RAAP-RAPPORT 6537 met kaartbijlagen 1-3
Tekst van het document
RAAP-RAPPORT 6537
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger-Odoorn
Colofon Titel: Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger Odoorn Versie: 11-09-2024 Auteur: dr. Y.T. van Popta & S. van der Veen, MA Projectcode: BOBEL2 Bestandsnaam: RAAPrap_6537_BOBEL2_20240911
ISSN: 0925-6229
RAAP Leeuwenveldseweg 5b
Telefoon: 0294-491 500
1382 LV Weesp
E-mail: raap@raap.nl
Postbus 5069
Website: www.raap.nl
1380 GB Weesp © RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2024 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
Samenvatting Dit rapport geeft een toelichting en verantwoording op de totstandkoming van de actualisatie van de archeologische verwachtings- en beleidskaart van de gemeente Borger-Odoorn. Doel van de actualisatie is onder meer het zorgen dat bij de invoering van de Om gevingswet de gemeente over actuele archeologische beleidsgegevens beschikt. Sinds het verschijnen van de oude kaart, zijn namelijk 156 archeologische veldonderzoeken uitgevoerd, waarvan de gegevens, voor zover mogelijk en relevant, in de huidige kaartproducten zijn verwerkt. Naast de uitkomsten van archeologische onderzoeken zijn ook verschillende provinciale inventarisaties in de kaart verwerkt, waaronder Celtic fields, voordenlocaties, karrensporen en erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog. Daarnaast zijn vo or de landschappelijke onderligger de geomorfologische eenheden geactualiseerd op basis van de huidige geomorfologische kaart van Nederland (2019) en de geomorfologische kaart van de Hondsrug (2020). De actualisatie bouwt zoveel mogelijk voort op de oude a rcheologische beleidsadvieskaart, maar gezien gebruik van voorgenoemde bronnen moesten onvermijdelijk ook de kaarten aangepast worden waarop deze kaart is gebaseerd: de archeologische bronnenkaart en de landschaps- en archeologische verwachtingskaart.
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[3]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
Inhoud Samenvatting ............................................................................................................................ 3 Inhoud....................................................................................................................................... 4 1 Inleiding ................................................................................................................................. 5 2 Bronnen ................................................................................................................................. 7 3 Actualisatie: aanvullingen en aanpassingen ............................................................................ 8 3.1 Inleiding ................................................................................................................................... 8 3.2 Aanpassingen aan de bronnenkaart ........................................................................................... 8 3.3 Aanpassingen aan de landschaps- en archeologische verwachtingskaart .................................... 14 3.4 Aanpassingen aan de archeologische beleidsadvieskaart .......................................................... 18
Literatuur ................................................................................................................................ 22 Overzicht van figuren, tabellen en bijlagen ............................................................................... 23
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[4]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
1 Inleiding
Sinds 2011 beschikt de gemeente Borger-Odoorn over een gedetailleerde archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart. Deze kaarten zijn destijds opgesteld door RAAP B.V. Sinds de vaststelling van deze kaarten is een groot aantal archeologische onderzoeken in de gemeente Borger Odoorn uitgevoerd (volgens gegevens in ARCHIS 156 veldonderzoeken) en zijn nieuwe provinciale inventarisaties uitgevoerd, gericht op Celtic fields, karrensporen, voordenlocaties en erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog. Ook zijn nieuwe bronnen beschikbaar gekomen, waaronder de geomorfologische kaart van de Hondsrug (1:25.000) en de actualisati e van de geomorfologische kaart van Nederland (1:50.000, Alterra). De karrensporen waren sowieso nog niet opgenomen in de oude beleidskaart, en voor Celtic fields, voordenlocaties en WO2 -erfgoed leverden deze inventarisaties belangrijke aanvullingen. Aan de hand van voorgenoemde aanpassingen en aanvullingen kan de gemeente bij de invoering van de Omgevingswet beschikken over een actuele archeologische beleidskaart. De actualisatie bouwt zoveel mogelijk voort op de oude archeologische beleidsadvieskaart.
Voor de beknopte gebiedsbeschrijving (fysische landschap, landschaps- en bewoningsgeschiedenis van de gemeente) en de achterliggende systematiek van de archeologische beleidsadvieskaart, wordt verwezen naar wat daarover reeds eerder gemeld is (zie Aalbersberg & Van Beek, 2011). Het betreft hier een actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart in strikte zin, dus de kaart zelf, en daarmee onvermijdelijk ook van de kaarten waarop deze kaart gebaseerd is: de archeologische bronnenkaart en de landschaps- en archeologische verwachtingskaart. Het onderhavige rapport geeft een toelichting op/verantwoording van de actualisatie en bevat een handreiking ten aanzien van h et archeologische beleid.
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[5]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
Figuur 1. Onderzoeksgebied gemeente Borger-Odoorn. Inzet: ligging in Nederland (ster).
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[6]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
2 Bronnen Voor de actualisatie van de archeologische verwachtings - en beleidskaart zijn de volgende bronnen geraadpleegd:
Archeologie - recente (2011-2021) archeologische onderzoeks- en vindplaatsgegevens uit de vigerende Archisversie (https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis3); - de rapportages van de in Archis vermelde recente archeologische veldonderzoeken (2011-2021); - provinciale inventarisatie van karrensporen (Van der Veen & Ten Anscher, 2018); - provinciale inventarisatie/actualisatie van Celtic fields (idem); - provinciale inventarisatie van voordenlocaties (Van der Veen & Ten Anscher, 2019); - provinciale inventarisatie van erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog (Ten Anscher et al., 2021); - bijeenkomst op het gemeentehuis te Exloo met leden van de historische vereniging Carspel Oderen (dhr. J. Geerts) en Stichting Harm Tiesing (dhr. B. Liewes en dhr. H. Boezen).
Landschap - de actualisatie van de geomorfologische kaart van Nederland (1:50.000) door Alterra (2019); - de geomorfologische kaart van de Hondsrug (1:25.000, opgesteld in 2020); - inventarisatie van depressies/laagten in het kader van het Pingo Programma (alleen bronnenkaart);
Remote sensing - actueel Hoogtebestand Nederland (versie 3); - actuele luchtfoto’s en satellietfoto’s; - vergraven Gronden (Alterra); - kadastrale minuutplans 1832 (via beeldbank.rce.nl); - luchtfoto’s van de RAF (via voormalig watwaswaar.nl); - Canadese kaarten.
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[7]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
3 Actualisatie: aanvullingen en aanpassingen 3.1 Inleiding Aan de oude archeologische beleidsadvieskaart (Aalbersberg & Van Beek, 2011, kaartbijlage 3) liggen twee basiskaarten ten grondslag (zie Aalbersberg & Van Beek, 2011, hoofdstukken 3 en 4), te weten: - de archeologische bronnenkaart met onder meer de archeologische terreinen en (cultuur)historische terreinen en objecten (Aalbersberg & Van Beek, 2011, kaartbijlage 1); - de landschaps- en archeologische verwachtingskaart waarop de archeologische verwachting per landschappelijke eenheid is opgenomen (idem, kaartbijlage 2). De werkzaamheden en aanpassingen/aanvullingen die het kader van de actualisatie aan deze kaarten gedaan zijn, worden hieronder besproken.
3.2 Aanpassingen aan de bronnenkaart 3.2.1
Archis3 registraties
Onderzoeksmeldingen Archis (het nationale digitale archeologische archief) is geraadpleegd voor een overzicht van de afgeronde archeologische onderzoeken in de gemeente Borger-Odoorn (peildatum: 19-10-2021). Na het verschijnen van de oude beleidskaart zijn in Archis 156 nieuwe onderzoeken opgenomen (zie bijlage 2). In totaal bevat Archis 425 meldingen van veldonderzoeken die binnen de grenzen van de gemeente Borger-Odoorn zijn uitgevoerd. Bureaustudies zijn buiten beschouwing gelaten, aangezien ze geen direct bewijs leveren over het al dan niet in stand houden van bestaande verwachtingswaarden; daartoe zijn altijd inzichten vanuit het veld nodig. Om de relatie te zien tussen archeologische en cultuurhistori sche elementen en al dan niet archeologisch onderzocht gebied, zijn op de bronnenkaart (kaartbijlage 1a) de begrenzingen van alle Archis-onderzoeksgebieden overgenomen. Het kaartbeeld (zie figuur 2 voor een overzicht) lijkt te suggereren dat grote delen van de gemeente al archeologisch onderzocht zijn, en daarmee wat archeologie betreft klaar zijn. Onderzoeksgebieden in Archis3 zijn echter met regelmaat inaccuraat wat ligging en grootte betreft. In veel gevallen is het daadwerkelijk ‘archeologisch onderzocht terrein’ kleiner dan de begrenzing in Archis3 suggereert.
