dit onderzoek hebben berekend. Mochten deze goedkope koopwoningen dus gerealiseerd worden, dan zal de vraag naar sociale huur lager uitvallen.
Dit verwachten we omdat in veel gebieden in Drenthe huishoudens van oudsher liever een woning kopen dan huren.
2.7 Beter benutten-scan geeft inzicht in mogelijkheden bestaande voorraad In Drenthe zijn ruim 35.000 extra woningen mogelijk door beter benutten van de bestaande voorraad. Optoppen biedt ruimte voor 3.070 woningen, vooral in centrumgebieden en op appartementen uit de periode 1965–1992. Splitsen levert 6.555 woningen op, met de meeste kansen in vrijstaande koopwoningen in landelijke woonmilieus. Op bestaande kavels kunnen circa 26.000 woningen worden toegevoegd. Beter benutten van de bestaande voorraad biedt de provincie de kans om te sturen op kwaliteit. Door optoppen en splitsen te koppelen aan verduurzaming en herinrichting, verbetert de leefomgeving. De provincie heeft een verbindende rol tussen gemeenten. Het verkrijgen van inzicht in waar de grootste potentie ligt (zoals in Zuidoost-Drenthe), geeft hen ruimte voor het gericht afstemmen van investeringen en beleid. Dit voorkomt versnippering en zorgt voor een evenwichtige verdeling. Er is gebleken dat het realiseren van extra woningen op kavels relatief kansrijk is, vooral in landelijk gebied. Het gaat hierbij vooral om het toevoegen van mantelzorgwoningen. Provinciaal beleid kan deze woonvormen stimuleren op basis van de resultaten uit dit onderzoek.
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
13
3. Adviezen De woningmarkt in Drenthe overstijgt dorpen en gemeenten. Huishoudens verhuizen over regio- en gemeentegrenzen heen en daarom is samen- en wisselwerking tussen gemeenten van belang. Bijvoorbeeld een evenwichtige verdeling van aandachtsgroepen op minimaal regioniveau. Recent hebben gemeenten in Drenthe en provincie Drenthe al gewerkt aan gezamenlijke afspraken via de Woondeal. En ook de aankomende Wet versterking regie volkshuisvesting legt meer nadruk op de provinciale en regionale samenwerking tussen alle woon- en zorgpartijen. Denk bijvoorbeeld aan de uitwerking van een provinciaal en regionaal volkshuisvestingsprogramma. Dit onderzoek is de gezamenlijke feiten- en onderzoeksbasis om dit woonbeleid verder mee vorm te geven. Dit vraagt om een scherpe omzetting van onderzoek naar beleid. We geven u hieronder vijf adviezen voor een succesvol vervolg, deze zijn specifiek gericht op uw provinciale rol. Zie onderstaande adviezen vooral als kansen en opgaven waar u met alle woon- en zorgpartijen in de provincie Drenthe mee aan de slag moet. Alleen dan kan een optimaal gedragen resultaat worden bereikt.
3.1 Zet in op woningbouwprogramma’s die geschikt zijn voor alle doelgroepen Speel in op vergrijzing, dit is de belangrijkste demografische ontwikkeling in Drenthe De Primos-prognose en onze scenario’s tonen ons dat het aantal 75-plussers de komende jaren sterk toeneemt in de provincie Drenthe, veel meer dan overige doelgroepen. Van de totale verwachte huishoudensgroei vindt tot en met 2035 volgens ons trendscenario met stevige migratie-instroom 67% plaats bij 75-plussers. Dit heeft sterke gevolgen voor de woonwensen van huishoudens in de toekomst. Aan de woonwensen van ouderen kan de huidige woningmarkt nog slecht voldoen. De woningvoorraad bestaat immers voor het grootste deel uit reguliere grondgebonden woningen die uit meerdere verdiepingen bestaan. Een groot deel van deze woningen is echter wel aanpasbaar. Maak nieuwbouwplannen geschikt voor ouderen, de urgentie is groot Binnen de huidige nieuwbouwplannen is van ‘slechts’ 2.400 woningen bekend dat deze als nultredenwoning of zorggeschikte woning worden opgeleverd. Dat is 10% van het totaal aantal plannen (23.184). Dit terwijl een groot deel van de woningbehoefte bestaat uit dit woningtype. Vrijwel alle nieuwbouwwoningen zijn tegenwoordig geschikt voor ouderen, maar nultreden is niet vanzelfsprekend. Juist dat maakt het belangrijk om in alle nieuwbouwplannen standaard nultredenwoningen op te nemen.
