Transitievisie Warmte Borger-Odoorn (inclusief voorwoord)
Tekst van het document
Samen aan de slag Titel voor een aardgasvrij Borger-Odoorn [Company name]
[Document subtitle]
Transitievisie Warmte oktober 2021 Mirjam van der Plas [Date]
Inhoudsopgave Voorwoord ......................................................................................... 2 1.
5.3 De route naar aardgasvrij tot 2030 ..................................................... 24
Inleiding ...................................................................................... 6
1.1 Waarom de warmtetransitie? ................................................................. 6
6.
Financiering en betaalbaarheid ................................................ 27
1.2 Positie en doel van de Transitievisie Warmte ....................................... 7
6.1 Financieringsmogelijkheden ............................................................... 27
1.3 Samenwerking ......................................................................................... 7
6.2 Betaalbaarheid van de warmtetransitie .............................................. 27
1.4 Leeswijzer ................................................................................................. 8 7. 2.
Uitgangspunten ........................................................................ 10
Communicatie en participatie................................................... 30
7.1 Samenwerking tussen stakeholders .................................................... 30 7.2 Communicatie- en participatiestrategie ............................................. 31
3.
Alternatieven voor aardgas ...................................................... 12
3.1 Van aardgas over op hernieuwbare energiebronnen ....................... 12
8.
Vervolgstappen ........................................................................ 33
3.2 Hoe kom je tot de meest geschikte techniek en warmtebron? ........ 14
8.1 Uitvoeringsstrategie .............................................................................. 33 8.2 Waarmee kunnen bewoners al aan de slag? ...................................... 34
4.
De transitieopgave ................................................................... 17
4.1 De warmtevraag .................................................................................... 17
8.3 No-regret maatregelen......................................................................... 36 8.4
Waar terecht voor informatie? ............................................................ 37
4.2 Woningkenmerken Borger-Odoorn .................................................... 17 4.3 Utiliteitsbouw ......................................................................................... 18
Bijlage 1: Begrippenlijst ................................................................................ 39
4.4 Beschikbare bronnen in Borger-Odoorn ............................................ 19
Bijlage 2: Overzicht technieken .................................................................... 41 Bijlage 3: Verdeling bouwjaren in Borger-Odoorn .................................... 45
5.
De route naar aardgasvrij ......................................................... 22
5.1 Mogelijke warmteoplossingen per gebied ......................................... 22 5.2 Fasering .................................................................................................. 24
Bijlage 4: Nationale marktrijpheid technieken ........................................... 46 Bijlage 5: Relatie bouwjaren en isolatiewaarde .......................................... 47 Bijlage 6: Voorkeursalternatieven vanuit de Leidraad Startanalyse.......... 48 Bijlage 7: Maatschappelijke- en Bewonerskosten ...................................... 49
1 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
Voorwoord De gemeente Borger-Odoorn gaat, net als alle Nederlandse gemeenten, van het aardgas af. Dat hebben we met elkaar in het Klimaatakkoord bepaald. We staan de komende jaren daarom voor een grote uitdaging. Want in de meeste huishoudens is het op dit moment nog heel vanzelfsprekend dat er gekookt en verwarmd wordt met aardgas. Bij de verbranding van aardgas komt echter CO2 vrij, een gas dat zorgt voor de opwarming van de aarde en daarom klimaatproblemen met zich meebrengt. We krijgen dan meer last van droogte, hitte en hevige regenval. Stoppen met het gebruik van aardgas zorgt voor een flinke afname van de CO2-uitstoot. En hoe minder CO2 in de lucht, hoe beter het is voor het klimaat.
andere warmtebron. De Transitievisie Warmte geeft richting, maar moet de komende jaren steeds weer herijkt worden. Het definitieve plan voor uw buurt maken we samen met u in zogenaamde wijkuitvoeringsplannen. Dan wordt het spannend, omdat we dan met elkaar kijken welke kansen en mogelijkheden een wijk, buurt of straat heeft om van het aardgas af te gaan. In Borger-Odoorn doen we dat samen. Met elkaar en in goed overleg. Niets voor niets is het uitgangspunt van onze Transitievisie: We beginnen daar waar de energie zit! Wethouder F. Buijtelaar
Om te voorkomen dat onze aarde meer dan 1,5 graad opwarmt heeft het rijk de Nederlandse gemeenten gevraagd een Transitievisie Warmte op te stellen. Dit document is niets meer en niets minder dan een technisch en economisch onderzoek naar hoe we zo slim mogelijk van het aardgas af kunnen en toch kunnen blijven koken, warm douchen en warme voeten houden in de winter. Bij het opstellen van deze visie werkten we intensief samen met verschillende belanghebbenden waaronder inwoners en ondernemers. De komende jaren scherpen we deze visie verder aan. De Transitievisie Warmte beschrijft welke duurzame alternatieven er zijn om van het aardgas af te gaan. Het vinden van de beste warmteoplossing per buurt en woning is puzzelen. Op basis van de analyse komt er inzicht in mogelijke technieken. De keuze die u nu of in de toekomst moet maken, het gas gaat echt verdwijnen, zal gebaseerd zijn op bouwjaar van woningen, aanwezigheid van bronnen, bebouwingsdichtheid en kennis van lopende initiatieven. In Borger-Odoorn betekent dit dat voor een groot deel van de gemeente een mix van individuele opties voor een duurzame warmtevoorziening geschikt is. Om alle woningen en gebouwen aardgasvrij te maken is er nog een lange weg te gaan. Een weg die we stap voor stap met u willen invullen. Daar nemen we tot 2050 de tijd voor. In sommige buurten gaan we al aan de slag.
In andere buurten duurt het langer voordat u volledig over kunt op een
Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
2 1
Samenvatting Gemeente Borger-Odoorn wordt in de toekomst aardgasvrij. Dat betekent dat woningen en andere gebouwen niet meer met aardgas worden verwarmd, maar op een duurzame manier zonder aardgas. Dit is één van de afspraken die zijn gemaakt in het Nationale Klimaatakkoord en is bedoeld om te zorgen voor minder uitstoot van CO2 om klimaatverandering tegen te gaan. Daarnaast stopt de aardgasproductie in Groningen en wil Nederland minder afhankelijk worden van andere landen voor de levering van warmte. Deze overstap naar een aardgasvrije manier van verwarmen noemen we de warmtetransitie. Elke gemeente in Nederland maakt hiervoor uiterlijk in 2021 een plan: de Transitievisie Warme. Voor u ligt de Transitievisie Warmte van de gemeente Borger-Odoorn. In deze visie beschrijven we wat de warmtetransitie inhoudt, wat de alternatieven voor aardgas zijn en hoe de warmtevraag en het warmteaanbod het beste op elkaar afgestemd worden in de gemeente.
De opgave: een aardgasvrije gebouwde omgeving Deze Transitievisie Warmte gaat over de ‘gebouwde omgeving’. Dat zijn alle woningen, winkels, kantoren, scholen en andere gebouwen. In de gemeente BorgerOdoorn staan ongeveer 11.000 woningen en 1.800 andere gebouwen. Bij elkaar verbruiken we in de gemeente ruim 22 miljoen kubieke meter aardgas voor warmte. Alle bestaande gebouwen in Borger-Odoorn moeten uiterlijk in 2050 aardgasvrij zijn. Onze uitgangspunten
▪ ▪
▪
woningen
+ 1.800
Voor de warmtetransitie hebben we samen met de gemeente Coevorden en de gemeente Emmen een aantal uitgangspunten opgesteld. Deze uitgangspunten staan voorop bij de Transitievisie Warmte voor Borger-Odoorn: ▪
11.000
Uitgangspunt 1: we starten daar waar energie zit of waar corporaties aan de slag gaan Uitgangspunt 2: we hebben oog voor haalbaarheid Uitgangspunt 3: we onderzoeken de mogelijkheden voor collectieve technische oplossingen of een gezamenlijke aanpak Uitgangspunt 4: we streven naar kennisuitwisseling zonder dat dit ten koste gaat van kwaliteit en zorgvuldigheid
Regierol gemeente, maar we doen het samen De gemeente heeft de regie in de aardgasvrij opgave, maar de energietransitie is een opgave waarvoor intensieve samenwerking belangrijk en noodzakelijk is. Bij het opstellen van de Transitievisie Warmte werken we intensief samen met verschillende stakeholders waaronder netbeheerders N.V. RENDO en Enexis Netbeheer, woningcorporaties Lefier en Woonservice, gemeente Coevorden en Emmen, Natuur en Milieufederatie Drenthe, energiecoöperatie Valthe, waterschap Vechtstromen, de provincie Drenthe en bewoners. Vanuit de gemeente hebben medewerkers vanuit de beleidsvelden omgevingsontwikkeling en duurzaamheid meegewerkt.