Ter illustratie: in het geval van een archeologische begeleiding zou de begrenzing van het onderzochte terrein de begeleidingssleuf moeten zijn, maar met regelmaat wordt in plaats daarvan de begrenzing uit het bureauonderzoek of een globale inschatting van het onderzochte gebied als begrenzing in Archis3 geplaatst. Ook komt het veelvuldig voor dat het in Archis3 weergegeven onderzoeksgebied op een andere plek ligt dan waar daadwerkelijk gegraven is. Dat in een gebied archeologisch onderzoek is uitgevoerd, betekent dus niet automatisch dat het daarmee geen verder archeologisch onderzoek meer behoeft. Eén en ander is afhankelijk van de aard van het uitgevoerde onderzoek, de bevindingen en het terrein gedeelte waarop die betrekking hebben. De (deel)gebieden die op basis van het uitgevoerde onderzoek wel al archeologisch vrijgegeven kunnen worden, zijn ook op kaartbijlage 3 aangegeven (zie ook de onderzoekentabel in bijlage 2).
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[8]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
Figuur 2. Overzicht van alle 425 onderzoeksmeldingen van veldonderzoek binnen de grenzen van de gemeente Borger-Odoorn.
Vondstlocaties Sinds het verschijnen van de oude beleidsadvieskaart is Archis ingrijpend geherstructureerd (destijds was Archis2 vigerend, tegenwoordig is dat Archis3). De oude Archis -waarnemingen (vindplaatsen aangegeven met puntlocaties) zijn in de nieuwe Archissystematiek als ‘vondstlocaties’ onderverdeeld in complexen, sporen (niet samenvallend met complexen) en vond sten (niet samenvallend met complexen). De nauwkeurigheid van de bijbehorende puntcoördinaten loopt sterk uiteen, van vrij nauwkeurig (op 5 m of minder) tot een nauwkeurigheid op 100 m of aanzienlijk meer. Dat laatste geldt met name voor oude vondsten die in Archis ingevoerd zijn. Op de oude bronnenkaart van de gemeente Borger-Odoorn staan de Archis-waarnemingen niet afgebeeld. In bijbehorende rapport staat enkel vermeld dat in 2010 1313 waarnemingen binnen het gebied bekend waren, waarvan 855 als zelfstandige ‘vindplaats’ (niet binnen een AMK-terrein gelegen). Ook werd de kanttekening geplaatst dat een groot deel van de waarnemingen uit ‘losse vondsten’ bestaat, waarvan geen gedetailleerde contextinformatie beschikbaar is (Aalbersberg & Van Beek, 2011: 28). Dat een deel daarvan is komen te vervallen, blijkt uit het feit dat op de huidige peildatum (2021) nog 1277 vondstlocaties binnen de
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[9]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
gemeentegrenzen geregistreerd staan. Daartoe behoren ook 57 complexen, sporen en vondsten, die er sinds 2011 nieuw zijn bijgekomen als gevolg van de sindsdien uitgevoerde archeologische onderzoeken. Alle vondstlocaties (complexen, sporen en vondsten), ook die van voor 2011, zijn op de bronnenkaart (kaartbijlage 1a) geplaatst. Om te voorkomen dat de bronnenkaart onleesbaar wordt vanwege de lange zaakidentificatienummers van de vele vondstlocaties, is besloten deze niet van een label te voorzien. Voor het achterhalen van de gegevens van iedere vondstlocatie wordt daarom verwezen naar de attributes die zijn opgenomen in de digitale bestanden (shapefiles) en naar de registraties in Archis3.
Figuur 3. AMK-terrein 8627 (grafheuvel) ligt op basis van de Archis -geometrie te ver naar het noordwesten.
AMK-terreinen De terreinen van archeologische waarde (in de oude terminologie de AMK -terreinen) vormen een eigen categorie binnen Archis. Zij zijn op basis van ‘waarde’ onderverdeeld in vier categorieën: beschermde terreinen van zeer hoge archeologische waarde (dit zijn i n de regel nu archeologische rijksmonumenten), terreinen van zeer hoge archeologische waarde, terreinen van hoge archeologische waarde en terreinen van archeologische waarde. Het gaat in de gemeente Borger-Odoorn om 175 terreinen, waarvan 9 rijksmonumenten, 44 terreinen van zeer hoge archeologische waarde, 4 3 terreinen van hoge archeologische waarde en 78 terreinen van archeologische waarde. Ten opzichte van de oude kaart is één nieuw terrein toegevoegd: het betreft de locatie van de Valtherschans. Hoewel dit geen officieel ‘AMK-terrein’ is, heeft de gemeente besloten de schans als dusdanig te beschouwen en er een terrein van hoge archeologische waarde van te maken. Het terrein wordt voortaan op basis van die waarde beschermd. Ook zijn zes terreinen van (hoge) archeologische waarde komen te vervallen; het gaat hierbij om Celtic fields waarvan de AMK-geometrie niet correct was (onder andere AMK-terreinen 9663 en 14320 nabij Ees) en die op basis van de Celtic fieldinventarisatie alsnog op de kaart zijn opgenomen (figuur 4).
Daarnaast is van een tiental grafheuvel (terreinen van zeer hoge en hoge archeologische waarde) de geometrie aangepast dan wel verplaatst. Uit een handmatige controle van al deze terreinen met behulp van het AHN4 bleek namelijk dat het te beschermen terrein in werkelijkheid naast de daadwerkelijke heuvel lag (figuur 3). Helaas wordt Archis voor wat de terreinen van archeologische waarde betreft, niet meer onderhouden/up to date gehouden. Dat betekent dat de geometrieën alleen voor deze kaart zijn aangepast, en dat terreinen volgens ARCHIS nog gewoon blijven bestaan, ook als aangetoond is dat zij geen bestaansrecht hebben .
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[10]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
3.2.2
Celtic fields
In 2018 is in opdracht van de Provincie Drenthe een onderzoek uitgevoerd naar Celtic fields in Drenthe (Van der Veen & Ten Anscher, 2018). Bij dit onderzoek is een aantal ‘nieuwe’ Celtic fields ontdekt, terwijl andere kleiner of groter bleken te zijn dan gedacht was, of geen Celtic field bleken te zijn. De balans is voor de gemeente Borger-Odoorn als volgt (vergelijk Aalbersberg & Van Beek, 2011, kaartbijlage 1 met de nieuwe kaartbijlage 1). - in totaal zijn binnen de gemeentegrenzen 41 Celtic field -locaties aangeduid, waarvan 11 mogelijke Celtic fields en 30 zekere Celtic fields; - tien (delen van) Celtic fields op de oude bronnenkaart bleken bij nader onderzoek geen Celtic field te zijn. Deze gebieden zijn op de huidige kaart verwijderd; - vier AMK-terreinen bleken geen Celtic field te zijn, maar zijn wel behouden om deze terreinen ook andere vindplaatstypen bevatten; - zes mogelijke Celtic fields zijn aan de bronnenkaart toegevoegd op basis van het voorgenoemde onderzoek; - zeventien zekere Celtic fields zijn aan de bronnenkaart toegevoegd op basis van het voorgenoemde onderzoek.
Figuur 4. Voorbeeld van een Celtic field, direct ten zuidwesten van Ees gelegen, waarvan de AMK -begrenzing onjuist bleek te zijn. Als gevolg daarvan is het AMK -terrein komen te vervallen en is de juist begrenzing uit het onderzoek van Van der Veen & Ten Anscher (2018) overgenomen.
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[11]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
3.2.3
Karrensporen
Tot voorkort ontbrak een overzicht van karrensporen in Drenthe. Dit fenomeen bleef ook onvermeld op de oude archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger-Odoorn. Uit de recente provinciale inventarisatie (Van der Veen & Ten Anscher, 2018) blijkt dat in de gemeente relatief veel karrensporen bewaard gebleven zijn. Een verklaring hiervoor is dat karrensporen vooral zijn bewaard in gebieden waar de grond niet of nauwelijks is omgezet, met name natuurgebieden (bos en heide, zie figuur 5). Grote structuren van karrensporen zijn te vinden op het Drouwenerzand, ten noordwesten van Exloo (Boswachterij Exloo) en langs de Borgerderweg (N34) tussen Borger en Odoorn. De karrensporen zijn verwerkt in de bronnenkaart.