Zo ontstaan woningen die niet alleen geschikt zijn voor ouderen, maar ook voor starters en andere doelgroepen. Nultredenwoningen zijn flexibel inzetbaar en toekomstbestendig. De aanpasbaarheid van woningen speelt daarbij een grote rol. Denk aan indelingen waarbij wanden eenvoudig te verplaatsen of te verwijderen zijn. Zo is een woning met minimale ingrepen geschikt te maken voor een rolstoelgebruiker, maar ook voor een starter die een extra kamer wil creëren. Vanuit provinciaal perspectief is het daarom verstandig om bij gemeenten te sturen op plannen waarin woningen altijd nultreden zijn. Dat vergroot de bruikbaarheid van de woningvoorraad en voorkomt dat woningen op termijn niet meer aansluiten bij de woonvraag. Het vereist daarmee de nodige acties om dit in huidige en toekomstige plannen te verbeteren. We adviseren u om vanuit uw provinciale rol te sturen op nieuwe plannen bij gemeenten die altijd nultreden zijn. Maak daarbij ook bewuste keuzes in waar ouderenhuisvesting wordt toegevoegd en in welke vorm. We maken in dit onderzoek onderscheid in reguliere nultredenwoningen, geclusterde woningen en zorggeschikte woningen. Deze verschillen van elkaar qua zorg- en voorzieningenvraag, wat maakt dat dit niet overal realiseerbaar is. Zeker voor zorggeschikte woningen kan dit het geval zijn.
Zorg ervoor dat de geschiktheid van de omgeving voor ouderenhuisvesting goed in beeld wordt gebracht en dat er zowel op
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
14
gemeentelijk, regionaal als provinciaal niveau afspraken worden gemaakt over waar het meest geschikt bijvoorbeeld zorggeschikte woningen toegevoegd kunnen worden. Zet in op doorstroming van ouderen, dit zorgt het vaakst voor een verhuisketen in eigen dorp of wijk U helpt gemeenten hierbij niet enkel beter te voorzien in de woonbehoeften van uw ouderen, maar het kan ook doorstroming binnen de Drentse woningmarkt teweegbrengen. Zo leidt een verhuizing van een oudere vaak tot een vrijkomende woning in uw eigen provincie en gemeente. Uit ons onderzoek blijkt namelijk dat ouderen niet vaak over gemeentegrenzen heen verhuizen. Een ouderenwoning kan dus een verhuisketen op gang brengen binnen een eigen gemeente, eigen dorp of zelfs wijk of buurt. Dit in tegenstelling tot nieuwbouw van andere woningtypen, die vaker direct bewoond worden door huishoudens van buitenaf. Wanneer dat het geval is, profiteert Drenthe niet van de verhuisketen die op gang komt en helpen u en uw woonpartners zo dus ook andere huishoudens in uw provincie niet. Daarnaast blijkt uit een landelijk onderzoek van ons dat de verhuisketen het langste is als een oudere naar een nieuwbouwwoning verhuist. Dat houdt in dat in dat geval ook de meeste woningen in de bestaande voorraad vrijkomen voor andere huishoudens.
Plannen voor ouderenhuisvesting helpen ook andere woningzoekenden: nieuwbouw is ook geschikt voor andere doelgroepen en vrijkomend aanbod is relatief goedkoop ten opzichte van nieuwbouw De woning die vrijkomt is in veel gevallen een reguliere grondgebonden woning. Deze is niet altijd of minder geschikt (te maken) voor ouderen met mobiliteitsbeperkingen, maar wel al geschikt voor veel andere doelgroepen zoals starters, gezinnen en doorstromers uit een huurwoning. Veel woningen zijn overigens wel aanpasbaar voor senioren, maar vragen vaak investeringen op de korte termijn en nemen vooral vaak grotere kosten (bijvoorbeeld wmo) mee op de lange termijn. Doorstroming biedt mogelijkheden voor doelgroepen die nu nog onvoldoende de koopwoningmarkt kunnen betreden. Ook zijn de bestaande koopwoningen per vierkante meter vaak duidelijk goedkoper dan nieuwbouwwoningen in Drenthe. Hierdoor sluiten deze woningen qua grootte vaak beter aan op de woonwensen van starters. Daarnaast biedt dit vrijkomende koopwoningaanbod kansen voor het aantrekken van huishoudens van buitenaf. De koopwoningmarkt in Drenthe is over het algemeen namelijk betaalbaarder dan gemiddeld in Nederland, zeker de bestaande woningvoorraad. Deze betaalbare koopwoningen zijn daarmee een aantrekkelijk woonproduct voor huishoudens elders uit Nederland.
