CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Provinciale rapportage randvoorwaarden woningbouw 2025

RAAD: Lijst ingekomen stukken 11 december 2025, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Brief college inzake provinciale rapportage randvoorwaarden woningbouw 202515.598 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Kunnen de woondeals gerealiseerd worden?

Provinciale rapportage ­randvoorwaarden woningbouw 2025

Oktober 2025

Samenvatting Woningbouw in Drenthe Een thuis is de plek waar je je prettig voelt, waar je jezelf kunt zijn, waar je met vertrouwen aan je toekomst kunt werken, en waar buren elkaar de helpende hand toesteken. Dat gunnen wij iedereen. Helaas is goed wonen voor veel mensen niet meer vanzelfsprekend. Starters hebben moeite om een woning te kopen, terwijl ouderen vaak geen geschikte levensloopbestendige woning kunnen vinden. Daarnaast is de opgave om (oudere) bestaande wijken klaar te maken voor de toekomst een megaklus op zich. Dat maakt wonen één van de grote uitdagingen van deze tijd. Als provincie voelen wij de verantwoordelijkheid om deze uitdaging aan te gaan. Om het woningtekort op te lossen hebben de provincie Drenthe en Drentse gemeenten in 2022 woondeals gesloten met de rijksoverheid. We streven naar een toevoeging van 16.200 (bruto) woningen tussen 2022 tot en met 2030, zoals vastgelegd in onze Regionale Woondeals. Hiervan zijn inmiddels ruim 4000 woningen gerealiseerd. Wij lopen daarmee op koers, maar de woningbouw staat in toenemende mate onder druk. De 8 belangrijkste knelpunten voor deze woningbouwopgave in Drenthe zijn: • • • • • • • •

Stikstofruimte voor woningen; Oplossingen voor netcongestie; Dekking publieke onrendabele toppen; Investeringscapaciteit van corporaties; Tekort aan ambtelijke capaciteit; Herstructurering en leefbaarheid; Spuitzonering; Bezwaar- Beroepsprocedures.

Van belang is om te melden dat bovenstaande geen uitputtende lijst is en – zoals in dit rapport aangegeven – niet als losstaande knelpunten beschouwt dienen te worden. Er zijn ook andere knelpunten te benoemen, zoals de uitdagingen van de implementatie van de omgevingswet en de toekomstige implementatie van de wet regie, echter is er bewust gekozen voor bovenstaande hoofdonderwerpen.

Aanpak inventarisatie Deze rapportage biedt inzicht in de stand van zaken rond de knelpunten, zodat we gerichter kunnen werken aan oplossingen. Voor het in kaart brengen van deze knelpunten is met alle twaalf provincies een gezamenlijke aanpak afgestemd. Elk knelpunt, ook wel ‘randvoorwaarde’ genoemd, is beoordeeld op de mate waarin deze de woningbouw belemmert en op de termijn waarop dit speelt.

2

Uitkomsten inventarisatie randvoorwaarden provincie Drenthe In onderstaande paragraaf staan de uitkomsten van de inventarisatie rond randvoorwaarden beknopt op een rij, per randvoorwaarde. Randvoorwaarde Stikstofruimte voor woningen Netcongestie Dekking van publiek onrendabele toppen Investeringscapaciteit corporaties

Impact1 Raakt >30% woningen Raakt >10% woningen Raakt >30% woningen

Termijn Korte termijn Middellange termijn Korte termijn

Raakt >10% woningen2

Middellange termijn

Tekort ambtelijke capaciteit Herstructurering en leefbaarheid Spuitzonering Bezwaar en beroepsprocedures

Raakt >10% woningen Raakt >30% woningen Raakt >30% woningen Raakt >30% woningen

Korte termijn Korte termijn Korte termijn Korte termijn

Samenvatting Stikstof Stikstof is de grootste belemmering voor de woningbouw in Drenthe. Hoe dichter woningbouw bij stikstofgevoelige Natura 2000 ligt, en hoe groter het aantal woningen, hoe kleiner de kans op een vergunning. In alle gemeenten in Drenthe zorgt stikstof nu of in de nabije toekomst voor vertraging of zelfs onmogelijkheid voor bouwen. Er is nog geen zicht op een allesomvattend pakket van maatregelen vanuit de rijksoverheid, wat essentieel is om de woningbouw van het slot te halen. Daarmee staat de woningbouwopgave in Drenthe in zijn geheel onder druk. Samenvatting Netcongestie Op dit moment is er in Drenthe één enkel woningbouwproject gemeld waarbij netcongestie een acuut probleem speelt. Toch vraagt netcongestie om aandacht. Het is een probleem wat op middellange termijn wel degelijk ertoe kan leiden dat woningen niet aangesloten kunnen worden en daarmee niet opgeleverd kunnen worden. De provincie Drenthe pakt netcongestie proactief aan via het Drents Actieprogramma Netcongestie (DAN). Dit programma richt zich op het versnellen van netverzwaringen en het beter benutten van bestaande netcapaciteit. De randvoorwaarde staat op dit moment op oranje. Het is wel noodzakelijk om nu al te anticiperen op toekomstige knelpunten, want in bredere zin is netcongestie een toenemende uitdaging.

