Startnotitie participatie
Tekst van het document
Startnotitie participatie
Juni, 2025
Startnotitie participatie De raad stelde in 2022 ‘Bouwen aan een nieuw samenspel’ vast, onze participatievisie. Deze visie vormt de basis voor hoe wij inwoners willen betrekken bij beleid en besluitvorming. Participatie draagt bij aan transparantie, versterkt de lokale democratie, benut de kennis en betrokkenheid van inwoners en kan in sommige gevallen draagvlak voor besluiten vergroten. De wet Versterking participatie op decentraal niveau (2024) verplicht gemeenten om inwoners en belanghebbenden beter te betrekken bij beleidsvorming. De wet maakt dat het vaststellen van beleid en een verordening niet alleen wenselijk is, maar ook verplicht. Gemeenten hebben ruimte om hun participatiebeleid op maat vorm te geven, passend bij de lokale situatie en behoeften van hun inwoners. Dit op te stellen participatiebeleid en de bijbehorende verordening zullen betrekking hebben op bredere vormen van participatie binnen Borger-Odoorn, en gaan verder dan de participatievereisten uit de Omgevingswet. Participatie onder de Omgevingswet heeft primair betrekking op ruimtelijke initiatieven en besluitvorming. Het nog op te stellen participatiebeleid gaat over participatie in de volle breedte van het gemeentelijk beleid, zoals sociaal beleid, economische ontwikkelingen en andere maatschappelijke vraagstukken.
Deze startnotitie dient als vertrekpunt voor de verdere uitwerking van het participatiebeleid en de verordening. We schetsen de uitgangspunten en het proces.
1 Participatie: wat is het in deze notitie wel en wat is het niet? Gemeente Borger-Odoorn heeft een duidelijke visie op participatie: inwoners moeten de kans krijgen om actief bij te dragen aan beleid en besluitvorming. Dit noemen we inwonerparticipatie. Naast het actief betrekken van inwoners bij gemeentelijk beleid ziet de gemeente het belang van overheidsparticipatie. Dit betekent dat de gemeente niet alleen participatie organiseert, maar ook inspeelt op initiatieven die vanuit de samenleving zelf ontstaan. Meer uitleg en voorbeelden over de verschillende vormen van participatie zijn te vinden in bijlagen 1 en 2. Het gaat in deze startnotitie nadrukkelijk niet om (verplichte) participatie door externe initiatiefnemers bij plannen die vallen onder de Omgevingswet. Die participatie is voor initiatiefnemers vormvrij. En het gaat ook niet om de Participatiewet zoals we die kennen in het sociaal domein. Het participatiebeleid en de verordening die de gemeente opstelt, moeten zich in elk geval richten op de participatie die door de gemeente zelf wordt geïnitieerd (inwonerparticipatie). Dit houdt in dat we vastleggen hoe we inwoners betrekken bij beleidsvorming, besluitvorming en uitvoering van gemeentelijke taken. Aan de andere kant zijn er initiatieven waarbij we als gemeente ondersteunen om een idee uit de samenleving vorm te geven.
Ook deze vorm van participatieoverheidsparticipatie- kan een plek krijgen in het participatiebeleid. Beide vormen van participatie vinden al plaats in Borger-Odoorn. Denk bijvoorbeeld aan de manier waarop we woningbouw vormgeven in Borger en Nieuw-Buinen of het omgevingsprogramma Exloo hebben voorbereid. Maar ook aan de ontwikkeling van Waterrijk Valthermond. Niet alle processen verlopen vlekkeloos. Soms moeten we terug naar de tekentafel. Dat hoort erbij.