Dit zijn vaak jongere huishoudens, die ervoor kunnen zorgen dat de vergrijzing van Drenthe tegenwicht wordt geboden. Daarnaast is het belangrijk in te zien dat de gebouwde nultredenwoningen niet enkel voorzien in de wensen van ouderen. Appartementen met een lift zijn bijvoorbeeld ook geschikt voor starters en ook grondgebonden nultredenwoningen kunnen makkelijk bewoonbaar zijn voor andere huishoudens dan ouderen. Op korte termijn worden zo meerdere doelgroepen door uw nieuwbouw bediend, terwijl hierdoor op de lange termijn voldoende woningen voor ouderen op de markt komen. Differentiatie in prijssegmenten en woningtype is nodig om woningmarkt op gang te brengen Zorg er tenslotte voor dat de nultredenwoningen voldoende gedifferentieerd zijn naar woningtype en naar locatie (ouderen blijven graag in de eigen buurt wonen). De woonwensen van ouderen lopen sterk uiteen. Dit zien we terug in de prijssegmenten waarin men een woning zoekt, maar ook in het gewenste
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
15
woningtype. Ouderen zijn vaak kieskeurig bij een verhuizing. Ze wonen immers op dit moment vaak al ergens voor lange tijd met een sterkere sociale verbondenheid dan veel andere doelgroepen. Een uiteenlopend nieuwbouwaanbod kan daarmee een groter deel van de ouderen in beweging krijgen. Denk daarbij aan sociale huur, vrijesectorhuur en koop, maar bijvoorbeeld ook aan verschil in grondgebonden nultredenwoningen en appartementen. Daarnaast zien we verschillen in woonwensen door (de intensiteit van) het zorggebruik. Dat leidt bijvoorbeeld tot vraag naar zorg in de buurt in geclusterde woonvormen of intensieve verpleegzorg aan huis in de vorm van zorggeschikte woningen. Deze laatste categorie woningen wordt nu urgenter door het rijksbeleid dat stuurt op extramuralisering van de ouderenzorg. Ouderen met een zware zorgvraag dienen hierdoor langer thuis te wonen.
3.2 Zet in op voldoende sociale woningen in nieuwbouwprogrammeringen Onderzoek geeft aanleiding voor opnemen van 75% betaalbaar in nieuwbouwplannen, gebruik 2/3e betaalbaar daarom als absoluut minimum Uit ons onderzoek blijkt een grote behoefte aan betaalbare woningen. Wanneer we het gemiddelde nemen van de behoefte volgens woonvoorkeuren (vraaggericht) en verhuisgedrag (aanbodgericht), zien we dat de nieuwbouwopgave (exclusief overschotten) tot en met 2035 voor 75% bestaat uit betaalbare woningen, zowel in het basis- als trend- en ambitiescenario. Dat zijn sociale huurwoningen, middenhuurwoningen en betaalbare koopwoningen tot de (landelijk gedefinieerde) betaalbaarheidsgrens (in 2025 tot € 405.000). Deze behoefte ontstaat vooral vanuit oudere huishoudens die de stap willen maken naar een nultredenwoning. Deze oudere huishoudens wensen vaak een sociale huurwoning in het nultredensegment en zij verhuizen hier daadwerkelijk ook het vaakst naartoe. Dit komt onder andere doordat deze doelgroep weliswaar vaak een aardig eigen vermogen heeft, maar ook vaker een laag inkomen (AOW en pensioen) heeft dan andere doelgroepen wat juist bepalend is in of zij een sociale huurwoning toegewezen mogen krijgen.
Ouderen met een hoger eigen vermogen zijn mogelijk wel te verleiden tot het verhuizen naar sociale huurwoningen boven de aftoppingsgrens of naar middenhuurwoningen, mits het aanbod daadwerkelijk passender is dan goedkopere huurwoningen. Wees hier bij het toevoegen van betaalbare nultredenwoningen van bewust. Plancapaciteit voldoet aan afspraken Woondeal over betaalbaarheid, maar wees kritisch op koopprijzen en bouwtempo Tegelijkertijd zien we dat ook de planlijsten van gemeenten binnen Drenthe al voor een groot deel uit betaalbare nieuwbouwwoningen bestaan. In totaal zijn 76% van de geplande nieuwbouwwoningen waarvan al een prijs bekend is een betaalbare nieuwbouwwoning. Dit is ruim meer dan waarover afspraken zijn gemaakt in de Woondeal (67% betaalbaar). Ook naar de drie regio’s zien we dat dit aandeel overal gehaald wordt, al ligt het aandeel betaalbaar in Zuidwest-Drenthe (81%) wel duidelijk hoger dan in Noord-Drenthe (70%) en Zuidoost-Drenthe (73%). Ook het aandeel sociale huur is hoog (36%) en dus hoger dan de minimale eisen (30%). De vraag naar sociale huur is volgens ons onderzoek echter nog groter dan dat. Dat is met name het gevolg van de sterk gestegen koopwoningprijzen waardoor de koopwoningmarkt niet langer bereikbaar is voor huishoudens met een laag inkomen.