andere gebouwen
= 22 miljoen m³ aardgas vervangen door duurzame warmtebronnen
Stap 1: isoleren, ventileren en elektrisch koken Wat je niet gebruikt, hoef je ook niet op te wekken. Daarom is de eerste stap isoleren. Bovendien is isoleren vaak nodig om een woning of gebouw comfortabel zonder aardgas te verwarmen. Daarnaast is in een goed geïsoleerd huis goede ventilatie belangrijk voor een prettig woonklimaat. Ook is het nodig om over te stappen van koken op gas naar elektrisch koken om een woning aardgasvrij te maken. Op de volgende pagina staan voorbeelden van isolatiemaatregelen.
3 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
Duurzame warmte: de opties
Welke mogelijkheden per woning?
Als de isolatie op orde is, kunnen we aan de slag met een alternatief voor verwarmen op aardgas. Er zijn verschillende oplossingen mogelijk, waarbij we onderscheid maken in drie soorten: individuele oplossingen, warmtenetten en duurzame gassen.
De bouwjaren van de woningen, de bouwdichtheid van een dorp of stad en de aanwezigheid van warmtebronnen bepalen welke oplossingen het meest voor de hand liggen.
Warmtenetten zijn netwerken van warm water waar meerdere huizen op aangesloten zijn. Vanwege de lage bebouwingsdichtheid en het ontbreken van geschikte warmtebronnen lijkt dit op grote schaal geen realistische oplossing voor de woningen en andere gebouwen in Borger-Odoorn.* Individuele oplossingen zijn geschikter voor de woningen en andere gebouwen in Borger-Odoorn. De meest voorkomende individuele oplossing is een allelectric oplossing. Hierbij wordt een woning of gebouw volledig elektrisch verwarmd, doormiddel van een warmtepomp. Maar ook pelletkachels (met goede filters) behoren tot de categorie individuele technieken.
Naast deze individuele technieken kan duurzaam gas in de toekomst mogelijk in een aantal woningen en gebouwen gebruikt worden. Duurzame gassen zijn groen gas (opgewaardeerd biogas) en waterstofgas. Beide zijn en komen echter beperkt beschikbaar. Ook is een hybride oplossing mogelijk, waarbij een woning verwarmd wordt door een combinatie van een warmtepomp met een cv-ketel. Vooral deze combinatie is voor veel woningen in Borger-Odoorn geschikt. *Kleine warmtenetten voor een paar naast elkaar gelegen woningen of andere gebouwen (bijvoorbeeld middels een WKO) behoren nog wel tot de mogelijkheid.
Over het algemeen geldt dat goed geïsoleerde woningen over kunnen stappen op een volledig elektrische warmtepomp. Terwijl de oudere, lastig tot label A te isoleren, woning op de korte termijn waarschijnlijk het best kan kiezen voor een hybride oplossing. Isoleren, ventileren en overstappen op koken op inductie is echter altijd stap 1. Daarnaast is elke woning uniek en is het verstandig om altijd op woningniveau advies in te winnen. Bijvoorbeeld bij het Drents Energieloket. Hoe en waar willen we starten?
Verder werken aan een aardgasvrij Borger-Odoorn
De warmtetransitie vindt niet van de één op de andere dag plaats. We doen dit gezamenlijk en op een zorgvuldige manier. Stap voor stap. Informeren, ondersteunen en onderzoeken staan hierin centraal. Daarnaast zetten we vol in op het isoleren van gebouwen. In Valthe en Tweede Exloërmond starten we met het opstellen van (wijk)uitvoeringsplannen. In beide dorpen willen een aantal inwoners onderzoeken op welke manier en middels welke techniek(en) inwoners van het aardgas af kunnen. Samen met deze inwoners en de andere inwoners denken wij de komende jaren graag na over het hoe en wat in het uitvoeringsplan. Ten slotte zoeken we naar meer dorpen die willen starten. Daarvoor gaan we in gesprek met inwoners. Willen ook zij al stappen zetten of liever nog even wachten? Op deze manier bepalen we gezamenlijk het tempo en de fasering.
Deze Transitievisie Warmte is een eerste versie. Hiermee gaan we aan de slag om zoveel mogelijk woningen voldoende te isoleren. Daarbij benutten we ook instrumenten die landelijk ontwikkeld worden, zoals subsidies en financieringen. Voor de eerste wijkuitvoeringsplannen voeren we onderzoeken uit en gaan we in gesprek om inwoners en bedrijven mee te krijgen, zodat we samen een keuze kunnen maken welk alternatief voor aardgasvrij het beste is. Over vijf jaar, of zoveel eerder als nodig actualiseren we de Transitievisie Warmte. Dan nemen we de geleerde lessen en nieuwe ontwikkelingen mee en maken we opnieuw de balans op.
4 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
Hoofdstuk 1
Inleiding In de gemeente Borger-Odoorn staan ruim 11.000 woningen en bijna 1.800 andere gebouwen. Bij elkaar verbruiken we in de gemeente ruim 22 miljoen kubieke meter aardgas. Voor alle bestaande gebouwen in Borger-Odoorn moeten we uiterlijk in 2050 een alternatief voor aardgas vinden. Vóór 2030 zetten we al de eerste stappen. Deze Transitievisie Warmte vormt het begin en is samen met veel betrokkenen opgesteld.
5 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
1. Inleiding 1.1 Waarom de warmtetransitie? Klimaatverandering is een opgave waar we vroeg of laat allemaal mee te maken krijgen. Om de gevolgen van klimaatverandering te beperken, ondertekende Nederland in 2016 het Klimaatakkoord van Parijs. Nederland verplicht zich hiermee de verdere uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Concreet gaat dit om een CO2-reductie van 55% in 2030 en een bijna CO2-neutraal Nederland in 20501. Hoe we hier toe komen is uitgewerkt in het Nationaal Klimaatakkoord. Een van de gemaakte afspraken in het Klimaatakkoord is dat we de gebouwde omgeving verduurzamen en aardgasvrij maken. Al onze woningen, kantoren, winkels, scholen en andere gebouwen moeten in 2050 aardgasvrij zijn. Het aardgasvrij maken van onze woningen en gebouwen doen we niet alleen om klimaatverandering tegen te gaan. Een andere belangrijke reden is dat Nederland stopt met de gaswinning in Groningen en voor de levering van warmte niet volledig afhankelijk wil worden van andere landen. Gemeenten hebben de regie in deze opgave, want zonder sturing vanuit de overheid komen we er niet. Zo geldt dit ook voor ons als gemeente BorgerOdoorn. Uiterlijk in 2050 is de gemeente aardasvrij. 2050 lijkt nog ver weg, maar het aardgasvrij maken van ruim 11.000 woningen en 1.800 andere gebouwen is een grote opgave.
We hebben de tijd hard nodig om de warmtetransitie gefaseerd uit te voeren en ervoor te zorgen dat iedereen op een geschikt moment mee kan doen. In Figuur 1 laten we de route naar een aardgasvrij Nederland zien. Het schrijven van een Transitievisie Warmte (TVW) per gemeente vormt hierin een belangrijke eerste stap. In de Transitievisie Warmte beschrijven we de manieren waarop bewoners en ondernemers over kunnen stappen op andere, duurzame bronnen van warmte. In de periode vanaf 2022 worden er startwijken gedefinieerd waar als eerste samen met de inwoners wordt
1
In december 2020 is de CO2-reductie vanuit het Klimaatakkoord van Parijs verhoogd van
49% naar 55%. Op het moment van schrijven moet deze verandering nog doorgevoerd worden in het nationale Klimaatakkoord en de Klimaatwet. Figuur 1: de warmtetransitie in Nederland
6 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
onderzocht wat de mogelijkheden zijn om van het aardgas af te gaan en op welke termijn dit haalbaar is.