Figuur 5. Nagenoeg alle karrensporen liggen op de hei of in het bos, zoals valt af te lezen van de topografische onderlegger.
3.2.4
Voordenlocaties
Binnen de gemeente Borger-Odoorn zijn 17 voordenlocaties herkend (Van der Veen & Ten Anscher, 2019). Zij hebben een hoge archeologische verwachting en zijn als vlakken op de beleidsadvieskaart overgenomen. Verder zijn op de bronnenkaart ook 41 kansrijke voordenlocaties opgenomen, waarvan de mogelijke/eventuele ligging is bepaald op basis van historische kaarten uit onder andere 1832 en 1845. Het gaat dan om de ligging van bruggen, watermolens en wegen ten opzichte van waterlopen.
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[12]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
Aangezien het enkel om kansrijke locaties gaat zonder duidelijke ge ometrie, is besloten deze mogelijke voorden als puntlocaties af te beelden.
Archeologische sporen uit de Tweede Wereldoorlog In 2020 is in opdracht van de Provincie Drenthe een studie uitgevoerd naar archeologische sporen uit de Tweede Wereldoorlog (Ten Anscher, Van Popta & Scholte Lubberink, 2021; bijlage 5). Bij dit onderzoek is een groot aantal WO2-objecten en elementen geïnventariseerd, die goed te lokaliseren waren, een archeologische component bezitten en substantiële sporen in het bodemarchief kunnen hebben achtergelaten vanwege langdurig gebruik of omdat ze vrij lang zichtbaar gebleven zijn. Binnen de gemeente Borger-Odoorn gaat het onder andere om de Nederlandse Q-lijn (linie) die op basis van gevechtsverslagen uit mei 1940, AHN-beelden en de TOP-10 is ingetekend. Daarnaast zijn twee werkkampen van de Nederlandse Arbeidsdienst (NAD) aan de bronnenkaart toegevoegd, zijnde Kamp Odoorn (‘De Hertenkei’) en Kamp Borger (‘Drouwener Zand’) , evenals de locatie van het onderduikershol bij Valthe. Op de bronnenkaart zijn de buitencontouren van de elementen en objecten weergegeven. Verdere informatie van individuele objecten kan verkregen worden uit Ten Anscher, Van Popta & Scholte Lubberink (2021). De objecten en elementen die op de oude bronnenkaart waren afgebeeld (Aalbersberg & Van Beek, 2011, kaartbijlage 1), waaronder ook herdenkingsmonumenten, zijn met deze update vervangen door de nieuwe contouren.
Ten slotte is nog een drietal (veronderstelde) locaties van onderduikersholen op de bronnenkaart weergegeven (bron: Tinus Huizinga via de gemeente). Het onderduikershol in bosvak 82 (Odoorn) is herkend op basis van het AHN en daarom ook aan de beleidsadvieskaart toegevoegd.
3.2.5 Archeologisch vrijgegeven gronden De uitgebrachte rapportages van de 156 recente archeologische onderzoeken zijn bestudeerd om te bezien of de betreffende gebieden geheel of gedeeltelijk kunnen worden vrijgegeven, zie kaartbijlage 1b en tabel 1. type onderzoek
aantal
advies
booronderzoek (inclusief 1 kartering)
110
vervolgonderzoek: 39 geheel/gedeeltelijk vrijgegeven*: 11 vrijgegeven: 39 onbekend / nog niet bekend: 21
begeleiding
19
vervolgonderzoek: 5 geheel/gedeeltelijk vrijgegeven*: 1 vrijgegeven: 9 onbekend / nog niet bekend: 4
proefsleuven/-putten
12
vervolgonderzoek: 6 geheel / gedeeltelijk vrijgegeven*: 1 vrijgegeven: 5
opgravingen
15
vervolgonderzoek: 2 vrijgegeven: 13
Tabel 1. Samenvatting van de archeologische onderzoeken en adviezen binnen de gemeente Borger-Odoorn sinds 2011. * Hiertoe zijn ook onderzoeken gerekend die tot een bepaalde diepte/oppervlakte zijn vrijgegeven, maar die nog steeds een archeologische verwachting bezitten voor de diepere ondergrond en/of gebieden waar geen ingreep was gepland.
Een terrein(deel) kan worden vrijgegeven indien uit het uitgevoerde onderzoek blijkt dat hier geen archeologische waarden meer te verwachten zijn. Voor onderzochte terreinen die alleen tot een bepaalde diepte vrijgegeven konden worden (bijvoorbeeld de einddiepte van een proefsleuf of begeleiddingsleuf), maar die nog steeds een archeologische verwachting bezitten voor de diepere
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[13]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
ondergrond, geldt dit advies vanzelfsprekend niet. Daar waar de einddiepte bekend is, is deze als attribute aan de desbetreffende polygoon (plangebied) gekoppeld. Eerdere onderzoeken waren al verwerkt in de oude archeologische beleidsadvieskaart. Zij zijn niet opnieuw beoordeeld.
3.3 Aanpassingen aan de landschaps- en archeologische verwachtingskaart De landschaps- en archeologische verwachtingskaart (zie kaartbijlage 2) i s verfijnd en aangevuld op basis van de actualisatie van de geomorfologische kaart van Nederland (1:50.000) en de nieuwe geomorfologische kaart van de Hondsrug (1:25.000) die door de Universiteit van Wageningen (WUR; Alterra) in opdracht van de Provincie Drenthe is opgesteld. In overleg met de gemeente is namelijk besloten voor de actualisatie gebruik te maken van de meest gedetailleerde en nauwkeurige datasets, waartoe de voorgenoemde bronnen behoren, ongeacht of dit gevolgen heeft voor het bestaand e archeologiebeleid. In een eerste oogopslag lijken de oude en nieuwe kaart nog op elkaar te lijken, maar in meer detail zijn de veranderingen duidelijk zichtbaar. Zo heeft de WUR begrenzingen van veel landschapsvormen verbeterd, zijn er meer individuele vormen gekarteerd, zijn de classificaties waar nodig verbeterd en komt de ontstaanswijze van het landschap beter tot zijn recht in het kaartbeeld. Daarnaast is er ook onder bebouwing en water door gekart eerd, waardoor de opvallende gaten in de oude geomorfologische kaart nu zijn opgevuld. Voor het westelijke deel van de gemeente, daar waar de nieuwe kaart van de Hondsrug mee overlapt, schetst dit het volgende landschapsbeeld.
In hoofdlijnen geeft het de Hondsrug weer als ijsstroomheuvelrug (‘megaflute’), met aan weerszijden daarvan relatief smalle droogdalen, en ten westen een uitgesleten dal dat is gevuld met ijssmeltwater- en sneeuwsmeltwaterafzettingen. Zowel de ijsstroomheuvelrug als het dal wordt doorkruist door het Holocene beekdal van de Hunze (Voorste Diep). De verbeteringen en verdere detaillering van de ondergrond heeft ervoor gezorgd dat de grenzen van geomorfologische eenheden anders zijn komen te liggen, en dat er meer (nieuwe) eenheden op de kaart voorkomen. Als bijvoorbeeld wordt gekeken naar het gebied ten zuiden van Borger (vergelijk figuren 6 en 7), dan heeft de ‘oude’ glaciale eenheid ‘grondmorene’ (gwd) plaatsgemaakt voor een ‘welving in sneeuwsmeltwaterrestanten’ (L21) met daarin ook ve rschillende laagtes/depressies (N21) en ‘plateau-achtige smeltwaterterrasresten’ (F21). Het kaartbeeld heeft dus een veel hogere resolutie gekregen. Uit dit voorbeeld blijkt ook direct dat met het digitaliseren van de nieuwe geomorfologische kaart een serie nieuwe geomorfologische eenheden is ontstaan die qua verwachting en beleid niet altijd één-op-één over te nemen zijn van de oude kaarteenheden (tabel 2). Getracht is om de oude en nieuwe eenheden zoveel mogelijk aan elkaar te koppelen, met het oog op het geven van een archeologische verwachting (zie volgende paragraaf).