Ook de afname (naast toename van koop en particuliere huur) van de corporatiesector in de afgelopen paar jaar speelt een rol. Sociale nieuwbouw is daarmee zeer urgent. Dit hoeft in principe geen sociale huurwoning te zijn. Ook goedkope koopwoningen kunnen helpen. Wel zien we dat de uitwisselbaarheid tussen sociale huur en koop beperkt is, aangezien deze doelgroep vaak slechts een woning tot circa € 250.000 kan betalen. Wat betreft middeninkomens zien we uitdagingen. Het aantal middenhuurwoningen in plannen is beperkt. Opnieuw geldt dat betaalbare koop uitwisselbaar hiermee kan zijn. Ook voor middeninkomens met een huishoudensinkomen tot anderhalf keer modaal geldt echter dat slechts woningen tot circa € 315.000 bereikbaar voor hen zijn indien zij niet veel vermogen bezitten. Betaalbare koop dient dan dus voor een lagere prijs gerealiseerd te worden dan de bovengrens die nu voor de Woondeals gehanteerd wordt (€
16
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
405.000). Verschillende corporaties staan open voor het realiseren van middenhuurwoningen, hier ligt aanvullend in de huursector een kans om middeninkomens te huisvesten. Daarnaast is het bouwtempo waarin woningen aan de voorraad worden toegevoegd cruciaal. Een groot deel van de verwachte huishoudensgroei vindt namelijk in de eerstvolgende tien jaar plaats en ook nu is de woningmarktdruk elders in Nederland hoog. Dat biedt meer mogelijkheden om huishoudens van buiten de provincie Drenthe aan te trekken. Een groot deel van de huidige plannen is op dit moment ook gepland voor deze eerste periode. Blijf echter goed monitoren of deze plannen volgens planning vorderingen maken. Verplichting tot extra aandeel betaalbare woningen kan realisatie onder druk zetten in huidige markt In de huidige markt is het zeer lastig om betaalbare woningen te realiseren. De markt kan bovendien veranderen, waardoor het in regels vastleggen van een zeer hoog aandeel betaalbare woningen in de toekomst tot ongewenste situaties kan leiden. Flexibiliteit in woningbouwplannen is daarom wenselijk. De behoefte aan sociale huurwoningen is groot. Toch adviseren we nu niet een hoger aandeel betaalbare woningen verplicht in plannen op te nemen dan nu al in de huidige plannen is opgenomen.
Verder gaan dan dat lijkt in de huidige marktomstandigheden lastig haalbaar en zet het realiseren van voldoende woningen (kwantitatief) verder onder druk. Helemaal omdat voor een deel van de plannen de segmentering al vastligt. Zet echter altijd in op het toevoegen van extra betaalbare woningen wanneer deze mogelijkheden zich voordoen en benut hiervoor ook beter de bestaande woningvoorraad met optoppen en splitsen van woningen. Gebruik betaalbaarheidsinstrumenten gericht, deze helpen om meer betaalbare woningen te bouwen Voldoende betaalbare woningbouw blijft lastig realiseerbaar, zowel in bestaande als nieuwe plannen. Betaalbaarheidsinstrumenten kunnen hierbij ondersteunen. Deze helpen zowel om meer betaalbare woningen aan te kunnen bieden (bijvoorbeeld via een financieringsconstructie) of door de betaalbare woningen beter beschikbaar te stellen voor de doelgroep waarvoor deze bedoeld is (bijvoorbeeld via instrumenten in de huisvestingsverordening). Niet alle woningen die in eerste instantie betaalbaar worden ‘gemaakt’ zijn ook op de lange termijn betaalbaar. Zo is bijvoorbeeld een woning die is aangekocht met een starterslening voor de starter betaalbaarder, maar de woning is niet betaalbaarder voor toekomstige kopers en kunnen ook prijzen van koopwoningen hierdoor worden opgedreven. Hieronder geven we een overzicht van instrumenten die u in kunt zetten.
Doorgaans ligt deze rol voornamelijk bij gemeenten, weeg daarom goed af waar u als provincie op in wil zetten en welke rol er hier voor u ligt. Hierbij spelen effectiviteit, doelmatigheid en (uw) capaciteit een belangrijke rol. In bijlage D geven we een verdere toelichting op de inhoud en impact van deze betaalbaarheidsinstrumenten. Hieronder is in kleuren een samenvatting weergegeven van de effectiviteit van betaalbaarheidsinstrumenten naar vier mogelijke doelen. Een groene kleur duidt op een sterke effectiviteit om dit doel te bereiken en een rode kleur op een matige effectiviteit. De lokale context kan ervoor zorgen dat de gestelde effectiviteit hoger of lager kan uitvallen.