1.2 Positie en doel van de Transitievisie Warmte De gemeenteraad stelt de Transitievisie Warmte vast. Het Klimaatakkoord stelt dat gemeenten daarna elke 5 jaar, of zoveel eerder als nodig, de visie aanpassen aan de hand van nieuw opgedane inzichten. Met behulp van goede ideeën van inwoners, bedrijven, stakeholders en de gemeente Borger-Odoorn zelf scherpen we de Transitievisie Warmte de komende jaren verder aan. Waarom we niet nog even wachten met het opstellen van de Transitievisie Warmte? We moeten nu stappen zetten om in 2050 aardgasvrij te kunnen zijn. We brengen daarom met de kennis van nu de meest voor de hand liggende technische mogelijkheden in beeld en focussen ons vooral op datgene wat de komende vijf jaar al haalbaar is. De Transitievisie Warmte is één van de drie documenten die we de komende jaren in het kader van het nationale Klimaatakkoord opstellen, namelijk de Regionale Energiestrategie (RES), de Transitievisie Warmte (TVW) en de Wijkuitvoeringsplannen (WUP). Deze documenten hangen nauw met elkaar samen. De wettelijke grondslag komt in de nieuwe Omgevingswet te staan. De Omgevingswet treedt op 1 juli 2022 in werking. Regionale Energiestrategie (RES) Er zijn in het Klimaatakkoord dertig regio’s aangewezen, die een Regionale Energiestrategie (RES) opstellen. De gemeente Borger-Odoorn maakt onderdeel uit van de RES Drenthe.
De RES voor Drenthe is in 2021opgesteld. In de RES komt de bovenregionale afstemming over warmtebronnen aan bod. Daarnaast geeft de RES aan hoe gemeenten kunnen samenwerken bij de opwekking van duurzame elektriciteit. Ook bevat het inzicht in hoe de regio de energieproductie-capaciteit kan realiseren. Uit de RES Drenthe blijkt dat geen van de warmtebronnen in de regio voldoende potentieel heeft om alle gebouwen in Drenthe te verwarmen. Het is dus belangrijk dat er wordt ingezet op zo effectief en efficiënt mogelijk benutten van de aanwezige bronnen. Het besparen op de vraag naar warmte en energie is daarin een eerste stap.
We streven ernaar waar mogelijk het instrumentarium in de Omgevingswet toe te passen zodat na inwerkingtreding van de Omgevingswet de borging van de Transitievisie Warmte en uitvoeringsplannen daarin soepel verloopt. In de kaders hieronder lichten we de Regionale Energiestrategie, Transitievisie Warmte en wijkuitvoeringsplannen verder toe.
1.3 Samenwerking De energietransitie is een opgave waarvoor intensieve samenwerking belangrijk en noodzakelijk is. Bij het opstellen van de Transitievisie Warmte werken we intensief samen met verschillende stakeholders waaronder netbeheerders N.V. RENDO en Enexis, woningcorporaties Lefier en Woonservice, gemeente Coevorden en Emmen, Natuur en Milieufederatie Drenthe, energiecoöperatie Valthe, waterschap Vechtstromen, de provincie Drenthe en bewoners. Vanuit de gemeente hebben medewerkers vanuit de beleidsvelden omgevingsontwikkeling en duurzaamheid meegewerkt. In meerdere bijeenkomsten met verschillende deelnemers bespraken we de input voor de Transitievisie Warmte. Een belangrijk element van de totstandkoming van deze Transitievisie Warmte was de ‘sprintsessie’ voor de gemeenten Borger-Odoorn, Coevorden en Emmen. In een tweedaagse
Transitievisie Warmte (TVW) Uiterlijk in 2021 moet elke gemeente in Nederland een Transitievisie Warmte hebben vastgesteld. Daarin staat het tijdspad waarop de verschillende gebieden van het aardgas gaan. Dit tijdspad noemen wij de routekaart. Voor gebieden waarvan de transitie voor 2030 is gepland, staan in de TVW ook de potentiële alternatieve warmtebronnen en wordt er een eerste inzicht gegeven in de mogelijke kosten van de beschikbare alternatieve warmtebronnen.
Wijkuitvoeringsplannen (WUP) De concrete uitwerking van het duurzame warmte alternatief op wijk/buurt/gebied niveau vindt plaats in het wijkuitvoeringsplan (WUP). In het WUP betrekken we inwoners, vastgoedeigenaren en andere stakeholders nauw bij de keuze voor de warmtebron en techniek voor de wijk en op welk moment de wijk van het aardgas gaat. Samen maken we de keuze hoe de wijk wordt verduurzaamd op basis van wat technisch, financieel en maatschappelijk haalbaar is. Hierin trekken we als gemeente samen op met actieve bewoners in de wijk, zoals een bewonersinitiatief of een energiecoöperatie.
7 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
bijeenkomst in maart 2020 zijn de eerste technische oplossingen op gebiedsniveau geschetst en is een daarbij behorende concept routekaart opgesteld. Na de ‘sprintsessie’ is onze samenwerking met de gemeente Emmen en de gemeente Coevorden voortgezet. Zo zijn de uitkomsten van de ‘sprintsessie’ tijdens twee digitale sessies verder geconcretiseerd en onderbouwd. Door samen te werken hebben we van elkaar kunnen leren.
1.4 Leeswijzer In het volgende hoofdstuk gaan we in op de gezamenlijk opgestelde uitgangspunten. Deze uitgangspunten geven richting aan de warmtetransitie in onze gemeente. In hoofdstuk 3 bespreken we de alternatieven voor aardgas. We bespreken welke alternatieven er zijn, wat de keuze bepaalt voor een alternatief en de rol van isolatie. Vervolgens zetten we in hoofdstuk 4 de opgave voor onze gemeente uiteen. Waar staan we nu qua warmte, aardgasverbruik en energie en welke bronnen zijn er beschikbaar in de gemeente? In hoofdstuk 5 bespreken we de route naar een duurzaam verwarmde gemeente. Hoofdstuk 6 gaat in op de financiering en betaalbaarheid. Hoofdstuk 7 bespreekt hoe we onze communicatie en participatie voor ons zien voor de warmtetransitie. Ten slotte, sluit hoofdstuk 8 af met de te nemen vervolgstappen. De uitleg van begrippen kan worden terug gevonden in bijlage 1.
8 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
Hoofdstuk 2
Uitgangspunten Samen met de betrokken stakeholders hebben we uitgangspunten opgesteld voor de warmtetransitie in onze gemeente. Deze uitgangspunten vormen de basis voor de Transitievisie Warmte en de stappen hierna. In dit hoofdstuk leggen we per uitgangspunt uit wat het inhoudt en geven we een korte beschrijving van de context.
9 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
2. Uitgangspunten Voor de warmtetransitie hebben we samen met de gemeente Coevorden en Emmen vier uitgangspunten opgesteld. Deze uitgangspunten geven richting aan de invulling van de warmtetransitie. Uitgangspunt 1: we starten daar waar energie zit of waar corporaties aan de slag gaan Het zijn de inwoners en ondernemers van onze gemeenten die samen de warmtetransitie doorlopen. Een deel van hen is daar al actief mee aan de slag, of wil aan de slag met de overgang naar aardgasvrij. Deze energie willen we samen benutten door hier te starten met de warmtetransitie. We willen ervaringen en succesverhalen delen, want die geven moed en helpen ons verder op weg! Zo hoopt de gemeente te stimuleren dat er al veel inwoners overstappen. De gemeente wil dwang dan ook zo lang als mogelijk voorkomen. Dwang helemaal uitsluiten kunnen we echter niet. Uiteindelijk moet iedereen voor 2050 namelijk zijn overgestapt op een andere warmtebron. Woningcorporaties zijn een belangrijke partner in de transitie naar aardgasvrij. Doordat ze in de regel veel en vergelijkbaar bezit hebben, kunnen we in een keer grote stappen maken. Deze grote stappen zorgen voor schaalvoordelen. De transitie wordt betaalbaarder, we doen veel ervaring op én we creëren sneller een duurzame toekomst. De woningcorporatie kan daarbij een voorbeeldrol spelen voor particulier bezit. Daarom willen we ook hier starten.