2 Rol van ambtenaren, college en raad Democratie is meer dan stemmen alleen; het is een voortdurend gesprek tussen bestuur en samenleving. Inwonerparticipatie raakt de kern van dat gesprek. Het biedt een ieder die dat wil de kans om hun omgeving mee vorm te geven, het helpt het college om beleid te ontwikkelen dat echt geworteld is in de samenleving, en het stelt de raad in staat om besluiten te nemen die niet alleen rechtmatig, maar ook rechtvaardig zijn. Toch schuilt in participatie een paradox: hoe meer en eerder we inwoners betrekken, hoe meer behoefte er is aan duidelijkheid over bij wie in welke fase de verantwoordelijkheid ligt. Het college wil meer ruimte geven aan initiatieven en ideeën van inwoners, maar kan niet iedere uitkomst zonder meer omarmen. De raad moet luisteren naar de stem van de samenleving, maar blijft eindverantwoordelijk voor de afweging van het algemeen belang. En inwoners moeten de kans krijgen om mee te doen, zonder de illusie te wekken dat participatie gelijkstaat aan altijd je zin krijgen of directe zeggenschap. De uitdaging is om participatie te zien als een gemeenschappelijke zoektocht. Niet alles kan, niet iedereen zal tevreden zijn, maar als het proces eerlijk, open en transparant is, ontstaat er wel meer onderling vertrouwen. Inwonerparticipatie is een waardevolle bron van informatie (o.a.
meningen ophalen, maar ook kennis van inwoners gebruiken in onze planvorming) en draagt bij aan betere besluiten. Het participatieproces en de uitkomsten daarvan worden expliciet meegenomen in de integrale afweging die het college en de gemeenteraad maken. Dit betekent dat bij elk besluit wordt vastgelegd hoe inwoners zijn betrokken, welke inbreng zij hebben geleverd en hoe deze is gewogen ten opzichte van
andere belangen, zoals wettelijke kaders, financiële haalbaarheid en bestuurlijke verantwoordelijkheden. Het kan voorkomen dat participatie leidt tot uiteenlopende of conflicterende belangen. In zulke gevallen maakt de gemeente een transparante afweging, waarbij wordt verantwoord waarom bepaalde keuzes zijn gemaakt. Dit draagt bij aan een helder en eerlijk proces, waarin inwoners zien hoe hun bijdrage wordt meegewogen, ook als een besluit niet (volledig) in lijn is met hun voorkeuren. Ambtenaren Ambtenaren zorgen voor voorbereiding en uitvoering van participatie. En voor verwerking van de input in een advies. -
Zorgen dat participatie goed wordt ingericht, passend bij onderwerp en de doelgroep. Faciliteren van passende participatie- en communicatievormen die aansluiten bij de behoefte van de participanten. Waarborgen dat alle relevante belanghebbenden worden benaderd. Bundelen en analyseren van de inbreng. Opstellen van een participatieverslag waarin wordt toegelicht welke input is gegeven en hoe die wordt meegenomen in (beleids)voorstellen. Advies geven aan het college over hoe participatie-uitkomsten (kunnen) wegen in samenhang met andere belangen en (kunnen) worden verwerkt in beleid en besluiten. Terugkoppeling van uitkomsten aan deelnemende partijen.
College van B&W Het college zorgt voor integrale afweging en bestuurlijke keuzes. -
Wegen van de uitkomsten van participatie in samenhang met andere belangen (wetgeving, financiën, haalbaarheid, politiek-bestuurlijke kaders) Besluiten welke input uit participatie wordt overgenomen en welke niet, met een heldere motivatie. Verantwoordelijkheid voor de uitvoering van participatiebeleid. Inwoners (laten) informeren over hoe hun inbreng is meegewogen. Verantwoording afleggen aan de raad over participatieprocessen en de uitkomsten.
Gemeenteraad De gemeenteraad stelt de kaders en controleert. -
Vaststellen van participatiebeleid en -verordening. Bewaken dat participatie toegankelijk, transparant en representatief verloopt. Beoordelen of het college participatie goed vormgeeft. Bij raadsvoorstellen toetsen hoe participatie is meegenomen in de afweging. Het college bevragen als participatie-uitkomsten onvoldoende zijn betrokken bij besluiten.