Voor het oostelijke deel van het onderzoeksgebied, de Hunzevlakte, is de actualisatie van de geomorfologische kaart van Nederland als uitgangspunt gebruikt. Dat houdt in dat de legendaeen heden niet zozeer zijn veranderd, en dat ook de begrenzingen van de geomorfologische eenheden minder sterk van elkaar (oud vs. nieuw) verschillen dan dat het geval is in het andere deel van de gemeente. Zo is het meest oostelijke deel van het gebied (veenk oloniale ontginningsvlakte, al dan niet met dekzand), nagenoeg onveranderd gebleven. De grootste verschillen tussen de oude en nieuwe kaart bevinden zich binnen het beekdal van het Achterste Diep dat direct ten oosten van de Hondsrug ligt (vergelijk figuren 8 en 9). Niet zozeer omdat op de nieuwe geomorfologische kaart daar meer detail is aangebracht, maar omdat met behulp van het AHN de dekzandkoppe n en -ruggen in en langs het beekdal (Bk, Drb, Dre, Drv) in kaart zijn gebracht . Ook is met behulp van het AHN het stroomgebied van het Achterste Diep (het daadwerkelijke beekdal) beter in kaart gebracht. De flanken daarvan zijn niet langer als ‘beekdal’ gekarteerd maar als ‘met veen gevulde laagtes’ (Bdv).
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[14]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
Figuur 6. Uitsnede van de oude landschaps- en verwachtingskaart van de gemeente Borger-Odoorn. Donkerrood: grondmoreneruggen, lichtrood: droogdalen (insnijdingen) en grondmorenes, lichtgroen: beekdalbodem zonder veen, donkergroen: beekdalbodem met veen, lichtpaars: veenkoloniale ontginningsvlakte.
Figuur 7. Uitsnede van de nieuwe landschaps- en verwachtingskaart op basis van de geomorfologische kaart van de Hondsrug. De legendaeenheden zijn terug te vinden in tabel 2.
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[15]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
Figuur 8. Uitsnede van de oude landschaps- en verwachtingskaart voor het beekdal van het Achterste diep, ten zuiden van Bronnegerveen. De legendaeenheden zijn terug te vinden in tabel 2.
Figuur 9. Uitsnede van de nieuwe landschaps- en verwachtingskaart voor het beekdal van het Achterste diep, ten zuiden van Bronnegerveen. De legendaeenheden zijn terug te vinden in tabel 2.
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[16]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
GEOMORFOLOGISCHE KAART HONDSRUG
OUDE LANDSCHAPS- EN VERWACHTINGSKAART
code
landschapseenheid
code
landschapseenheid
B14
IJstroomrug, megaflute
Grd
Grondmoreneruggen, bedekt met dekzand, al dan niet met oud bouwlanddek
B15
Smeltwaterheuvel
B53
Dekzandrug
Dre
Dekzandruggen en -koppen, al dan niet met oud bouwlanddek
B58
Landduin
Sd
(geïsoleerde) lage landduinen
B92
Storthoop
F12
Plateau-achtige smeltwaterterrasrest
F81
Plateau-achtige veenrest
F91
Plateau-achtige storthoop/opgespoten terrein Daluitspoelingswaaier
Gu
Daluitspoelingswaaier
Grondmoreneglooiing of smeltwaterglooiing met resten van grondmorene Glooiing van sneeuwsmeltwaterafzettingen Grondmorenewelvingen
Ggd
Glooiing van afgespoeld materiaal, al dan niet met dekzand
Gwd
Welvingen in sneeuwsmeltwaterafzettingen Complex van dekzandwelvingen
Gwd
Landduinen met bijbehorende vlakten en laagten Storthopen
Sdv
Grondmorene, al dan niet met welvingen, bedekt met (zwak golvend) dekzand Grondmorene, al dan niet met welvingen, bedekt met (zwak golvend) dekzand Grondmorene, al dan niet met welvingen, bedekt met (zwak golvend) dekzand Grondmorene, al dan niet met welvingen, bedekt met (zwak golvend) dekzand hoge en lage landduinen met bijbehorende vlakten en laagten
M21
Kunstmatig gecreëerd reliëf voor recreatiedoeleinden Vlakte van sneeuwsmeltwaterafzettingen
Vvo
(relatief hooggelegen) veenkoloniale ontginningsvlakte
M44
Beekoverstromingsvlakte
Bd
Dalvormige laagte zonder veen
M51
Dekzandvlakte
M53
Gwd
M54
Vlakte van ten dele verspoelde dekzanden of löss Stuifzandvlakte
Sdv
Grondmorene, al dan niet met welvingen, bedekt met (zwak golvend) dekzand hoge en lage landduinen met bijbehorende vlakten en laagten
N21
Pingoruïnes
L
Laagte/depressie (veentje)
N22
Periglaciale laagte
L
Laagte/depressie (veentje)
N51
Uitblazingskom
Gwd
Grondmorene, al dan niet met welvingen, bedekt met (zwak golvend) dekzand
N91
Groeve
N94
Laagte ontstaan door afgraving
nvt
afgegraven/verstoord
R21
Droogdal
Gdd
Droog dal, al dan niet met dekzand of loss
R23
Dalvormige laagte
Gdd
Droog dal, al dan niet met dekzand of loss
R42
Beekdalbodem
Bbv
Beekdalbodem met veen
G21 H13
H21 L11 L21 L51 L54 L91 L92
Gwd
Gwd
Tabel 2. Overzicht van de verschillende legendaeenheden van de oude en nieuwe landschaps- en verwachtingskaart. In de tabel is getracht de oude en nieuwe eenheden zoveel mogelijk te koppelen (links en rechts); zo staat de nieuwe eenheid ‘beekdalbodem’ (R42) gelijk aan de oude eenheid ‘beekdalbodem met veen’ (Bbv). In het geval een koppeling niet mogelijk was, is dit aangegeven met een grijze balk.
Archeologische verwachting per geomorfologische eenheid Voor de nieuwe geomorfologische eenheden geldt dat deze nog niet waren voorzien van een archeologische verwachting. Getracht is om de verwachting, zoals deze in 2011 voor de oude eenheden is opgesteld, inhoudelijk gezien niet te wijzigen. Dat wil zeggen, de hoogste delen van de Hondsrug krijgen nog steeds een middelhoge tot hoge verwachting, ongeacht of sprake is van een ‘megaflute’ of ‘grondmorenerug’. Daar waar geen koppeling tussen oude en nieuwe eenheden mogelijk
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[17]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
was, is een afweging gemaakt van de archeologische verwachting op basis van hoogteligging, type bodem, afstand tot water, conserveringsomstandigheden en mate van aantasting (tabel 3). GEOMORFOLOGISCHE KAART HONDSRUG
VERWACHTING
VERANTWOORDING
code
landschapseenheid
B14
IJstroomrug, megaflute
hoog of middelhoog
Aalbersberg & Van Beek, 2011
B15
Smeltwaterheuvel
hoog of middelhoog
B53
Dekzandrug
hoog (stuifzandgebieden)
gunstige ligging (hoog, nabij water) in het landschap maakt kans op archeologie relatief hoog. Aalbersberg & Van Beek, 2011
B58
Landduin
hoog (stuifzandgebieden)
Aalbersberg & Van Beek, 2011
B92
Storthoop
geen
n.v.t.
F12
Plateau-achtige smeltwaterterrasrest
middelhoog
F81
Plateau-achtige veenrest
hoog (beekdal)
F91
Plateau-achtige storthoop/opgespoten terrein Daluitspoelingswaaier
geen
relatief hooggelegen, maar minder gunstig dan de koppen en ruggen. gelegen in beekdal (nat) met afdekkend veen. n.v.t.
hoog of middelhoog
Aalbersberg & Van Beek, 2011
Grondmoreneglooiing of smeltwaterglooiing met resten van grondmorene Glooiing van sneeuwsmeltwaterafzettingen Grondmorenewelvingen
hoog of middelhoog
Aalbersberg & Van Beek, 2011
middelhoog
Aalbersberg & Van Beek, 2011
middelhoog
Aalbersberg & Van Beek, 2011
Welvingen in sneeuwsmeltwaterafzettingen Complex van dekzandwelvingen
middelhoog
Aalbersberg & Van Beek, 2011
hoog of middelhoog
Aalbersberg & Van Beek, 2011
Landduinen met bijbehorende vlakten en laagten Storthopen
hoog (stuifzandgebieden)
Aalbersberg & Van Beek, 2011
geen
n.v.t.
geen
n.v.t.
laag
Aalbersberg & Van Beek, 2011
M44
Kunstmatig gecreëerd reliëf voor recreatiedoeleinden Vlakte van sneeuwsmeltwaterafzettingen Beekoverstromingsvlakte
middelhoog (beekdal)
Aalbersberg & Van Beek, 2011
M51
Dekzandvlakte
middelhoog
Aalbersberg & Van Beek, 2011
M54
Stuifzandvlakte
hoog (stuifzandgebieden)
Aalbersberg & Van Beek, 2011
N21
Pingoruïnes
hoog of middelhoog
Aalbersberg & Van Beek, 2011
N22
Periglaciale laagte
hoog of middelhoog
Aalbersberg & Van Beek, 2011
N51
Uitblazingskom
hoog of middelhoog
Aalbersberg & Van Beek, 2011
N91
Groeve
geen
n.v.t.