Uitgangspunt 2: we hebben oog voor haalbaarheid De warmtetransitie lijkt een grote opgave, maar door deze in stappen uit te voeren en door ons eerst te richten op bewezen technieken, houden we de transitie haalbaar en betaalbaar. Onze stappen beginnen klein, maar zodra het kan bouwen we uit en versnellen we. De eerste stap is daarom het verkleinen van de warmtevraag. Door woningen beter te isoleren en ons bewust te zijn van ons verbruik, gaat het aardgasverbruik en daarmee de CO2-uitstoot omlaag. Zo gaan we stap voor stap vooruit.
Op bepaalde plekken kan mogelijk al een extra stap gezet worden. Sommige alternatieven voor aardgas zijn al verder in hun ontwikkeling dan andere. Door voor de korte termijn in te zetten op technieken die bewezen en haalbaar zijn, geven we duidelijkheid en perspectief. We houden de ontwikkelingen goed in de gaten en passen we onze visie aan waar nodig. Uitgangspunt 3: we onderzoeken de mogelijkheden voor collectieve technische oplossingen of een gezamenlijke aanpak Waar mogelijk willen we gezamenlijk optrekken. Dit willen we doen om inwoners en ondernemers te ontzorgen in de benodigde werkzaamheden, onderhoud, uitzoekwerk en/of investeringen op woningniveau. Dit betekent dat we onderzoeken waar er warmte-oplossingen zijn waar meerdere inwoners, bedrijven of organisaties van gebruik kunnen maken. Door gezamenlijk te zoeken naar collectieve technische oplossingen of een gezamenlijke aanpak (bijvoorbeeld isolatiemateriaal inkopen) streven we naar het verminderen van kosten, overlast en het uitzoekwerk voor de inwoner. We zien een collectieve oplossing of aanpak echter niet als noodzaak om ergens te kunnen starten met de warmtetransitie. Uitgangspunt 4: we streven naar kennisuitwisseling zonder dat dit ten koste gaat van kwaliteit en zorgvuldigheid We willen leren van elkaar en de ervaringen die we opdoen in de gemeenten Emmen, Coevorden en Borger-Odoorn.
In Emmen, Coevorden en Borger-Odoorn staan veel verschillende type woningen in verschillende samenstellingen. Door als gemeenten kennis uit te wisselen over de ervaring die we opdoen tijdens de warmtetransitie leren we sneller. Zo focussen we in Borger-Odoorn op het faciliteren van een individuele aanpak terwijl we van Coevorden leren van de ontwikkeling van groen gas en in Emmen over warmtenetten. Zo verwachten we sneller een beeld van de transitie-mogelijkheden in verschillende type gebieden en meer inzichten in verschillende technieken te krijgen door samen te werken. Op deze manier kunnen we in relatief korte tijd aan zo veel mogelijk inwoners en ondernemers een handelingsperspectief bieden.
10 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
Hoofdstuk 3
Alternatieven voor aardgas Technisch gezien zijn er allerlei mogelijkheden beschikbaar om van het aardgas af te stappen. De duurzame alternatieven voor aardgas hebben echter ieder hun eigen kenmerken, overeenkomsten en verschillen. Dat bespreken we in dit hoofdstuk.
11 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
3. Alternatieven voor aardgas 3.1 Van aardgas over op hernieuwbare energiebronnen Technisch gezien zijn er veel verschillende mogelijkheden om van het aardgas af te stappen. Ons doel is om uiteindelijk CO2-uitstoot te reduceren. Het is daarom van belang dat wij alleen duurzame alternatieven voor aardgas in te zetten. We maken daarbij over het algemeen onderscheid in collectieve oplossingen (bijvoorbeeld warmtenetten), waarbij meer dan één gebouw op een bepaalde technologie overstapt, en individuele oplossingen, die voor ieder gebouw los kunnen worden toegepast (bijvoorbeeld een warmtepomp).
Wat is het verschil tussen lage temperatuur (LT), midden temperatuur (MT) en hoge temperatuur (HT) warmtebronnen? ▪
▪ ▪
HT-warmtebronnen hebben doorgaans een temperatuur van 70-90 ◦C. Zie diepe geothermie, restwarmte, biomassa of hernieuwbare gassen. MT-warmtebronnen hebben doorgaans een temperatuur van 40-70 ◦C. Zie ondiepe geothermie of restwarmte. LT-warmtebronnen hebben doorgaans een temperatuur van 10-40 ◦C. Zie grondwater, lucht, afvalwater en oppervlaktewater.
Daarnaast onderscheiden warmtebronnen zich door hun temperatuur (zie Figuur 2). Zo zit er verschil tussen hoge temperatuur (HT) en lage temperatuur (LT) warmtebronnen. De temperatuur van de warmtebron bepaalt welke mate van isolatie en afgiftesysteem (radiatoren of muur- en vloerverwarming) het gebouw moet hebben.
Figuur 2: temperatuurniveau van diverse warmtebronnen van LT (links) naar HT (rechts)
12 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
Voor HT-warmtebronnen zijn vaak geen tot weinig aanpassingen in het gebouw nodig. Bij LT-warmtebronnen moet het gebouw vaak wel worden aangepast (andere radiatoren, vloerverwarming etc.) en moet het gebouw goed geïsoleerd zijn. HT-warmtebronnen zijn echter schaars en willen we daarom alleen inzetten bij woningen en gebouwen waarbij het echt nodig is. Voorbeelden zijn bij gebouwen die niet te isoleren zijn of waar isolatie erg duur is, zoals bij monumenten. LT-warmtebronnen zijn daarentegen vrijwel overal beschik- en inzetbaar, maar vereisen wel dat een gebouw goed geïsoleerd is. LT-warmtebronnen zijn daarom in beginsel met name voor nieuwere gebouwen geschikt, die al goed geïsoleerd zijn. Figuur 2 geeft het temperatuurniveau van diverse warmtebronnen weer op een schaal van LT (links) naar HT (rechts). In deze Transitievisie Warmte maken wij onderscheid in drie typen technieken, gebaseerd op basis van hun infrastructuur: overige (individuele) hernieuwbare bronnen, bronnen waarvan gebruik wordt gemaakt van het bestaand gasnet en warmtenetten. Individueel (all-electric) - bij all-electric oplossingen maken we met behulp van warmtepompen gebruik van omgevingswarmte. Omgevingswarmte (warmte uit de lucht, bodem of grondwater) wordt met behulp van een warmtepomp en elektriciteit omgezet in LTwarmte.
Om een gebouw met een volledig elektrische warmtepomp te verwarmen is voldoende isolatie nodig voor het bereiken van voldoende comfortniveau. Eén warmtepomp verwarmt in de meeste gevallen één gebouw. Dit maakt dat warmtepompen individuele oplossingen zijn. Bij een hybride warmtepomp springt de cv-ketel bij op extra koude dagen. Dit is geen aardgasvrije oplossing maar vermindert flink het aardgasverbruik. Dit is een ideale tussenoplossing voor wie (nog) niet goed kan isoleren en de cv-ketel nog niet aan vervanging toe is, maar wel wilt besparen. In de toekomst is deze warmtepomp tevens te combineren met een duurzame gas.