3 Voorgestelde uitgangspunten voor het beleid Het participatiebeleid wordt gebaseerd op de eerder vastgestelde visie en verankert wat ons college betreft de volgende principes: Inwonerparticipatie -
-
-
-
-
-
-
-
Aansluiting bij onze visie op participatie: we werken vanuit de eerder vastgestelde uitgangspunten, zodat er consistentie is in het beleid. We bouwen voort op bestaande afspraken in plaats van alles opnieuw te bedenken. Duidelijkheid en voorspelbaarheid: zowel inwoners als bestuur en ambtenaren moeten weten wanneer en hoe participatie plaatsvindt. We gaan zoveel mogelijk uit van onze inwoners: welke thema’s vinden zij belangrijk, op welke manier kunnen zij hier invloed op uitoefenen, welk participatiemiddel past daar dan bij en bij de voorkeur van de inwoners? Hiervoor gebruiken we de input die we ophaalden bij het participatieonderzoek dat we uitvoerden toen we de participatievisie ontwikkelden. Ook betrekken we de uitkomsten van het raadsonderzoek door Pro Public. Efficiëntie en effectiviteit: participatie mag de besluitvorming niet onnodig vertragen, maar moet bijdragen aan een betere (en waar mogelijk gedragen) besluitvorming. Participatiebeleid moet passen bij aard en schaal van Borger-Odoorn. Een goed participatieproces vraagt veel van alle deelnemers. Gevraagde inzet moet in verhouding zijn met het doel en de vorm van participatie. We hebben actieve dorpen en verenigingen. Dorpsbelangenorganisaties, sportverenigingen en andere maatschappelijke initiatieven zijn een belangrijke schakel tussen inwoners en gemeente.
Zij hebben veel kennis en een goed netwerk dat benut kan worden in participatieprocessen. Het is belangrijk hun rol te erkennen, ondersteunen en een structurele plek te geven. De gemeente faciliteert en ondersteunt waar mogelijk initiatieven vanuit deze organisaties en betrekt hen structureel bij beleidsontwikkeling en uitvoering. We zetten ook stevig in op het betrekken van “het stille midden”: de groep inwoners die wel betrokken zijn bij hun gemeenschap, maar zich vaak niet actief uitspreken, vertegenwoordigd voelen door een dorpsbelangvereniging of deelnemen aan formele participatieprocessen. De groep heeft desondanks wel belangrijke perspectieven (en is waarschijnlijk groot qua omvang) en is van cruciaal belang voor een representatieve en inclusieve democratie. Het participatieproces en de uitkomsten daarvan worden expliciet meegenomen in de integrale afweging die het college en de gemeenteraad maken. Hierbij is een heldere rol- en taakverdeling belangrijk. Zie paragraaf 2. Monitoring en evaluatie is belangrijk. Dit standaardiseren we. We doen effectmetingen van de werkvormen, sessies en middelen die we (nieuw) inzetten. En leggen verantwoording af over de participatie die heeft plaatsgevonden. Het uitdaagrecht is nieuw voor Borger-Odoorn. We werken dit op een later moment uit in uitgangspunten.
Overheidsparticipatie Het participatiebeleid gaat over inwonerparticipatie, maar biedt ook ruimte om iets op te nemen over overheidsparticipatie. Naast het actief betrekken van inwoners bij gemeentelijk beleid ziet de gemeente het belang van overheidsparticipatie. Dit betekent dat de gemeente niet alleen participatie organiseert, maar ook inspeelt op initiatieven die vanuit de samenleving zelf ontstaan. Om deze rol goed in te vullen, hanteert de gemeente de volgende uitgangspunten: -
-
-
We zijn faciliterend en ondersteunend waar mogelijk. Bijvoorbeeld door middelen, kennis of ons netwerk beschikbaar te stellen We laten los waar kan en doen mee waar nodig. De gemeente neemt niet de regie, maar laat ruimte voor initiatieven en sluit aan waar haar rol van toegevoegde waarde is. We zijn duidelijk over verwachtingen Het is belangrijk om helder te zijn over wat de gemeente wel en niet kan bijdragen. Dit voorkomt misverstanden en zorgt voor een realistische samenwerking. Uitdaagrecht Inwoners en organisaties krijgen de mogelijkheid om gemeentelijke taken over te nemen als zij denken dat dit beter of efficiënter kan.
Door overheidsparticipatie als aanvulling op inwonerparticipatie op te nemen werkt de gemeente aan een gelijkwaardige samenwerking met de samenleving, waarbij initiatieven van inwoners serieus worden genomen en waar mogelijk worden ondersteund.