N94
Laagte ontstaan door afgraving
geen
n.v.t.
R21
Droogdal
hoog of middelhoog
Aalbersberg & Van Beek, 2011
R23
Dalvormige laagte
middelhoog
Aalbersberg & Van Beek, 2011
R42
Beekdalbodem
hoog (beekdal)
Aalbersberg & Van Beek, 2011
G21 H13
H21 L11 L21 L51 L54 L91 L92 M21
Tabel 3. Overzicht van de archeologische verwachting per nieuwe legendaeenheid, evenals de verantwoording waarop deze gebaseerd is.
3.4 Aanpassingen aan de archeologische beleidsadvieskaart In de beleidsadviezen worden vrijstellingsgrenzen op basis van oppervlakte in m 2 (horizontaal) en diepte ten opzichte van maaiveld in centimeters (verticaal) vermeld. Voor ingrepen met een grotere oppervlakte dan de horizontale vrijstellingsgrens en die dieper gaan dan de vermelde verticale vrijstellingsgrens geldt een onderzoeksverplichting. De vrijstellingsgrenzen van het archeologisch
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[18]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
onderzoek zijn per legenda-eenheid verwerkt in een tabel op de beleidsadvieskaart (kaartbijlage 3). In het onderstaande wordt een overzicht gegeven van aanpassingen en aanvullingen ten opzichte van de oude beleidsadvieskaart wat vrijstellingen en adviezen betreft.
3.4.1
Onderzoeksvrijstellingen in agrarisch gebied
Na het verschijnen van de oude beleidsadvieskaart is door alle Drentse gemeenten, de provincie en LTO-Noord een convenant ondertekend (bijlage 3). Daarin is geregeld welke agrarische werkzaamheden/bodemingrepen als normaal landgebruik beschouwd dienen te worden, waarvoor dus geen horizontale onderzoeksverplichting geldt. Grofweg komt het erop neer dat in gebieden met een agrarische bestemming tot 30 cm geploegd mag worden en tot 10 cm d aaronder niet-kerend gewoeld mag worden (de “30 + 10 cm-regel”). Drainage-aanleg is meestal niet vergunningsplichtig, maar wel ter plaatse van essen, terreinen van archeologische waarde en overige vindplaatsen (waaronder ook Celtic fields vallen). Overige ingrepen (diepploegen, mengwoelen, egaliseren, ontginnen, aanleggen of rooien van bos of boomgaard (indien de stobben worden verwijderd), aanleggen vergraven (verbreden) van sloten, aanplant van bomen of houtig gewas) zijn vergunningsplichtig, waarbij de onderzoeksvrijstellingsgrenzen van de archeologische beleidsadvieskaart gelden.
3.4.2 Oude legenda-eenheden Voor wat de legenda-eenheden betreft die ook al op de oude archeologische beleid sadvieskaart voorkwamen, is getracht de adviezen in de nieuwe beleidsadvieskaart (kaartbijlage 3) inhoudelijk zoveel mogelijk hetzelfde te laten. Wel is in overleg met de gemeente besloten de horizontale vrijstellingsgrens van zones met een middelhoge tot hoge archeologische verwachting aan te passen van 500 m 2 naar 1000 m 2 ; dit conform de vrijstellingsgrenzen in de vigerende bestemmingsplannen (Waarde Archeologie 4). Ook zijn zones met een lage verwachting (met name in de veenkoloniale vlaktes) vrijgesteld van onderzoek (eerder was daar nog sprake van een inspectie bij ingrepen groter dan 2 ha), al geldt nog wel steeds een meldingsplicht voor archeologische vondsten. Daarnaast zijn de verticale onderzoeksvrijstellingen verwerkt van wat in het convenant (zie 3.4.1) is afgesproken. Omdat de beleidsadvieskaart is opgebouwd uit elementen van de bronnenkaart en de landschaps- en archeologische verwachtingskaart, zijn de eerder besproken aanpassingen en aanvullingen op die kaarten doorvertaald naar de beleidsadvieskaart. Dat betekent dat veel contouren van bestaande legenda-eenheden gewijzigd moesten worden. Het gaat daarbij met name om landschapszones, maar in mindere mate ook om archeologisch waardevolle terreinen, waaronder Celtic fields.
Als gevolg daarvan hebben delen van het onderzoeksgebied een zwaarder of minder zwaar regime gekregen (onder andere gebieden die ten onrechte als Celtic field waren aangemerkt en zones met een lage verwachting).
3.4.3 Nieuwe legenda-eenheden Er zijn ook enkele nieuwe legenda-eenheden toegevoegd: aan de beleidsadvieskaart. Het gaat dan om voordenlocaties, karrensporen en sporen uit de Tweede Wereldoorlog. Hier horen dus ook nieuwe beleids- en onderzoeksadviezen bij. Daarbij is zoveel mogelijk aansluiting gezocht bij wat er elders al over geadviseerd is (zie Van der Veen & Ten Anscher, 2018; 2019; Ten Anscher et al., 2021). Voordenlocaties Voorden zijn binnen de beekdalen (die al een middelhoge tot hoge archeologische verwachting hebben) zeer belangrijke elementen met een toegevoegde hoge verwachting. Het gaat om een kwetsbare categorie: voorden en voorde-gerelateerde verschijnselen zijn in beddingen, in oeverzones en in het
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[19]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
beekdal in zijn algemeenheid al vlak onder het maaiveld te verwachten, en in beddingen, al dan niet vrijgespoeld, zowel direct op de beddingbodem als er onder. Mede gelet op hun relatief geringe omvang en hun kwetsbaarheid wordt archeologisch onderzoek geadviseerd voor ingrepen groter dan 500 m 2 . Er geldt buiten de natuurgebieden een verticale vrijstelling van 30 cm -mv. Voor het uitgebreide onderzoeksadvies zie Van Veen & Ten Anscher, 2 019, § 4.2. Het is van belang om hierbij op te merken dat de voordenlocaties op de oude beleidsadvieskaart enkel ‘verwachtingszones’ waren. Deze zijn vervangen door de voordelocaties uit de provinciale inventarisatie. Sporen uit de Tweede Wereldoorlog Voor alle bestaande en verdwenen WOII-elementen wordt planologisch bescherming geadviseerd. Voor zowel bestaande, zichtbare (delen van) WOII-elementen als verdwenen niet-zichtbare elementen wordt, mede gelet op hun relatief geringe omvang en hun kwetsbaarheid , archeologisch onderzoek geadviseerd voor elke ingreep. Er gelden dan ook geen horizontale en verticale vrijstellingen . Uitzondering hierop zijn de buitengrenzen van de voormalige NAD -kampen, waarbinnen in eerste instantie vrijstellingen van 100 m 2 en 0,3 m -mv gelden.
Indien binnen de voormalige kampgrenzen ter hoogte van een kleiner element (bijvoorbeeld een gebouw) bodemingrepen worden gepland, geldt wel weer dat er geen horizontale of verticale vrijstellingen zijn. Geadviseerd wordt om archeologisch veldonderzoek pas uit te voeren nadat OOO-onderzoek (‘Opsporen Ontplofbare Oorlogsresten’) is uitgevoerd door een WSCS OOO-gecertificeerd bedrijf, en het gebied is vrijgegeven. Karrensporen Karrensporen bestaan uit langgerekte, smalle geultjes. Zij zijn buit engewoon kwetsbaar omdat zij direct aan het maaiveld liggen. Hun oppervlakte is relatief beperkt, waardoor vrij kleine ingrepen al grote schade kunnen aanrichten. De resterende karrensporen bevinden zich hoofdzakelijk in natuurgebieden, waarde bedreiging door ruimtelijke ingrepen en normaal landgebruik geringer is dan daarbuiten. Mede gelet op hun relatief geringe omvang en hun kwetsbaarheid wordt archeologisch onderzoek geadviseerd bij elke ingreep. Er geldt geen verticale vrijstelling. Voor het uitgebreid e onderzoeksadvies zie Van Veen & Ten Anscher, 2019, § 6.1 en bijlage 3.