Tabel 3: Overzicht betaalbaarheidsinstrumenten naar doelstelling en mate van effectiviteit Instrument Omgevingsplan Restricties uit- en opbouwmogelijkheden Percentages woningbouwcategorieën
Verordening Vereveningsfonds
Betaalbaar maken
Betaalbaar houden
Beschikbaar maken
Beschikbaar houden
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
17
Toewijzen specifieke doelgroepen Opkoopbescherming Grondbeleid
Contractuele verplichting of overeenkomst Zelfbewoningsplicht Antispeculatiebeding Anterieure overeenkomst
Koop- en financieringsconstructies KoopGarant KoopStart Starterslening Rood: lage effectiviteit. Geel: effectiviteit situatieafhankelijk. Groen: hoge effectiviteit.
Benut daarnaast mogelijkheden in de bestaande voorraad voor het halen van betaalbaarheidsdoelen Niet enkel nieuwbouw kan een bijdrage leveren aan het realiseren van voldoende betaalbare woningen. Ook binnen de bestaande (woning)voorraad kunnen deze woningen toegevoegd worden. Zo zien we op basis van de beter benutten-scan in dit onderzoek dat de potentie van het optoppen van woningen op panden en het splitsen van woningen groot is. Met splitsen kan bijvoorbeeld van één dure woning twee betaalbare woningen worden gemaakt. Eén woning kan dan ook nog eens nultreden zijn. Het faciliteren van splitsen kan zo een welkome aanvulling zijn om betaalbaarheidsdoelen te halen. In nieuwbouwplannen hoeven dan immers minder woningen betaalbaar te zijn om tot twee derde betaalbaar te komen. Meer informatie over het stappenplan en de financiële haalbaarheid van optoppen staat in onze Handreiking Optoppen 2.0. Ook het benutten van kavels en achtertuinen kan bijdragen aan het oplossen van het kwantitatieve en kwalitatieve woningtekort. Hier kunnen bijvoorbeeld (tijdelijk) mantelzorgwoningen worden geplaatst waarmee zowel een kwalitatieve behoefte als een zorgopgave wordt ingevuld.
3.3 Maak evenwichtige afspraken over de huisvesting van aandachtsgroepen Maak afspraken over een evenwichtige verdeling van aandachtsgroepen over gemeenten en wijken In dit onderzoek geven we een overzicht van alle aandachtsgroepen die via de Wet versterking regie volkshuisvesting straks benoemd moeten worden in de provinciale, regionale en gemeentelijke volkshuisvestingsprogramma’s. De gemene deler van deze aandachtsgroepen is dat zij allen in meer of mindere mate ondersteuning nodig hebben bij het vinden van geschikte huisvesting, zeker in tijden dat de concurrentie op de betaalbare woningmarkt groot is. We zien dat de aandachtsgroepen die wij in beeld hebben gebracht op dit moment niet gelijk verdeeld over de gemeenten in de provincie Drenthe wonen. Op een lager schaalniveau drukt dit mogelijk nog sterker op specifieke wijken waar bijvoorbeeld veel sociale woningbouw staat. We adviseren u daarom (op termijn) afspraken te maken over een evenwichtige verdeling van deze aandachtsgroepen. Zo kunt u ervoor zorgen dat de leefbaarheid in wijken waar deze het sterkst onder druk staat, ook in de toekomst gewaarborgd blijft of zelfs verbeterd wordt. Evenwichtig betekent hierbij niet precies evenredig. Niet alle gemeenten en/of dorpen hebben de zorgvoorzieningen en zorgaanbieders aanwezig om evenredig aandachtsgroepen op te kunnen vangen.