Duurzame gassen - (bestaande) gasnetten kunnen
duurzame gassen als groen gas en waterstofgas zonder grote aanpassingen naar gebouwen vervoeren. De toekomstige beschikbaarheid van deze duurzame gassen staat echter nog ter discussie. Enerzijds hebben duurzame gassen veel voordelen. Bij het gebruik van groen gas of waterstofgas kan namelijk het bestaande gasnet zonder grote aanpassingen gebruikt worden. Ook kan hiermee HT-warmte worden opgewekt. Groen gas en waterstofgas hebben daardoor het voordeel dat ze geen grote ingrepen in de openbare ruimte en relatief beperkte ingrepen in het gebouw vragen. Daarnaast wordt momenteel minder dan 5% van alle dierlijke mest in Nederland vergist, waarvan een deel gebruikt wordt voor groen gas. Dit laat zien dat er, zeker in agrarische regio’s, nog veel ruimte is voor groei. Anderzijds zien we ook uitdagingen rondom het gebruik van duurzame gassen. Het huidige aanbod van duurzame gassen is beperkt. Daarnaast is er nog veel onduidelijkheid over de nationale verdeling van duurzame gassen. Momenteel worden de industrie en zwaar transport als sectoren gezien waar duurzame gassen het meest bijdragen aan verduurzaming. Het gebruik van duurzame gassen voor het verwarmen van de gebouwde omgeving heeft mindere prioriteit, omdat daarvoor ook alternatieven beschikbaar zijn. Tot slot is waterstofgas nog niet geschikt om op grote schaal gebouwen te verwarmen (marktrijp).
Om waterstof te maken gebruiken we tot nu toe meestal aardgas dat onder hoge temperaturen wordt omgezet in waterstof (grijze waterstof). Groene waterstof, gemaakt uit water en groene stroom, is nog te kostbaar om op grote schaal te produceren en blijft dat voorlopig waarschijnlijk.
Om een heel gebied geschikt te maken voor dit soort all-electric oplossingen, moet vaak het elektriciteitsnet verzwaard worden.
13 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
Warmtenetten - dit zijn leidingnetten met
warmwater waarmee gebouwen worden verwarmd. Warmtenetten transporteren warmte van verschillende temperaturen. In het geval van HT kan een gebouw direct verwarmd worden, maar in het geval van MT of LT is in sommige gevallen een warmtepomp nodig om de warmte op te waarderen naar de benodigde temperatuur. Bij warmtenetten zonder warmtepompen is er vaak een tweede techniek (zoals het gebruik van duurzaam gas) nodig die de piekvragen aan warmte opvangt. Die tweede techniek is nodig, omdat warmtenetten soms bij een hoge vraag (bijvoorbeeld op koude dagen) niet genoeg warmte genereren. HT-warmtenetten transporteren water met een temperatuur van rond de 90°C. Hiermee kunnen we bestaande bouw zonder aanpassingen verwarmen. De impact voor de inwoner is erg klein. Alleen de ketel wordt vervangen door een warmte-afleverset die in de meterkast past. De benodigde geïsoleerde leidingen voor een HT-warmtenet zijn duur om te plaatsen. Ook is het warmteverlies groot bij een toenemend aantal meters, tenzij de leidingen goed geïsoleerd zijn. Het is dus noodzakelijk voor de financiële haalbaarheid en duurzaamheid van een HT-warmtenet dat de warmte binnen een korte afstand kan worden geleverd (via geïsoleerde leidingen) en bij een groot aantal huishoudens. De bebouwingsdichtheid (het aantal gebouwen per km2) moet hoog zijn. Uiteindelijk is de haalbaarheid o.a.
afhankelijk van de kosten voor de bronwarmte en de kosten van andere warmtealternatieven, maar voornamelijk van de beschikbaarheid van groene stroom. Op het moment is dit onvoldoende. Voorbeelden van bronnen van warmtenetten zijn: ▪
Restwarmte is warmte die over is en die een bedrijf niet meer zelf gebruikt. Denk hierbij aan industriële restwarmte, restwarmte van koelcellen, datacentra of verbrandingscentrales. Restwarmte kan van verschillende temperatuurniveaus zijn.
▪
▪
Aquathermie is een overkoepelende term voor warmte uit oppervlakte- (TEO), afval- (TEA) en drinkwater (TED). Aquathermie levert LT-warmte. De LT-warmte kan collectief worden opgewaardeerd naar een hogere temperatuur indien nodig. Geothermie heet ook wel aardwarmte en is warmte afkomstig uit de aarde (hoe dieper in de aarde, hoe hoger de temperatuur).
Afhankelijk van de bron en de mate van isolatie van een gebouw kan het gaan om een HT-, MT- of LT-warmtenet. Hierbij geldt dat hoe lager de temperatuur van de warmte is, hoe beter het gebouw geïsoleerd moet zijn. CO2-uitstoot De keuze voor een warmteoplossing kan ook afhangen van de gereduceerde CO2-uitstoot. Per techniek besparen we, ten opzichte van het gebruik van aardgas, verschillende hoeveelheden CO2. De gereduceerde CO2-uitstoot is afhankelijk van veel verschillende factoren. Voorbeelden van factoren zijn of de energie die gebruikt wordt afkomstig is van hernieuwbare bronnen, hoe goed het gebouw geïsoleerd is en het gedrag van de bewoner of gebruiker. Doordat de gereduceerde CO2-uitstoot van zo veel verschillende factoren afhankelijk is, nemen we dit aspect niet mee in deze Transitievisie Warmte om te kiezen voor een bepaalde techniek.
3.2 Hoe kom je tot de meest geschikte techniek en warmtebron? We weten nu welke duurzame warmte alternatieven er zijn. De volgende stap is het bepalen welke warmteoplossing het beste past bij een gebouw. We kijken daarvoor naar de match tussen de mogelijke warmtebron en het te verwarmen gebouw of gebied. In de praktijk leidt dit in Nederland ertoe dat we een mix aan warmteoplossingen gaan gebruiken. Dit in tegenstelling tot de huidige situatie waarbij we bijna elk gebouw met aardgas verwarmen. In de basis geldt dat hoge temperatuurbronnen schaars zijn en we deze alleen inzetten waar gebouwen niet zonder deze bronnen kunnen. Daar waar woningen goed geïsoleerd zijn gebruiken we lagere temperatuur bronnen.
14 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
In het bepalen welke warmteoplossing geschikt is voor het verwarmen van een gebouw of gebied zijn een aantal aspecten van belang, namelijk: 1. Type gebouw of gebied – eigenschappen van een gebouw of gebied zoals het voorkomen van hoog- of juist laagbouw en de woningdichtheid bepalen of we kiezen voor een individuele of collectieve oplossing. 2. Bouwjaar en isolatiegraad – het bouwjaar van een woning geeft vaak inzicht in de mate van isolatie. Het bepaalt daarmee de geschiktheid voor HT- of LT-oplossingen. De bouwjaren voor de gebouwen in onze gemeente zijn weergegeven in bijlage 3. Energielabels geven ook weer hoe goed een gebouw geïsoleerd is, maar niet van alle gebouwen in Nederland is het energielabel bekend. 3. Beschikbare bronnen – er moet gekeken worden welke bronnen er in de omgeving beschikbaar zijn. Zo is bijvoorbeeld de potentie voor thermische energie uit oppervlaktewater afhankelijk van de aanwezige hoeveelheid oppervlaktewater en stroomsnelheid en verschillen per gebied de mogelijkheden voor geothermie. 4. Marktrijpheid en techniek - nog niet elke techniek is marktrijp, omdat deze bijvoorbeeld nog in ontwikkeling is, financieel niet aantrekkelijk of onvoldoende beschikbaar. In bijlage 4 is per techniek te zien of de techniek als marktrijp wordt gezien. Zo is bijvoorbeeld te zien dat groene waterstofgas nog niet marktrijp is.
Dit komt doordat groene waterstofgas nog erg duur is om te maken.
15 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
Hoofdstuk 4
De transitieopgave We gebruiken aardgas voor het verwarmen van ons huis, voor het warme water uit de kraan of douche en ook vaak om te koken. In 2050 willen we dat al deze warmte komt van duurzame, alternatieve warmtebronnen. Om te weten wat deze opgave voor de gemeente Borger-Odoorn inhoudt is het belangrijk om de warmtevraag in de gemeente inzichtelijk te maken. En welke duurzame bronnen hebben we om deze vraag mee in te vullen?
16 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
4. De transitieopgave 4.1 De warmtevraag In Borger-Odoorn gaan we aan de slag om in 2050 aardgasvrij te zijn. Dit ligt in lijn met de landelijke doelstelling. In dit hoofdstuk bespreken we wat deze transitieopgave inhoudt voor Borger-Odoorn en welke bronnen er binnen de gemeente aanwezig zijn om in warmte te voorzien. We hebben in de gemeente een warmtevraag van de gebouwde omgeving van 635 terajoule (TJ). Dit staat gelijk aan 22 miljoen kubieke meter aardgas (inclusief rendement). Dit is de vraag naar warmte van alle gebouwen, inclusief kantoorpanden, maar exclusief proceswarmte: warmte die de industrie vraagt voor haar (industriële) processen. De Transitievisie Warmte gaat enkel over de warmtevraag van gebouwen. Figuur 3 geeft hiervan het overzicht.