3.4.4
Overige onderzoeksvrijstellingen
Geadviseerd wordt om de algemene verticale vrijstelling van de vergunningsplicht voor bodemroerende ingrepen tot 30 cm onder het huidige maaiveld voor agrarische gebieden buiten natuurgebieden te handhaven. N.B. Deze vrijstelling geldt nadrukkelijk niet voor afplagwerkzaamheden, afgravingen en ontgrondingen.
3.4.5
Actualisatie
Met de actualisatie van de beleidsadvieskaart van de gemeente Borger-Odoorn verschijnt weliswaar een product dat weer bij de tijd is, maar feit blijft ook dat na de eerste serie bodemingrepen en archeologische onderzoeken het product in zekere zin al niet meer up -to-date is. Dergelijke kaarten zijn en blijven statische producten. Derhalve wordt geadviseerd om na vijf jaar een korte update van het product uit te voeren, door de archeologische onderzoeken uit die periode te inventariseren en de resultaten daarvan (wat graaf- en booronderzoek betreft) te verwerken in de kaartbijlage ‘Archeologische Onderzoeken’ en de archeologische beleidskaart. Laatstgenoemde hoeft dan inhoudelijk verder niet aangepast worden; enkel de laag ‘onderzoeksresultaten’ (vrijgegeven, vindplaats, vervolgonderzoek) krijgt een update. Ook is het raadzaam om op basis van de onlangs beschikbaar gestelde hoogtekaarten van het AHN4 de bestaande/verwachte Celtic fields en karrensporen na te lopen: in andere delen van Drenthe (onder andere op het Balloërveld) is gebleken
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[20]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
dat op basis van de nieuwe data meer elementen zichtbaar zijn geworden. Na tien jaar is het raadzaam om zowel de onderzoeksresultaten (tweede periode van vijf jaar) als de landschappelijke verwachtingen en beleidsadviezen onder de loep te nemen middels een nieuwe algehele actualisatie.
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[21]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
Literatuur Aalbersberg, G. & J.L. van Beek, 2011. Gemeente Borger-Odoorn. Een archeologische verwachtingenen beleidsadvieskaart. RAAP-rapport 2186. RAAP BV, Weesp. Anscher, T.J. ten, & S. van der Veen, 2019. Een inventarisatie van voordenlocaties in de Provincie Drenthe. RAAP-rapport 3616. Weesp. Anscher, T.J. ten, Y.T. van Popta & M. Scholte Lubberink, 2021. Erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog in Drenthe. RAAP-rapport 4613. Weesp. Van der Veen, S. & T.J. ten Anscher, 2018. Een actualisatie van de Drentse Celtic fields en een inventarisatie van Drentse karrensporen. RAAP-rapport 3554. Weesp. Versfelt, H.J., & M. Schroor, 2001. De Franse kaarten van Drenthe en de noordelijke kust 181 1-1813, Groningen.
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[22]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
Overzicht van figuren, tabellen en bijlagen Figuren: Figuur 1. Onderzoeksgebied gemeente Borger-Odoorn. Inzet: ligging in Nederland (ster).
6
Figuur 2. Overzicht van alle 425 onderzoeksmeldingen van veldonderzoek binnen de grenzen van de gemeente Borger-Odoorn.
9
Figuur 3. AMK-terrein 8627 (grafheuvel) ligt op basis van de Archis -geometrie te ver naar het noordwesten.
10
Figuur 4. Voorbeeld van een Celtic field, direct ten zuidwesten van Ees gelegen, waarvan de AMK begrenzing onjuist bleek te zijn. Als gevolg daarvan is het AMK -terrein komen te vervallen en is de juist begrenzing uit het onderzoek van Van der Veen & Ten Anscher (2018) overgenomen.
11
Figuur 5. Nagenoeg alle karrensporen liggen op de hei of in het bos, zoals valt af te lezen van de topografische onderlegger.
12
Figuur 6. Uitsnede van de oude landschaps- en verwachtingskaart van de gemeente Borger -Odoorn. Donkerrood: grondmoreneruggen, lichtrood: droogdalen (insnijdingen) en grondmorenes, lichtgroen: beekdalbodem zonder veen, donkergroen: beekdalbodem met veen, lichtpaars: veenkoloniale ontginningsvlakte.
15
Figuur 7. Uitsnede van de nieuwe landschaps- en verwachtingskaart op basis van de geomorfologische kaart van de Hondsrug. De legendaeenheden zijn terug te vinden in tabel 2.
15
Figuur 8. Uitsnede van de oude landschaps- en verwachtingskaart voor het beekdal van het Achterste diep, ten zuiden van Bronnegerveen. De legendaeenheden zijn terug te vinden in tabel 2.
16
Figuur 9. Uitsnede van de nieuwe landschaps- en verwachtingskaart voor het beekdal van het Achterste diep, ten zuiden van Bronnegerveen. De legendaeenheden zijn terug te vinden in tabel 2.
16
Tabellen: Tabel 1. Samenvatting van de archeologische onderzoeken en adviezen binnen de gemeente Borger-Odoorn sinds 2011.
13
Tabel 2. Overzicht van de verschillende legendaeenheden van de oude en nieuwe landschaps - en verwachtingskaart.
17
Tabel 3. Overzicht van de archeologische verwachting per nieuwe legendaeenheid, evenals de verantwoording waarop deze gebaseerd is.
18
Bijlagen: Bijlage 1. Tijdschaal Bijlage 2. Veldonderzoeken 2011-2021 (ARCHIS3) Bijlage 3. Adviezen Celtic fields en karrensporen Kaartbijlage 1a. Archeologische bronnenkaart Kaartbijlage 1b. Archeologisch onderzochte terreinen Kaartbijlage 2. Landschaps- en verwachtingskaart Kaartbijlage 3. Archeologische beleidsadvieskaart
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[23]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
Bijlage 1. Tijdschaal Archeologische perioden Datering
Tijdperk
Recente tijd
- 1945 C
Nieuwe tijd
- 1850
B
- 1650
A
- 1500
Laat B Laat A
Vroeg
Middeleeuwen
D: Ottoonse tijd
C: Karolingische tijd B: Merovingische tijd
A: Volksverhuizingstijd Laat
Romeinse tijd
Midden
Vroeg Laat
IJzertijd
Midden
Vroeg Laat
Bronstijd
Midden
Prehistorie
Vroeg Laat
Neolithicum (Nieuwe Steentijd)
Midden Vroeg Laat
Mesolithicum (M idden Steentijd)
Midden Vroeg Laat
Paleolithicum (Oude Steentijd)
Jong B Jong A Midden
- 1250 - 1050 - 900 - 725
- 525 - 450
- 270 - 70 na Chr. - 15 voor Chr. - 250 - 500 - 800 - 1100 - 1800 - 2000
- 2850 - 4200 - 4900/5300 - 6450 - 8640 - 9700
- 12.500 - 16.000
- 35.000 - 250.000
Oud tabel1_standaard_Archeologisch_RAAP_2014
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[24]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
Bijlage 2. Veldonderzoeken 2011-2021 (ARCHIS3) zaakID
type
resultaat
verstoring
advies
vrijgave
2313143100
ABO
In het hele plangebied kunnen beekdal-gerelateerde archeologische resten aanwezig zijn
n.v.t.
archeologische begeleiding voor het gehele plangebied
nee
2313151100
ABO
n.v.t.
n.v.t.
valt buiten onderzoeksgebied
onbekend
2321121100
ABO
AMK-terrein is niet juist geprojecteerd; de boringen en inspectie hebben geen vondsten opgeleverd
tot in het pleistocene oppervlak
vrijgegeven
deels
2328826100
ABO
Onderzoek uit 2004; onjuist weergegeven in Archis
n.v.t.
n.v.t.
onbekend
2328923100
ABO
Geen archeologische indicatoren
0,5 m -mv
vrijgegeven
deels
2328931100
ABO
Geen archeologische indicatoren
0,25 m -mv
vrijgegeven
deels
2328948100
ABO
Geen archeologische indicatoren
0,25 m -mv
vrijgegeven
deels
2328948100
ABO
Geen archeologische indicatoren
0,25 m -mv
vrijgegeven
deels
2328948100
ABO
Resultaten niet in rapport vermeld
n.v.t.
n.v.t.
onbekend
2328956100
ABO
Resultaten niet in rapport vermeld
n.v.t.
n.v.t.