Houd daar rekening mee bij de verdeling en kies er dus ook bewust voor om sommige aandachtsgroepen meer te huisvesten in
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
18
sommige gemeenten ten opzichte van anderen. Dit kan overigens voor andere aandachtsgroepen weer precies tegengesteld zijn. Zie toe op urgentieregeling om beter zicht te krijgen op bestaande druk vanuit aandachtsgroepen U gaat binnenkort toezien op een provinciale urgentieregeling om gemeenten aandachtsgroepen met urgentie (urgentiecategorieën) voorrang te kunnen geven op sociale huurwoningen. Dit als uitwerking van de eisen die via Wet versterking regie volkshuisvesting gesteld worden. We zien deze urgentieregeling in eerste instantie ook als een middel om beter zicht te krijgen op de huidige verdeling van aandachtsgroepen. Houd hiervoor goed bij waar aandachtsgroepen urgentie aanvragen en om welke reden zij urgentie hebben. Wanneer dit goed gemonitord wordt is het vervolgens na enige tijd ook beter mogelijk om fair-share afspraken te maken over een evenwichtige verdeling van aandachtsgroepen over de provincie. Kies een schaalniveau voor afspraken, rekening houdend met bestaande woon-zorgstructuren U heeft als provincie de mogelijkheid om op verschillende schaalniveaus (gemeente, regio en provincie) afspraken te maken over deze evenwichtige verdeling. Wanneer u ervoor kiest provinciebreed afspraken te maken, heeft u de mogelijkheid om aandachtsgroepen anders te verdelen over de regio’s en gemeenten dan nu het geval is.
Nu zien we dat deze groepen bijvoorbeeld relatief sterk vertegenwoordigd zijn in de stedelijke gemeenten en dan ook specifiek in bepaalde wijken met meer sociale huisvesting. Bestaande woon-zorgstructuren spelen echter een belangrijke rol in deze afweging. Zo worden afspraken over de inkoop van wooneenheden voor Beschermd wonen op regioniveau bepaald en zijn opvanglocaties en instellingen voor aandachtsgroepen niet evenredig over de provincie verdeeld. Wanneer u hier gezamenlijk via afspraken een andere verdeling in kiest, betekent dit dat u ook moet afwegen of zorginstellingen, beschermde wooneenheden en opvanglocaties nu op de juiste locatie in Drenthe staan en of u dus daarin andere keuzes moet maken. Blijf flexwoningen inzetten voor aandachtsgroepen om woningmarktdruk te verlichten De provincie zet al in op de bouw van flexwoningen voor aandachtsgroepen met een woonvraag. Zij zijn voor een groot deel op zoek naar betaalbare huisvesting en nemen vaker genoegen met een relatief kleine woning. Deze flexwoningen bieden hier uitkomst voor. Houd wel rekening met de grootte van deze projecten. Grootschalige locaties voor de huisvesting van aandachtsgroepen kunnen de leefbaarheid van bestaande wijken verminderen en kunnen ook voor de aandachtsgroepen zelf minder gewenst zijn. Dit zijn immers kwetsbare doelgroepen.
Hiernaast willen we benadrukken dat de focus in eerste instantie moet liggen op het toevoegen van voldoende reguliere woningen. Daar biedt de huidige plancapaciteit ook al de nodige ruimte voor. We zien nog wel kansen voor flexwonen, met name als reguliere bouwlocaties niet toereikend blijken. Zo kunnen gemeenten door middel van flexwoningen tijdelijke pieken opvangen en tegelijkertijd blijven doorbouwen aan permanente oplossingen voor de woningnood. Denk aan de recente instroom van Oekraïners, pieken in de instroom van asielzoekers en taakstelling van statushouders of locaties waar tijdelijk extra arbeidsmigranten nodig zijn. Daarnaast zorgt u er hiermee voor dat er meer reguliere woningen beschikbaar zijn voor andere huishoudens. U zorgt daarmee dus via flexwonen ook voor meer betaalbare woningen in uw woningvoorraad. Door deze flexwoningen slim in te zetten, kunnen ze tegelijkertijd dienen als tussenoplossing bij langere gebiedsontwikkelingen. Met name het vinden van geschikte locaties voor flexwoningen is echter een knelpunt. Voor verschillende gebouwen en locaties kan al een toekomstige bestemming vastgesteld zijn, maar is er nog geen zicht op realisatie (op middellange termijn). Voor deze locaties adviseren we te onderzoeken of er mogelijkheden zijn voor een tussentijdse invulling met flexwoningen.
Een voorbeeld daarvan is het project ‘STEK’ in de gemeente ’s-Hertogenbosch. Daar worden verplaatsbare woningen van permanente hoogwaardige kwaliteit ingezet op de
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
19
nieuwbouwlocatie De Groote Wielen. Binnen acht tot vijftien jaar worden deze woningen verplaatst naar andere nieuw te bouwen delen van De Groote Wielen of naar een locatie elders in de gemeente.