Totale warmtevraag Borger-Odoorn: 635 TJ Utiliteit zonder koudevraag 4%
Utiliteit met koudevraag 5%
Hoogbouw 0%
In de Transitievisie Warmte kijken we alleen naar aardgas dat wordt gebruikt in de gebouwde omgeving voor het verwarmen van woningen en gebouwen, het bereiden van warm tapwater en koken. Het gaat daarbij om het verwarmen van alle woningen en gebouwen, maar is exclusief proceswarmte (warmte die benodigd is voor industriële processen). Voor aardgasverbruik voor proceswarmte moeten alternatieven worden gevonden voor 2050. Dit loopt via een ander spoor binnen de energietransitie opgave. Het gemiddelde aardgasverbruik per huishouden in de gemeente is 1.930 m3. Het gemiddelde gebruik in Nederland is ongeveer 1.500 m3. Het aardgasverbruik is afhankelijk van onder meer de samenstelling van het huishouden, het woningtype en de ouderdom van een woning. De grootte van een woning en het aantal gedeelde muren hebben ook impact op het aardgasverbruik. Zo is het aardgasverbruik van een vrijstaande woning vaak hoger dan dat van een appartement. Naast het aardgasverbruik verbruiken de woningen ook elektriciteit. Dat is op dit moment circa een vijfde deel van de hoeveelheid energie in vergelijking met het aardgasverbruik. De verwachting is dat dit toeneemt bij het overgaan op andere warmtebronnen dan aardgas. Dit komt doordat elektriciteit vaak een rol speelt in duurzame warmte, zoals bij het gebruik van warmtepompen. Deze toenemende elektriciteitsvraag willen we met duurzame energie invullen.
4.2 Woningkenmerken Borger-Odoorn
Laagbouw 91%
De gemeente telt 25 officiële kernen. De kernen Borger en Nieuw-Buinen zijn daarvan de grootste kernen met bijna 5.000 inwoners. De gemeente wordt gekenmerkt door de Hondsrug die de as van de gemeente vormt en de eeuwenoude boerendorpen op de Hondsrug waaronder Borger, Buinen, Drouwen, Ees, Exloo, Klijndijk, Odoorn en Valthe. In totaal wonen er in de gemeente 25.596 inwoners (1-1-2021) en staan er ongeveer 11.645 woningen. Daarvan zijn circa 2.300 woningen in het bezit van een woningcorporatie. In Figuur 4 is weergegeven hoe deze woningen verdeeld zijn naar bouwjaar.
Figuur 3: Verdeling gasvraag Borger-Odoorn
17 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
Woningen naar bouwjaar Borger-Odoorn
22%
24%
tot en met 1945 1946-1964 1965-1974 1975-1991
21%
17%
1992-heden
Figuur 4: woningen verdeeld 16% naar bouwjaar in Borger-Odoorn Figuur 4: overzicht woningen naar bouwjaren in Borger-Odoorn
22% van de woningen in de gemeente is na 1992 gebouwd. Dit betekent dat deze woningen relatief goed geïsoleerd zijn of relatief makkelijk te isoleren zijn. Bij woningen die sinds 1992 zijn opgeleverd is op basis van het Bouwbesluit al geregeld dat de isolatiewaarde van een bepaald niveau is. Dit soort woningen kunnen geschikt worden gemaakt voor een lage temperatuur (LT) warmtebron. Daarnaast komt 21% van de woningen uit de periode 1975-1991. Deze zijn vaak goed te isoleren tot een hoger energielabel (B), waardoor overstappen naar midden temperatuur (MT) of laag temperatuur (LT) warmte mogelijk wordt. Meer dan de helft (57%) van de woningen (circa 6.640 woningen) is gebouwd vóór 1974. Dit zijn woningen waarvan we goed moeten kijken tot welk energielabel er geïsoleerd kan worden en welke warmtetechniek hiervoor geschikt is.
4.3 Utiliteitsbouw De TVW gaat over ons warmtegebruik in de gebouwde omgeving. We denken daarbij vooral aan woningen en daarmee de impact op inwoners. De gebouwde omgeving gaat echter ook over kantoren, instellingen en bedrijven. Deze gebouwen, die geen woonbestemming hebben, noemen
we utiliteitsbouw. Bij bedrijven gaat het echter alleen over ruimteverwarming en warm tapwater. Proceswarmte valt niet onder de gebouwde omgeving, maar is onderdeel van de sectortafel Industrie in het Klimaatakkoord. Net als alle woningen in een gemeente, moeten we bedrijfsgebouwen (en kantoren en instellingen) in 2050 zonder aardgas verwarmen, daarom moeten ook bedrijventerreinen een wijkuitvoeringsplan opstellen. De aanpak hiervoor zal deels afwijken, omdat de rol van ondernemers verschilt van die van inwoners. Zo hebben zij vaker een groot vastgoedbezit en hebben ze mogelijk zelf opties om in warmte te voorzien. De warmtevraag en het -aanbod verschillen dus van woongebieden. Sommige bedrijven hebben restwarmte van hun bedrijfsprocessen. Dat biedt mogelijkheden voor een warmtenet op bijvoorbeeld een bedrijventerrein. Daarnaast bestaan er soms collectieven van bedrijven, die samen aan de slag kunnen met de verduurzaming van hun gebouw en omgeving. Een belangrijk aandachtspunt bij utiliteit en bedrijventerreinen is om ook goed naar de koudevraag te kijken. In tegenstelling tot woningen is er vaak een hogere koudevraag, waardoor de aanleg van een WKO systeem en het gebruik van bodemwarmte interessant kan zijn (zie de volgende paragraaf voor meer informatie). In onze gemeente is 9% van de totale gasvraag afkomstig van utiliteitsbouw.
4% hiervan is voor de ruimteverwarming en warm tapwater van gebouwen zonder koudevraag en 5% met koudevraag. De Klimaatmonitor geeft inzicht in de sectoren die de grootste gasvraag hebben. Wat betreft commerciële dienstverlening gaat het in dat geval om handel (zoals winkels, supermarkten en showrooms). Bij publieke dienstverlening is te zien dat het grootste deel van de gasvraag komt van de gezondheids- en welzijnszorg. Bedrijven hebben naast de warmtetransitie ook de bredere opgave om energie te besparen, duurzame energie op te wekken en hun bedrijfsvoering te verduurzamen. Zo zijn ze wettelijk verplicht om vanaf 2023 minimaal een energielabel C te hebben. Daarnaast is het voor bedrijven met een jaarlijks elektriciteitsverbruik van meer dan 50.000 kWh of een aardgasverbruik van meer dan 25.000 m3 verplicht om zelf energiebesparende maatregelen te nemen, de Energiebesparingsplicht. Dit is verplicht vanuit de Wet milieubeheer.
18 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
4.4 Beschikbare bronnen in Borger-Odoorn Niet elke gemeente heeft de beschikking over dezelfde duurzame warmtebronnen. Sommige bronnen zijn locatie specifiek en afhankelijk van de aanwezigheid van bijvoorbeeld oppervlaktewater, veehouderijen of industrie. In deze paragraaf beschrijven we op hoofdlijnen de specifieke potentie van de aanwezige warmtebronnen in onze gemeente. Deze potentie van bronnen bepaalt mede de routekaart die in het volgende hoofdstuk wordt beschreven. Een beschrijving wat onder welke bron wordt verstaan is te vinden in bijlage 2. De potentie die bronnen in de gemeente hebben, wordt gebaseerd op data. Deze data komt uit openbare databronnen van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), STOWA (het kenniscentrum van de waterschappen en provincies) en de Warmteatlas en gaat om theoretische potentie. Welke duurzame warmtebronnen werkelijk potentie hebben in de gemeente en zullen worden ingezet is afhankelijk van een groot aantal organisatorische- en financiële factoren.