onbekend
2328956100
ABO
Geen archeologische indicatoren
0,5 m -mv
vrijgegeven
deels
2328964100
ABO
Resultaten niet in rapport vermeld
n.v.t.
n.v.t.
onbekend
2329499100
AOP
Enkele vondsten die wijzen op prehistorische activiteiten in de omgeving van het hunebed. De vondsten dateren uit MESO, NEO en BRO.
n.v.t.
vrijgegeven (sleuven tot in de C-horizont gegraven)
ja
2340384100
ABO
Onderzoek uit 2004; onjuist weergegeven in Archis
n.v.t.
n.v.t.
onbekend
2343519100
ABO
Mogelijke prehistorische vindplaats aanwezig: de bodem is nog redelijk intact en aan het maaiveld zijn acht stukken vuursteen gevonden
n.v.t.
proefsleuven in het geval verstoringen dieper gaan dan 30 cm -mv
nee
2350663100
ABE
Geen archeologische indicatoren, maar de ingrepen zijn te klein om de status van het AMK-terrein aan te passen
0,8 m -mv
handhaving status AMKterrein, alleen vrijgave plantengaten
nee
2352801100
ABE
Enkele archeologische indicatoren in het westelijke deel, maar de ingrepen waren te klein om de status van het AMK-terrein aan te passen
n.v.t.
handhaving status AMKterrein
nee
2356909100
ABE
Verstoring tot op het keileem, maar de ingrepen zijn te klein
n.v.t.
vrijgegeven (plantgaten)
ja
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[25]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
om de status van het AMKterrein aan te passen 2356999100
ABO
Plangebied komt niet overeen met contouren Archis
n.v.t.
n.v.t.
onbekend
2357005100
ABO
Plangebied wordt niet in het rapport vermeld
n.v.t.
n.v.t.
onbekend
2357013100
ABO
Plangebied wordt niet in het rapport vermeld
n.v.t.
n.v.t.
onbekend
2357021100
ABO
Plangebied wordt niet in het rapport vermeld
n.v.t.
n.v.t.
onbekend
2357038100
ABO
Geen archeologische indicatoren
0,25 m -mv
vrijgegeven
deels
2357046100
ABO
Geen archeologische indicatoren
0,25 m -mv
vrijgegeven
deels
2357857100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
2359371100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
2367666100
AOP
Vindplaats (NEO, IJZ), ondanks opgraving nog steeds sporen aanwezig (greppels, hekken, Celtic field in bouwvoor)
n.v.t.
hoge verwachting, begeleiding
nee
2368987100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
2372533100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
2375766100
ABO
Gezien de vondst van bewerkt vuursteen wordt aanvullend onderzoek aanbevolen in het uiterste noordwesten van het plangebied
n.v.t.
vervolgonderzoek in het noordwesten, de rest is vrijgegeven
nee
2377515100
ABE
Binnen het onderzoeksgebied zijn verschillende vindplaatsen aanwezig
n.v.t.
vindplaatsen opnemen op nieuwe beleidsadvieskaart, terrein niet vrijgegeven
nee
2386425100
ABO
Geen archeologische indicatoren, maar wel intact veen op intact dekzand in het Hunzedal
n.v.t.
vervolgonderzoek d.m.v. begeleiding
nee
2387608100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
2387616100
ABO
Archeologische indicatoren waargenomen (aardewerk)
n.v.t.
proefsleuvenonderzoek
nee
2387616100
ABO
Archeologische indicatoren waargenomen (mogelijke structuren zoals putten en kuilen)
n.v.t.
proefsleuvenonderzoek
nee
2387616100
ABO
Geen archeologische indicatoren waargenomen
n.v.t.
vrijgegeven
ja
2396567100
ABE
Verstoorde eslaag tot op het keizand, geen archeologische indicatoren aangetroffen
n.v.t.
vrijgegeven
ja
2396575100
ABE
Plangebied wordt niet in het rapport vermeld
n.v.t.
n.v.t.
onbekend
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[26]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
2405573100
AOP
Vindplaats (activiteiten) uit het midden-neolithicum en mogelijk ook ijzertijd gevonden
n.v.t.
terrein is geheel opgegraven (vrijgegeven)
ja
2408602100
ABO
Geen archeologische indicatoren/verstoord
n.v.t.
vrijgegeven
ja
2408602100
ABO
Intacte B-horizont
n.v.t.
karterend booronderzoek
nee
2408602100
ABO
Intacte B-horizont
n.v.t.
karterend booronderzoek
nee
2410124100
ABE
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
2430456100
ABO
Geen archeologische indicatoren, ondanks eerdere vuursteenvondsten (die bleken onbewerkt te zijn)
n.v.t.
vrijgegeven
ja
2430553100
ABO
Geen archeologische indicatoren/verstoord
n.v.t.
vrijgegeven
ja
2431696100
ABO
Nagenoeg het gehele plangebied bevat intacte archeologische lagen (esdek)
n.v.t.
karterend proefsleuvenonderzoek
nee
2438995100
ABO
Geen archeologische indicatoren, lage archeologische verwachting
n.v.t.
vrijgegeven
ja
2439318100
ABO
Bodem voornamelijk verstoord tot in de C-horizont
n.v.t.
vrijgegeven
ja
2443238100
ABO
Met veen afgedekte dekzandrug, hoge archeologische verwachting
n.v.t.
vervolgonderzoek (niet benoemd)
nee
2443310100
ABE
valt buiten onderzoeksgebied
n.v.t.
valt buiten onderzoeksgebied
onbekend
2451249100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
2462695100
ABE
Vier vindplaatsen (haardkuil, kolenkelder, fundamenten, afvalkuilen); echter, locatie is onduidelijk weergegeven in rapport en niet in Archis verwerkt
n.v.t.
vrijgegeven, maar plangebied komt niet overeen met werkelijkheid
ja
2468916100
APP
in werkput 3 zijn enkele greppels en een kuil uit de late ijzertijd met crematieresten (mogelijk meer graven ten westen van plangebied)
n.v.t.
rekening houden met eventuele graven direct ten westen van de kuil in werkput 3
ja
2479405100
AOP
in werkput 3 zijn enkele greppels en een kuil uit de late ijzertijd met crematieresten
n.v.t.
rekening houden met eventuele graven direct ten westen van de kuil in werkput 3
ja
2479640100
ABO
bodemopbouw is intact onder bouwvoor; middelhoge tot hoge verwachting ongewijzigd
0,5 m -mv
archeologische begeleiding
nee
2483836100
ABO
bodemopbouw verstoord; polygoon Archis klopt overigens niet (aangepast)
n.v.t.
vrijgegeven
ja
3987286100
ABO
gracht van de Valtherschans aangetroffen
n.v.t.
proefsleuven/opgraving
nee
3990785100
ABO
geen archeologische indicatoren, bodem is verstoord
n.v.t.
vrijgegeven
ja
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[27]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
3996503100
ABO
geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
3999785100
APP
geen archeologische indicatoren, bodem ten dele verstoord
n.v.t.
vrijgegeven
ja
3999785100
APP
nederzetting uit de late ijzertijdromeinse tijd
n.v.t.
opgraving
nee
4014135100
ABO
archeologische indicatoren
n.v.t.
proefsleuven
nee
4014135100
ABO
Geen archeologische indicatoren in dit deel van het plangebied
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4018720100
ABO
Nog ten dele intacte BChorizont
n.v.t.
karterend booronderzoek
nee
4018720100
ABO
bodem verstoord, geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4018729100
ABO
vrijgegeven gezien mate van bodemverstoring, ondanks twee vuursteenvondsten
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4034661100
ABO
hoge verwachting bijgesteld naar middelhoog tot laag
n.v.t.
veldinspectie
nee
4037294100
APP
Geen behoudenswaardige vindplaats, alleen enkele onduidelijke sporen met aardewerk uit de periode prehistorie-middeleeuwen
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4039513100
ABO
Vondstlaag verstoord, eventuele grondsporen kunnen nog in het dekzand aanwezig zijn. De verwachting voor neoijz blijft hoog
n.v.t.
proefsleuvenonderzoek
nee
4543455100
ABO
Polygoon plangebied klopt niet; staat dubbel in Archis3 (deze kan weg)
n.v.t.
n.v.t.
onbekend
4548194100
ABO
Vervolgonderzoek aanbevolen daar waar de bodemopbouw nog intact is
0,35 m -mv
karterend booronderzoek
nee
4560498100
ABO
Resten van podzolvorming waargenomen
n.v.t.