3.4 Verbeter kwaliteit van de Drentse bestaande voorraad door te sturen op wijken- en kernenaanpak in gemeenten Stimuleer gemeenten om een strategie voor de aanpak van de bestaande woningvoorraad te bepalen Een overgroot deel van de toekomstige woningvoorraad staat er nu al. Dit betekent dat de provincie Drenthe voor een toekomstbestendige woningvoorraad ook aan de slag moet met de grote opgaven binnen de bestaande woningvoorraad. Zo is er, met name in particulier woningbezit, nog een verduurzamingsslag te maken, kan de voorraad beter worden benut en kan de huisvesting van ouderen beter en efficiënter worden ingericht. We zien mogelijkheden in een wijk-, kern- of gebiedsgerichte aanpak om dit gezamenlijk onder handen te nemen. Dit onderzoek biedt hier handvatten voor. Gebruik beter benutten-scan voor afweging van geschikte gebieden voor toevoegingen Het aanpakken van de bestaande voorraad biedt koppelkansen met het beter benutten van deze voorraad. Daarbij is het essentieel dat ook gemeenten een brede visie ontwikkelen op het thema beter benutten. De verschillen in de bestaande voorraad en woonmilieus en hoe de leefbaarheid ervaren wordt tekenen de diversiteit van de provincie Drenthe. Elke gemeente kan daarom op een andere manier invulling geven aan het beter benutten van de eigen bestaande voorraad.
In stedelijke gebieden kan bijvoorbeeld de focus meer liggen op optoppen, terwijl in landelijke gebieden de nadruk ligt op splitsen en het toevoegen van woningen op kavels. De Stec Beter benutten-scan biedt hiervoor handvatten. Faciliteer dat provinciebreed wijk- en kernaanpakken worden uitgewerkt Op de middellange en lange termijn biedt goed geformuleerd en verankerd beleid een stabiele basis voor een gebiedsgerichte aanpak op lager schaalniveau. We adviseren dat provinciebreed gestimuleerd wordt dat gemeenten buurt-, wijk- of kernaanpakken uitwerken, zodat ingrepen in de bestaande voorraad daadwerkelijk worden uitgevoerd. Een gebiedsaanpak op laag schaalniveau maakt het mogelijk om de koppelkansen tussen bijvoorbeeld beter benutten, verkeer, verduurzaming en nieuwbouw sneller en beter te realiseren. Onze beter benutten-scan kan daarvoor input bieden, maar we adviseren ook bredere scans over de bestaande woningvoorraad hiervoor in te zetten.
3.5 Monitor, werk met scenario’s en gebruik adaptieve programmering Monitor ontwikkelingen op de woningmarkt om op tijd te reageren in woonbeleid In ons onderzoek vormen de huidige woningmarkt, onze scenariostudie en recente woonwensen en verhuisbewegingen het uitgangspunt. We zijn ons er echter van bewust dat ontwikkelingen op de woningmarkt zich snel kunnen voordoen. Dat zien we ook wanneer we de huidige prognose vergelijken met de situatie een paar jaar terug. Er worden meer huishoudens in Drenthe verwacht en door de sterk gestegen koopwoningprijzen is de vraag naar betaalbaar wonen - en dan met name naar sociale huur toegenomen. Dergelijke ontwikkelingen kunnen ook in de toekomst plaatsvinden. Het is daarom noodzakelijk om goed te monitoren wat er verandert. Zo kunt u op tijd bijsturen met uw woonbeleid.
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
20
Gebruik dashboard als jaarlijks meetmoment en doe eens in de vier jaar grootschaliger onderzoek Wij hebben met dit onderzoek een PowerBI-dashboard opgeleverd met uitkomsten op provincie-, regio-, gemeente- en wijkniveau. Hiermee is dus een complete onderzoeksbasis over de woningmarkt van de gehele provincie Drenthe opgebouwd. Wij zorgen ervoor dat u dit dashboard in beheer kunt nemen. Zo kunt u dit ook komende jaren benutten voor uw woonbeleid. Dit dashboard biedt immers de mogelijkheid om woningmarktontwikkelingen scherp bij te houden en via een gelijkblijvende weergave te actualiseren. We adviseren deze jaarlijks te vernieuwen met nieuwe cijfers uit CBS Microdata. Die data worden namelijk elk jaar geactualiseerd. U bent zo op tijd op de hoogte van nieuwe ontwikkelingen op uw woningmarkt. Het schrijven van een bijpassend memo over deze ontwikkelingen helpt vervolgens om ook al uw woon- en zorgpartijen op de hoogte te brengen van dezelfde actuele feitenbasis. Daarnaast lijkt het ons wenselijk om eens in de vier jaar (of vaker indien gewenst) een grootschaliger woningmarktonderzoek uit te voeren. Dit dan als voorbereiding op een geactualiseerd volkshuisvestingsprogramma (indien u ervoor kiest deze ook eens in de vier jaar te actualiseren).