Kansrijke duurzame warmtebronnen Borger-Odoorn In hoofdstuk 3 is te lezen dat (duurzame) warmtebronnen worden onderscheiden in hoogtemperatuur- en lagetemperatuur bronnen. Van de verschillende hoogtemperatuur warmte oplossingen heeft alleen groen gas en in mindere mate ook (vaste)biomassa potentie in de gemeente. Groen gas is opgewaardeerd biogas, dat ingevoed kan worden in het bestaande aardgasnet. Dit maakt het een zeer aantrekkelijke oplossing omdat er geen nieuwe infrastructuur of warmtesysteem nodig is. Daarnaast maakt de mogelijkheid voor opwekking van hoge temperatuur warmte dat groen gas ook geschikt is voor gebouwen die niet op korte termijn vergaand geïsoleerd kunnen worden. Op dit moment is het aanbod groen gas nog zeer beperkt en zal volgens de sector in 2030 ongeveer 5% van onze huidige gasconsumptie kunnen vervullen. Dit brengt discussie en vragen met zich mee: moeten we dit gas in willen zetten voor de gebouwde omgeving, of eerder in de industrie en mobiliteit? Deze sectoren hebben weinig tot geen alternatieven omdat zij de hoge ontbranding van gas nodig hebben. Woningen daarentegen kunnen al verwarmd worden met een temperatuur van 40°C, als het
afgiftesysteem daarop is uitgelegd. Het is daarom de vraag of het verstandig is om deze beperkte bron nu al in zijn geheel te reserveren voor de gebouwde omgeving. De verwachting is dat de industrie en mogelijk zwaar-transport een beroep zullen doen op groen gas wanneer de CO2-taks op aardgas toe gaat nemen. Dit kan mogelijk de marktprijs van groen gas beïnvloeden. Al deze overwegingen worden meegenomen in het toewijzen van groen gas aan gebouwen in de gemeente. Hierbij is het de insteek dat groen gas alleen voor pandverwarming wordt ingezet daar waar andere bronnen zeer kostbaar of niet technisch haalbaar zijn. Daarnaast wordt het gebruik van groen gas idealiter gecombineerd met een hybride warmtepomp. De hybride warmtepomp zien we momenteel zowel als tussen- en eindoplossing. Het is een tussenoplossing voor woningen die zich niet in één keer laten verduurzamen, of waarvoor er nu nog geen betaalbare warmtetechnieken zijn. Door nu al een hybride warmtepomp in te zetten wordt wel al CO2 bespaard. Als de hybride warmtepomp als eindoplossing wordt ingezet, moet het gebruikte aardgas op den duur vervangen worden door groen gas. In Borger-Odoorn is het geschatte potentieel aan groen gas ongeveer 800 TJ, dat is theoretisch voldoende voor alle (14.000) woningequivalenten in de gemeente.
De potentie van vaste biomassa is gering maar voldoende om circa 600 tot 675 woningen te verwarmen. De inzet van biomassa is discutabel omdat de inzet van niet-lokale biomassa of gerichte kap kan resulteren in een toename van CO2 in de lucht. Daarnaast komt er fijnstof vrij bij het verbranden van hout in houtkachels en biomassacentrales. Het juist inzetten van vaste, lokale biomassa reststromen die geen ander gebruik kennen is echter nog steeds een duurzame optie. Hierbij wordt geadviseerd om het in te zetten voor warmtevragen die moeilijk met een andere bron in te vullen zijn en/of alleen in het buitengebied van de gemeente. Naast de hoogtemperatuur bronnen zijn er verschillende laagtemperatuurbronnen met een grote warmtepotentie in verhouding tot de gemeentelijke warmtevraag. Zo is de bodem geschikt voor warmtekoude-opslag en bodemlussen. De warmtepotentie hiervan is ruim voldoende en zal in werkelijkheid alleen gelimiteerd worden door de ruimtevraag bovengronds. De bodem mag overal in de gemeente worden
19 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
aangeboord behalve bij Drouwen en Klijndijk. Daarnaast kunnen bodemlussen niet worden toegepast voor hoogbouw. Warmtekoude-opslag (WKO) is benutting van waterdragende lagen in de bodem voor het onttrekken en opslaan van warmte en koude. De gewonnen warmte is echter wel laagtemperatuur en zal moeten worden gecombineerd met een (collectieve) warmtepomp. Een WKO is te combineren met een andere warmtebron zoals TEO en TEA. Een WKO-net vraagt om een minimum van 50 tot 100 woningen of gebouwen die aansluiten. Dit aantal woningen of gebouwen ligt hoger wanneer er ook warmte wordt gewonnen uit oppervlaktewater of afvalwater. Bodemlussen kunnen zowel worden toegepast per gebouw of als voor meerdere gebouwen. We spreken van kleine collectieven wanneer meerdere gebouwen verwarmd worden op meerdere maar aansluitende bodemlussen. Afhankelijk van de bodemgesteldheid is te bepalen hoe diep de bodemlussen geplaatst moeten worden. Bij kleine collectieven is een aantal lussen voldoende om een klein, laagtemperatuur warmtenet te maken. Om tot een sluitende businesscase te komen, moeten er minimaal 20 woningen of gebouwen aansluiten. Beide bodemsystemen hebben als bijkomend voordeel dat er passief gekoeld kan worden in de zomer. Tot slot kan er naast bovenstaande bronnen ook warmte worden gewonnen uit de lucht (omgevingswarmte) en zonlicht (zonthermie).
Deze twee soorten warmtebronnen zijn in principe ongelimiteerd beschikbaar en alleen afhankelijk van het beschikbare boven- en ondergrondse ruimte om de warmte te kunnen winnen. Duurzame warmtebronnen met weinig tot geen potentie In de gemeente is er geen potentie voor oppervlaktewater (TEO, thermische energie uit oppervlaktewater). Bij TEO wordt er warmte onttrokken uit een rivier, kanaal of meer. Bij TEO is de locatie van de warmtebron van groot belang. Deze kan niet te ver liggen van de afzet omdat er warmteverlies optreed in het transport. Daarnaast is een grotere afstand ongunstig voor de businesscase door een toename in de infrastructurele investeringskosten voor het warmtenet. Een afstand van 500 tot 1.000 meter is algemeen aanvaard. Er zijn in Borger-Odoorn geen grote rivieren, plassen of meren die noemenswaardige potentie hebben voor
TEO. Er ligt een plas bij Ellertshaar, maar deze ligt te ver van de woonkern Borger af om als een goed alternatief te gelden. Om die redenen stellen we dat thermische energie uit oppervlaktewater in Borger-Odoorn geen potentie heeft als warmtealternatief. Daarnaast is het theoretisch mogelijk om warmte te winnen uit afvalwater (TEA, thermische energie uit afvalwater). Een warmtenet gevoed door thermische energie uit oppervlaktewater of afvalwater leent zich met name voor de meer dichtbebouwde delen van de gemeente. Daarnaast is het noodzakelijk dat minimaal enkele honderden woningen of gebouwen op het net aansluiten om de benodigde investeringen te kunnen terugverdienen. Tot slot mag de afstand tussen bron en afzet niet groter zijn dan enkele kilometers, waarbij geldt, hoe dichterbij, hoe gunstiger de businesscase. In Borger-Odoorn is een rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) nabij Eerste en Tweede Exloërmond. De potentie van restwarmte uit de RWZI is beperkt: met een deel van de warmte uit de RWZI in combinatie met een collectieve hoogtemperatuur warmtepomp kunnen circa 200 woningequivalenten verwarmd worden. Verspreid over de gemeente is ook een aantal rioolgemalen (Borger, Odoorn, Exloo). De potentie van deze bronnen is zeer beperkt. Geothermie is warmte afkomstig uit de bodem en aarde en kan door verschillende technieken een gebouw van warmte voorzien.