4 Wat mag het kosten? Een zorgvuldig participatieproces vraagt om een investering in tijd, capaciteit en middelen. Zowel op het gebied van ambtelijke inzet voor de organisatie en verwerking van participatie als financiële middelen voor communicatie, (digitale) participatievormen, eventuele begeleiding, etc. Bij elk participatietraject moet een afweging worden gemaakt tussen de gewenste diepgang van participatie en de beschikbare middelen. Tegelijkertijd kan een goed participatieproces op lange termijn kosten besparen, bijvoorbeeld door minder bezwaarprocedures en meer initiatieven vanuit inwoners zelf. Het college komt bij het raadsvoorstel participatiebeleid- en verordening met een aanvullend voorstel over hoe om te gaan met kosten voor participatie.
5 Proces en planning We stellen het beleid en de verordening in fases op: Voor het zomerreces ‘25 Inventarisatie en analyse -
Verkennen van voorbeelden Meenemen uitkomsten onderzoek participatie door Citisens en raadsonderzoek door Pro Public Gesprekken met collega’s die participatie (moeten gaan) toepassen in hun werk Oefenen met (nieuwe) methoden
Na het zomerreces ‘25 -
Bijpraatsessie over participatie (voorstel september ’25) Commissievergadering over startnotitie participatie (voorstel oktober ’25) Verwerken uitkomsten commissievergadering over startnotitie participatie
Opstellen conceptbeleid -
Eerste concept opstellen op basis van de visie en input uit de inventarisatie Consultatie van belanghebbenden
Verkennen en bepalen kaders uitdaagrecht -
Verkenning en eventueel discussie raad op het thema uitdaagrecht (right to challenge)
Opstellen verordening -
Juridische vertaling van het beleid in een verordening
Besluitvorming en implementatie -
Behandeling en vaststelling door de gemeenteraad, inclusief voorstel met betrekking tot financiën Communicatie en praktische implementatie
6 Vragen aan de raad Om de gewenste werkwijze te kunnen vertalen in beleid, leggen we een aantal vragen, dilemma’s en stellingen voor aan de raad. De antwoorden kunnen ons helpen bij de uitwerking van standpunten naar beleid en uitvoering in de praktijk. 1 Mate van invloed: hoe ver wil de raad gaan met inwonerparticipatie? Dilemma A) Inwoners mogen meedenken en adviseren, maar de raad behoudt altijd de eindbeslissing. B) Bij bepaalde onderwerpen krijgen inwoners een beslissende stem, bijvoorbeeld via referenda of burgerbegrotingen. Stellingen - Echte participatie betekent ook dat inwoners zeggenschap krijgen over een deel van het gemeentelijke budget. -
Plannen van initiatiefnemers moeten passen binnen het bestaande beleid van de gemeente.
Vraag Moet de gemeente altijd luisteren naar de meerderheid, zelfs als een plan dat minder steun krijgt op de lange termijn beter is voor de gemeente? 2 Welk proces wil de gemeenteraad zien? Dilemma Representativiteit vs. toegankelijkheid: hoe zorgen we ervoor dat participatie zowel breed toegankelijk als representatief is? A) Iedereen mag vrij deelnemen aan participatietrajecten, zonder selectiecriteria. Dit bevordert toegankelijkheid, maar kan leiden tot een onevenredige vertegenwoordiging van bepaalde groepen. B) We werken met gelote panels of gerichte uitnodigingen om te zorgen voor een evenwichtige afspiegeling van de samenleving. Dit waarborgt representativiteit, maar kan de toegankelijkheid beperken. Snelle besluitvorming vs. uitgebreide participatie: hoe vinden we de balans tussen participatie en bestuurlijke slagvaardigheid? A) Participatie mag nooit leiden tot vertraging van noodzakelijke besluiten. B) Liever een lang proces met breed draagvlak dan een snelle beslissing zonder betrokkenheid. Stelling Er moet een verplicht participatieverslag komen bij raadsvoorstellen over nieuw beleid, plannen in de openbare ruimte, etc.
Vraag Participatie krijgt een steeds belangrijkere rol en vraagt meer aandacht. Een participatietraject kost (extra) geld. De gemeente moet ook bezuinigen. Hoe kijkt de raad hiernaar? 3 Welke rolverdeling is passend volgens de raad? Stelling De gemeenteraad moet kaders stellen en controleren, maar niet zelf actief deelnemen aan participatietrajecten om de onafhankelijkheid te bewaken. Vraag Hoe verhoudt participatie zich tot representatieve democratie, waarbij de raad namens álle inwoners besluiten neemt?