Door de onderzoeksbasis altijd te vernieuwen voorafgaande aan de actualisatie van uw volkshuisvestingsprogramma zorgt u ervoor dat u altijd op basis van de meest recente trends en (verwachte) ontwikkelingen uw woonbeleid vormgeeft. Gebruik het trendscenario als uitgangspunt en werk aan randvoorwaarden voor woningbouwambities Op de korte termijn adviseren we de woningbouwopgave volgens het trendscenario te volgen. Deze is gebaseerd op het inlopen van het woningtekort en de meeste recente migratie-instroom uit binnen- en buitenland. De huidige economische ontwikkelingen en vervangingsvraag geven nu geen aanleiding om aan te nemen dat deze migratie de komende jaren lager uitvalt, mits nieuwbouw plaatsvindt. Het ambitiescenario is daarnaast pas gericht op de ontwikkelingen die na 2035 volgen zoals de Nedersaksenlijn. Voor de langere termijn adviseren we om als provincie gemeenten te sturen op het programmeren van 130% van de woningbehoefte. Dit creëert flexibiliteit in de programmering, in het geval van een prognoseof planwijziging. Daarbij is het ook belangrijk te werken aan randvoorwaarden om woningbouwambities verantwoord te kunnen realiseren. Denk hierbij aan de verdere uitwerking van de Nedersaksenlijn en het inzetten op de acquisitie van nieuwe werkgelegenheid.
Wij zien deze woningbouwambities als kans om tegenwicht te kunnen bieden aan de verdere vergrijzing van Drenthe en zo de leefbaarheid op peil te houden. Wees ervan bewust dat de huidige woningvoorraad van Drenthe juist voor deze nieuwe huishoudens al zeer geschikt en aantrekkelijk is en dat het dus vooral zaak is deze vrij te spelen door het creëren van doorstroming van de eigen inwoners. Zorg voor een adaptief woningbouwprogramma waarmee u voorbereid bent op kantelpunten Zoals hiervoor benoemd, blijft de huishoudensontwikkeling afhankelijk van woningmarktontwikkelingen en migratie. Dat betekent omgaan met een zekere mate van onzekerheid. Migratie is afhankelijk van individueel gedrag en menselijke keuzes die sociaal, psychologisch en/of economisch gemotiveerd zijn. Een werkwijze om met onzekerheden om te gaan is adaptief en proactief programmeren. Door adaptief en proactief te programmeren wordt gewerkt met scenario’s voor mogelijke toekomstbeelden. Dit maakt het mogelijk flexibel te blijven, mee te bewegen met ontwikkelingen en in te spelen op kansen. In plaats van de toekomst vast te leggen en te willen beheersen, is adaptief programmeren meer een werkwijze om het proces te beheersen.
We adviseren daarbij zo’n 80% van de gemeentelijke woningbouwprogrammeringen al verder vast te leggen voor plannen die kwalitatief aansluiten bij de vraag, vaak ongeacht uitkomsten van scenario’s. Deze noemen we ook wel no-regret acties. Denk daarvoor bijvoorbeeld aan de bouw van ouderenhuisvesting. Vergrijzing zal zich immers - ongeacht woningmarktontwikkelingen en migratie voordoen in Drenthe. Zet daarnaast 20% van het programma in als flexibele speelruimte. Maak bijvoorbeeld plannen die aansluiten op wensen die zich in enkele scenario’s voordoen, zoals woningbouw
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
21
voor specifieke doelgroepen. Bij deze plannen adviseren we deze pas vast te leggen als woningbouw voor deze doelgroepen door het waarmaken van randvoorwaarden of verdere ontwikkelingen op de markt daadwerkelijk nodig zijn. Illustratief geven we hieronder weer hoe u via verschillende ontwikkelpaden kunt toewerken naar het gewenste toekomstbeeld passend bij de behoefte.
Figuur 4: Indicatief stroomschema adaptief programmeren
Bron: ‘Omgaan met onzekerheid: van adaptief naar proactief programmeren’, Stec Groep.
Woningmarktonderzoek provincie Drenthe
22
4. Huidige woningmarkt Een groot deel van de toekomstige woningvoorraad van de provincie Drenthe staat er al. Om de woonopgaven voor de komende jaren te bepalen, is scherp inzicht in de huidige woningvoorraad en woonsituatie van huishoudens cruciaal. In dit hoofdstuk gaan we in op de kenmerken van de bestaande woningvoorraad. We geven een overzicht van de samenstelling (woningtypen, prijsklassen, bouwjaren, energielabels), kwaliteit en dynamiek van uw woningmarkt en de bewoning daarvan door huishoudenstypen. In dit hoofdrapport geven we de uitkomsten voor de gehele provincie weer, met uitsplitsingen tot op regioniveau. Uitkomsten op gemeente- en kernniveau zijn in te zien in het dashboard.