Samenvatting dekking van publiek onrendabele toppen De kosten van een woningbouwproject in Drenthe zijn gemiddeld genomen hoger dan de opbrengsten: er is sprake van een publiek onrendabele top. Deze publiek onrendabele top in Drenthe is naar schatting en op basis van landelijk onderzoek gemiddeld ~€32.000 per woning, met uitschieters tot €57.200 per woning. Niet ieder plan heeft een daadwerkelijk tekort, wat betekent dat het tekort bij andere plannen juist meer is. Vaak vangen gemeenten het tekort op, met hulp van de rijksoverheid. Gezien de groeiende woningbouwopgave en de beperkte financiële ruimte van gemeenten, is het niet realistisch te verwachten dat zij deze inzet structureel kunnen blijven volhouden. De provincie Drenthe ondersteunt op dit moment met subsidieregelingen, maar ook dit is ontoereikend voor de orde van grootte van de opgave. Structurele rijksondersteuning is en blijft 1

Zie 2.3 voor de duiding. Rood +30%, Oranje +10%, Groen <10% van de woningbouwopgave geraakt door de randvoorwaarde. De sociale woningbouw is nu groter dan 30% van de totale opgave. Daardoor leent de randvoorwaarde zich niet goed voor de gekozen systematiek, want het knelpunt heeft wel degelijk op invloed op meer dan 30% van de woningbouw binnen die sector. 2

3

daarom noodzakelijk. Daarmee is een forse investering vanuit de overheid noodzakelijk voor de realisatie van woningbouw. De huidige ondersteuning vanuit het Rijk is een begin maar ontoereikend voor de gehele opgave. Samenvatting investeringscapaciteit Drentse corporaties De investeringscapaciteit van woningcorporaties in Drenthe staat onder druk. Ook met het niet doorgaan van de huurbevriezing blijft dat het geval. Op basis van onderzoek zien we dat het financieringsmodel voor woningcorporaties niet langdurig houdbaar is. Naar schatting een derde van de corporatiewoningen kan niet worden gerealiseerd als er geen perspectief op een duurzaam investeringsmodel wordt geboden. Met name voor de periode na 2031 bestaat die onzekerheid. Het is noodzakelijk dat het Rijk de fiscale druk van corporaties aanzienlijk verlaagt om in de toekomst aan de gezamenlijke woningbouwopgaven voor sociale huur te kunnen voldoen. Het Rijk wil 30% sociale huur in de nieuwbouw wettelijk vastleggen, om aan deze opgave in Drenthe te kunnen voldoen is het essentieel dat het Rijk meer ondersteuning levert. Voor de korte termijn kan afschaffing van de vennootschapsbelasting perspectief bieden. Als corporaties niet voldoende kunnen bouwen, zullen vooral de gemiddelde wachttijden voor de meeste woningzoekenden binnen de doelgroep sociale huur toenemen; dit is niet goed voor hen en leidt tot hogere woonkosten.

Samenvatting ambtelijke capaciteit De ambtelijke capaciteit is bij veel gemeenten ontoereikend, vooral bij kleine gemeenten. Gemeenten kampen met een tekort aan menskracht en deskundigheid. Daardoor worden er minder woningen gebouwd dan mogelijk is. Incidenteel geld is niet voldoende, er is structurele financiering vanuit het Rijk nodig. Opleidingen voor volkshuisvesting en integrale gebiedsontwikkeling kunnen helpen om de instroom en deskundigheid te vergroten. Daarnaast liggen er kansen, onder meer door regionale samenwerking en typegoedkeuringen3. De doorontwikkeling van het Impulsteam en nauwere samenwerking tussen gemeenten, corporaties, marktpartijen en de provincie Drenthe in de Bouwstroom Noord zijn daar eveneens onderdeel van. Deze elementen dragen bij aan de oplossing van dit knelpunt. Samenvatting herstructurering en leefbaarheid Herstructurering is een grote opgave in Drenthe. Een relatief groot aandeel van de Drentse woningvoorraad is verouderd én energetisch ondermaats. Uit de provinciale woningbouwmonitor blijkt dat er herstructureringsplannen zijn voor minimaal bruto 2008 woningen, en dit zijn er waarschijnlijk meer: bijna 50% van de woningvoorraad bestaat uit woningen gebouwd na de oorlog tot de jaren 80. In 2021 werd de kostenpost voor herstructurering al geschat op 1,2 miljard. Door huishoudensverdunning staan bovendien voorzieningen onder druk.