Met geothermie bedoelen we in de warmtetransitie meestal het gebruik van warmte uit diepe aardlagen dat gebruikt kan worden voor de verwarming van water in een warmtenet. In Borger-Odoorn is de bebouwingsdichtheid te laag voor deze bron; de minimale afzet is 1.000 tot 2.500 (ondiepe geothermie) en 5.000 (diepe geothermie) woningen. Dit is niet haalbaar in de gemeente. Tot slot is de potentie van restwarmtebronnen zeer beperkt in de gemeente. Restwarmte is warmte van bijvoorbeeld bedrijven. Bij industriële processen ontstaat er soms warmte dat een bedrijf zelf niet meer nuttig kan gebruiken en daarom een warmtenet van warmte kan voorzien. In BorgerOdoorn is vrijwel geen restwarmte beschikbaar. Uit de Warmteatlas blijkt dat er een relatief kleine hoeveelheid laagtemperatuur condenswarmte uit koelprocessen (van de supermarkten) is, maar dit is te beperkt om toe te passen bij woningen in Borger-Odoorn.
20 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
Hoofdstuk 5
De route naar aardgasvrij In het vorige hoofdstuk hebben we de warmtevraag en de warmtebronnen in kaart gebracht. In dit hoofdstuk zoomen we in op de wijken en buurten. We maken een start met het matchen van de warmtebronnen en de warmtevraag op wijkniveau. Daarnaast maken we een doorkijk naar de (nabije) toekomst: hoe bepalen we nu waar de transitie begint? En waar in BorgerOdoorn gaan we (als eerste) in gesprek over een alternatief voor aardgas? De routekaart geeft inzicht in de weg naar aardgasvrij. 21 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
5. De route naar aardgasvrij
initiatieven. Doordat de woningtypes en bouwjaren divers zijn in BorgerOdoorn betekent dit dat voor een groot deel van de gemeente een mix van individuele opties voor een duurzame warmtevoorziening geschikt is.
In dit hoofdstuk geven we inzicht in de mogelijke alternatieven voor aardgas binnen onze gemeente. De keuze voor deze technieken is aan de hand van de nu beschikbare kennis en in een traject met verschillende stakeholders bepaald. Kijkend naar de aanwezige bronnen, indeling van de gemeente en de meekoppelkansen die zich binnen de gemeente voordoen. Door de geschikte technieken in beeld te brengen proberen we inzicht te geven in de technieken die het hoogstwaarschijnlijk niet gaan worden en daarmee duidelijkheid te verschaffen aan zowel inwoners als gemeente. De daadwerkelijke techniekkeuze en aardgasvrijtermijn wordt pas in het (wijk)uitvoeringsplan vastgesteld.
Woningen bouwjaar na 1992 Deze woningen zijn over het algemeen al goed geïsoleerd en daarom geschikt voor warmtevoorziening op lage temperatuur. Een volledig elektrische warmtepomp is bij deze woningen daarom een mogelijke keuze om van het aardgas af te gaan. Deze elektrische warmtepomp onttrekt warmte uit de bodem of lucht.
De opties in de routekaart zijn een eerste verkenning, gebaseerd op openbare data. Dit is deels aangevuld met lokale kennis. In deze visie staat nog niks vast. Pas in de wijkuitvoeringsplannen wordt bepaald middels welke technieken en op welke termijn woningen van het aardgas afgaan.
5.1 Mogelijke warmteoplossingen per gebied Het vinden van de beste warmteoplossing per buurt en woning is een complexe opgave. De woningtypes en bouwjaren in Borger-Odoorn zijn divers. De meest geschikte techniek verschilt daarom sterk op wijk-, buurten woningniveau, omdat dit afhankelijk is van het type woning. In de zoektocht naar mogelijke warmteoplossingen per gebied kan worden gewerkt met instrumenten op basis van data zoals de Leidraad Startanalyse (zie bijlage 6 voor een toelichting van de Leidraad Startanalyse). Daarnaast is in verschillende sessies met stakeholders in de gemeente onderzocht wat logische groeperingen zijn en wat daar de beste warmte oplossing zou zijn. De inzichten hieruit zetten we in deze paragraaf uiteen en zijn samengevat in Tabel 1 op de volgende pagina. Voor verschillende gebouwen in Borger-Odoorn is de voorkeur uitgesproken voor één of meerdere technieken. Deze keuze is gebaseerd op de eerder genoemde redenen, zoals het bouwjaar van woningen, aanwezigheid van bronnen, bebouwingsdichtheid en kennis van lopende
Een bodemwarmtepomp werkt in vergelijking met een luchtwarmtepomp efficiënter en daarom duurzamer, maar is ook veel duurder en complexter te installeren. Er moet voldoende ruimte naast de woning (in de tuin) aanwezig zijn om de bodemlus te plaatsen. Daarnaast is er in Drouwen en Klijndijk sprake van een verbodsgebied op graven vanwege drinkwaterbescherming. Een bodemwarmtepomp is daarom niet overal toepasbaar. Een alternatief is de lucht-warmtepomp. Dit type warmtepomp kan in principe geïnstalleerd worden voor elke woning. Deze warmtepomp is een stuk goedkoper en voor veel woningen efficiënt genoeg om de woning te verwarmen. Grote boerderijen moeten vaak bijverwarmen door meerdere warmtepompen of systemen aan te schaffen of middels zonneboilers (zodat er ook voldoende warm water beschikbaar is) . Een alternatief voor de all-electric warmtepomp is de hybride warmtepomp in combinatie met groen gas. Woningen met bouwjaar vóór 1992 gelegen in een kern met minstens 30 woningen Woningen die voldoen aan deze criteria zijn niet altijd makkelijk geschikt te maken voor lage temperatuurverwarming. Dit type bouw maakt rendabel isoleren vaak een grote en complexe opgave. In dit geval is een hybride warmtepomp geschikt om de gasvraag te verlagen. Aardgas kan dan op termijn eventueel vervangen worden door groen gas.
Vóór 2030 is het nog niet realistisch om grootschalig in te zetten op groen gas vanwege de beperkte beschikbaarheid. Waar al wel goed geïsoleerd kan worden zou een all-electric optie een geschikt alternatief zijn voor de hybride
22 Transitievisie Warmte gemeente Borger-Odoorn I oktober 2021
warmtepomp om te besparen op de beperkte beschikbaarheid van groen gas. Een ander alternatief voor deze kernen is een klein collectief. De bebouwingsdichtheid is hier net hoog genoeg voor een rendabel klein warmtenet, mits voldoende woningen deelnemen. Het kleine warmtenet wordt gevoed met lage temperatuur warmte. Deze lage temperatuur warmte kan op wijkniveau worden opgewaardeerd naar hoge temperatuur warmte. Zo kunnen ook oudere panden verwarmd worden middels een lage temperatuur warmtebron. Dit warmtenet moet gevoed worden door een WKO. Nabij deze kernen liggen geen andere natuurlijke warmtebronnen die voldoende potentie beschikbaar hebben om een klein warmtenet te voeden. Dit geldt voor de kernen; Borger, Odoorn, Exloo, Buinen, Valthe en Nieuw-Buinen. Woningen met het bouwjaar vóór 1992 in het buitengebied of in de kernen met minder dan 30 woningen Bij de woningen in het buitengebied of “kleine” kernen is de bebouwingsdichtheid te laag voor een collectieve optie, zoals een warmtenet om de woningen van warmte te voorzien. De hybride warmtepomp in combinatie met groen gas is hier daarom een geschikte optie. Als tweede alternatief hebben de woningen in het buitengebied nog de houtpelletkachel als optie. De afstand tussen de woningen is hier voldoende waardoor overlast van fijnstof beperkt is voor anderen.
Woningen met het bouwjaar vóór 1960 in kernen geschikt voor waterstof De waterstofkernen in Borger-Odoorn zijn gebieden in één van de kernen van de gemeente waar de bestaande aardgasleiding afgesloten kan worden van het bestaande net. De hybride warmtepomp in combinatie met groene waterstofgas wordt de komende 10 jaar hier alleen toegepast op woningen die vóór 1960 gebouwd zijn. De productie van groen waterstofgas is nog sterk in ontwikkeling en daarom (nog) vrij duur. De inzet van groen waterstofgas blijft daarom tot die tijd beperkt. Waterstof zetten we in om in de toekomst te kunnen profiteren van nieuwe ontwikkelingen rondom deze techniek. Waterstof is daarom een alternatief voor groen gas.