karterend booronderzoek
nee
4560498100
ABO
Geen archeologische indicatoren aangetroffen
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4563098100
ABE
Geen archeologische indicatoren aangetroffen
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4578797100
ABO
Geen archeologische indicatoren aangetroffen
0,8 m -mv
vrijgegeven tot 0,8 m -mv; bij ingrepen dieper dan 0,8 m -mv karterend bo
deels
4613706100
ABO
Hoge kans op archeologische waarden
n.v.t.
t.p.v. dekzand proefsleuven, t.p.v. beekafzettingen begeleiding
nee
4615967100
ABO
Egalisatie en ploegen hebben de bodemopbouw aangetast; geen archeologische indicatoren aangetroffen
n.v.t.
vrijgegeven
ja
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[28]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
4616622100
ABO
Ten dele hoge verwachting voor beekdalactiviteiten en dekzandvindplaatsen
n.v.t.
archeologische begeleiding (uitgevoerd)
nee
4616671100
ABO
Slechts beperkte ingrepen (0,3 m -mv) uitgevoerd; op westelijke perceel bevindt zich een dekzandkop
0,3 m -mv
westelijke perceel: karterend bo, oostelijke perceel: begeleiding
deels
4619563100
ABO
Geen archeologische indicatoren aangetroffen, podzol is verstoord
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4619660100
ABO
Voor het hele plangebied is de trefkans op archeologische vondsten uit MESO-BRONS hoog
n.v.t.
vervolgonderzoek d.m.v. proefsleuven of opgraving
nee
4620680100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4620680100
ABO
Dekzandkop aangetroffen
n.v.t.
hoge verwachting (WA-4) blijft gehandhaafd
nee
4620680100
ABO
Beekdalbodem aangetroffen
n.v.t.
hoge verwachting (WA-4) blijft gehandhaafd
nee
4634767100
ABO
Verwachte ligging vuursteenvindplaats
n.v.t.
proefsleuvenonderzoek
nee
4634767100
ABO
Geen geschikte ondergrond voor bewoning
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4634767100
ABO
Middelhoge tot hoge verwachting voor beekdalresten
0,3 m -mv
begeleiding
nee
4634767100
ABO
Hoge verwachting voor zandkoppen in beekdal
n.v.t.
karterend booronderzoek
nee
4638355100
ABE
Het onderzoek heeft een middeleeuws paalspoor opgeleverd, evenals enkele kuilen uit de 19e- en 20e eeuw
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4651225100
ABO
Geen archeologische indicatoren (plangebied aangepast, polygoon klopte niet)
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4675145100
ABO
Ten dele intacte podzolbodem aangetroffen
n.v.t.
Karterend booronderzoek t.p.v podzolbodems, veldkartering t.h.v. geploegde delen
nee
4676166100
APP
Proefsleuvenonderzoek heeft geen sporen en vondsten opgeleverd
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4677827100
ABO
geen archeologische indicatoren aangetroffen, grondsporen kunnen nog wel aanwezig zijn
n.v.t.
archeologische begeleiding
nee
4679099100
ABO
archeologische indicatoren
n.v.t.
proefsleuven
nee
4679099100
ABO
Geen archeologische indicatoren in dit deel van het plangebied
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4679099100
ABO
Geen archeologische indicatoren in dit deel van het plangebied
n.v.t.
vrijgegeven
ja
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
[29]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
4679099100
ABO
op diverse plekken is een intacte podzol aangetroffen (geen rapport beschikbaar)
n.v.t.
proefsleuven aanbevolen (uitgevoerd)
nee
4679099100
ABO
op diverse plekken is een intacte podzol aangetroffen (geen rapport beschikbaar)
n.v.t.
proefsleuven aanbevolen (uitgevoerd)
nee
4679099100
ABO
op diverse plekken is een intacte podzol aangetroffen (geen rapport beschikbaar)
n.v.t.
proefsleuven aanbevolen (uitgevoerd)
nee
4704442100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4721817100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4721817100
ABO
Mogelijk archeologische resten aanwezig (dekzandkop, veen)
n.v.t.
archeologische begeleiding (uitgevoerd)
nee
4723348100
ABO
Geen archeologische indicatoren (staat dubbel in Archis3)
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4728905100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4728905100
ABO
Niet onderzocht deel van plangebied (polygoon komt ook niet overeen met werkelijke ligging plangebied)
n.v.t.
n.v.t.
onbekend
4729245100
ABO
Mogelijk bewoning in LME of later (akkerlaag)
n.v.t.
proefsleuven (uitgevoerd)
nee
4750978100
ABO
Geen archeologische indicatoren aangetroffen
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4758202100
AOP
archeologisch onderzocht terrein, niet vrijgegeven
0,9 m -mv
4763979100
ABO
Onderzoek uit 2000, onjuist aangegeven in Archis3
n.v.t.
n.v.t.
onbekend
4774224100
AOP
huisplattegronden, spiekers en kuilen uit late bronstijd-late ijzertijd gevonden
n.v.t.
vrijgegeven na graafwerkzaamheden
ja
4774387100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4774387100
ABO
Archeologische indicatoren
n.v.t.
Aanvullend onderzoek d.m.v. zeefvakken
nee
4776290100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4856926100
APP
Enkele mesolithische vuursteenvondsten (ruis verstoorde vindplaatsen N34) en een mogelijke crematiekuil
n.v.t.
Crematiekuil opgraven, de overige delen zijn vrijgegeven
nee
4869246100
ABE
Geen archeologische indicatoren aangetroffen
n.v.t.
vrijgegeven (enkel de vergraven delen van het plangebied)
ja
4878772100
ABE
Geen sporen/vondsten, echter: rapport is na 2 jaar nog niet beschikbaar. Exacte graaflocatie is dus ook nog niet bekend
n.n.b.
n.n.b.
onbekend
4889594100
ABE
Geen resten van voorden aangetroffen
n.v.t.
vrijgegeven
ja
RAAP-rapport 6537 / versie 11-09-2024
nee
[30]
Actualisatie van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger -Odoorn
4895117100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4895117100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4895117100
ABO
Kans op archeologische resten is middelhoog tot hoog
n.v.t.
archeologische begeleiding
nee
4905930100
AKA
Rapport niet beschikbaar
n.n.b.
n.n.b.
onbekend
4906027100
ABO
Redelijk intacte podzol aangetroffen
n.v.t.
archeologische begeleiding
nee
4906027100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4906027100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4929801100
ABO
Rapport nog niet beschikbaar
n.n.b.
n.n.b.
onbekend
4931194100
ABE
Verschillende prehistorische sporen aangetroffen die niet gedateerd kunnen worden (paalkuilen, brandkuil)
n.v.t.
vrijgegeven (vlak volledig afgewerkt tot in C-horizont)
ja
4933973100
ABE
Opgegraven
tot diepte huidige ingreep
vrijgegeven na graafwerkzaamheden
deels
4933973100
ABE
Niet onderzocht
n.v.t.
verwachting blijft staan
nee
4936346100
ABO
Rapport nog niet beschikbaar
n.n.b.
n.n.b.
onbekend
4942275100
ABO
Rapport nog niet beschikbaar
n.n.b.
n.n.b.
onbekend
4942283100
ABO
Rapport nog niet beschikbaar
n.n.b.
n.n.b.
onbekend
4955210100
AOP
ijzertijdnederzetting
n.v.t.
vrijgegeven na graafwerkzaamheden
ja
4964429100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
4975056100
ABO
Geen archeologische indicatoren
n.v.t.
vrijgegeven
ja
5038462100
APP
Enkele bewoningssporen uit de 19e en 20e eeuw gevonden
n.v.t.
vrijgegeven na graafwerkzaamheden
ja
5042617100
ABO
Nog niet onderzocht, of opnieuw te onderzoeken
n.v.t.
Huidige verwachting (middelhoog tot hoog) handhaven
nee
5042617100
ABO
Archeologische indicatoren
n.v.t.
begeleiding
nee
5073413100
APP
vindplaats (LPALEO-NEOB) op basis van gidsartefacten
n.n.b.
overnemen als vindplaats
nee
5074742100
APP
Archeologische verwachting blijft staan
n.v.t.
proefsleuven
nee
5074742100
APP
Archeologische verwachting blijft staan
n.v.t.
proefsleuven
nee
5074742100
APP
Archeologische verwachting blijft staan
n.v.t.
proefsleuven
nee
5078996100
ABE
Archeologische verwachting blijft staan