Door in te zetten op de herstructurering en de openbare ruimte wordt de Drentse woningvoorraad kwalitatief beter en worden de wijken leefbaarder. De provincie doet meerdere inspanningen om deze opgave te bewerkstelligen, waaronder met subsidies, maar heeft daarvoor ook ondersteuning en middelen vanuit het Rijk nodig. Samenvatting spuitzonering Binnen 50 meter van een locatie waar het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen is toegestaan (agrarische percelen) mogen geen gevoelige functies worden toegevoegd, zoals woningen. Ten minste 2654 te bouwen woningen worden hierdoor geraakt, wat betekent dat maatregelen in veel gevallen nodig zijn. Omdat er momenteel geen generiek maatregelenpakket vanuit het Rijk ligt moet Met deze goedkeuring hoeven de woningen niet meer in elk project te worden getoetst aan de wettelijke vereiste.

4

deze problematiek per casus afgewogen worden, wat bijdraagt aan de complexiteit van de randvoorwaarde. Daarmee staat een substantieel deel van de Drentse woningbouwopgave op korte termijn onder druk. Eventuele grondverwerving als oplossingsrichting is bovendien kostbaar en de door het Rijk aangeboden ondersteuning voor woningbouw is daarvoor ontoereikend. De Raad van State heeft zich uitgesproken over spuitzones en bevestigd dat een afstand van 50 meter als aanvaardbaar kan worden beschouwd. Op dit moment is er geen generieke onderbouwing dat een kortere afstand dan 50 meter aanvaardbaar is. Het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur heeft inmiddels een onderzoeksopdracht geformuleerd voor het RIVM en de Wageningen Universiteit, waarvan in 2026 de eerste resultaten worden verwacht. Samenvatting bezwaar- en beroepsprocedures Grofweg 1 op de 3 woningen wordt geraakt door bezwaar- en beroepsprocedures. Ook als deze niet resulteren in een gelijk voor de bezwaarmaker, leidt de procedure al snel tot 2 jaar vertraging. Dit heeft een enorme impact op het belang van woningzoekenden en brengt onzekerheid met zich mee voor alle betrokkenen bij het woonplan. De huidige situatie zorgt voor een grotere druk op de ambtelijke capaciteit. Het is positief om te zien dat er stappen worden genomen door de Raad van State in de priortering van woonplannen.

Daarnaast is de verwachting dat de Wet versterking regie volkshuisvesting meer balans met zich meebrengt voor het belang van de woningzoekende, concreet doordat er maar één bezwaar- en beroepsprocedure komt en door de mogelijkheid van hoger beroep te beperken. Dit is eveneens een toezegging van het Rijk voortvloeiend uit Woontopafspraak 134, waar overheden, corporaties en marktpartijen voor hebben getekend.

4

Uiterlijk voor het zomerreces van 2025 neemt het kabinet een besluit over de voorstellen, onder andere gedaan naar aanleiding van de Woontop 2024, over de aanpassing van wet- en regelgeving waardoor bezwaar- en beroepsprocedures met betrekking tot woningbouw aanmerkelijk worden versneld.

5

Realisatie regionale woondeals in Drenthe in het geding Deze inventarisatie maakt inzichtelijk dat de vooruitzichten voor de woningbouw in Drenthe niet goed zijn. De provincie Drenthe maakt zich daarover grote zorgen. Het wordt de komende jaren behoorlijk lastig om de afspraken uit de woondeals te realiseren, veel woningbouwprojecten kampen met knelpunten. Stikstof is het grootste knelpunt, dit raakt vrijwel alle woonplannen die nog niet vergund zijn en mogelijk raakt het al gerealiseerde woningen met terugwerkende kracht. Daarnaast spelen andere randvoorwaarden ook een grote rol. We merken op dat op middellange termijn de financiële gezondheid van corporaties dermate onder druk staat, dat dit de betaalbaarheidsopgave raakt. De combinatie van knelpunten maakt de realisatie van de Drentse regionale woondeals behoorlijk lastig. Minstens de helft van de resterende woningbouw in Drenthe is in gevaar of loopt mogelijk flinke vertraging op.

Samen werken aan oplossingen Voor alle knelpunten wordt gewerkt aan oplossingen, door de rijksoverheid, provincies, gemeenten en corporaties. Toch zijn de oplossingen die nu in beeld zijn niet substantieel genoeg om de knelpunten voor de Drentse woningbouwopgave op te lossen. De oplossing van veel knelpunten gaat de rol en financiële draagkracht van gemeenten en de provincie te boven. Er zijn oplossingen van de rijksoverheid nodig. De afgesproken wederkerigheid moet echt meer invulling krijgen. Vooral zijn maatregelen nodig die leiden tot een oplossing voor het stikstofvraagstuk (geborgde emissiereductie, natuurherstel en wetgeving). Bovendien is er meer geld nodig om te investeren in publiek onrendabele toppen, in woningcorporaties, in ambtelijke capaciteit en in de bereikbaarheid. Momenteel is ruim minder dan 1% van de rijksbegroting beschikbaar voor woningbouw, ongeveer € 1 miljard. Er is echter structureel minstens € 4 tot € 5 miljard nodig voor wat veel mensen zien als het grootste probleem van Nederland. Een proportioneel deel daarvan is ook noodzakelijk voor de Drentse woningbouwopgave. Naast dat gemeenten en provincies zelf in woningbouw investeren, kunnen ze bijdragen door meer samen te werken en door bestaande instrumenten beter te benutten.

Mogelijke oplossingsrichtingen daarbij zijn bijvoorbeeld typegoedkeuringen, actiefgrondbeleid en het inzetten van opleidingen voor volkshuisvesting en integrale gebiedsontwikkeling, bijvoorbeeld instrumenten voor typegoedkeuringen en actief grondbeleid. Ook gaan zij overleggen over opleidingen voor volkshuisvesting en integrale gebiedsontwikkeling. De provincie Drenthe zet in op 45.000 woningen om haar aandeel te nemen in de landelijke woningbouwopgave. Maar dat redden we niet met regie alleen: aandacht voor volkshuisvesting, uitgedrukt in voldoende middelen en passende wet- en regelgeving, is daarvoor zowel nu als op lange termijn noodzakelijk. De provincie Drenthe werkt graag samen met gemeenten en de rijksoverheid om tot stevige oplossingen te komen en zo het bouwtempo te verhogen, zodat er voor iedereen in Nederland passende huisvesting komt.

6

Inhoudsopgave Samenvatting ................................................................................... 2 Woningbouw in Drenthe .............................................................................................................. 2 Aanpak inventarisatie ................................................................................................................... 2 Uitkomsten inventarisatie randvoorwaarden provincie Drenthe ................................................ 3 Realisatie regionale woondeals in Drenthe in het geding ............................................................ 6 Samen werken aan oplossingen.................................................................................................... 6

1. Woningbouw in Drenthe .............................................................. 8 1.1 Doelstelling inventarisatie ....................................................................................................... 9 1.2 Woondeals in Drenthe ............................................................................................................ 9

2. Aanpak inventarisatie .................................................................10 2.1 Selectie randvoorwaarden ...................................................................................................... 10 2.2 Informatievergaring .............................................................................................................. 10 2.3 Toelichting op de impact en termijn...................................................................................... 11

3. Uitkomsten Drentse inventarisatie ............................................. 12 3.1 Stikstofruimte voor woningen ................................................................................................ 12 3.2 Netcongestie .......................................................................................................................... 16 3.3 Dekking van publiek onrendabele toppen ............................................................................. 18 3.4 Investeringscapaciteit corporaties ......................................................................................... 21 3.5 Tekort aan ambtelijke capaciteit ........................................................................................... 24 3.6 Herstructurering en leefbaarheid ..........................................................................................27 3.7 Spuitzonering ........................................................................................................................ 30 3.8 Bezwaar- en beroepsprocedures woningbouw ..................................................................... 33

4. Conclusies .................................................................................. 35 4.1 Uitkomsten inventarisatie ..................................................................................................... 36 4.2 Realisatie woondeals in het geding ....................................................................................... 38 4.3 Werken aan oplossingen ....................................................................................................... 39

7

1. Woningbouw in Drenthe Een thuis is de plek waar je je prettig voelt, waar je jezelf kunt zijn, waar je met vertrouwen aan je toekomst kunt werken, en waar buren elkaar de helpende hand toesteken. Dat gunnen wij iedereen. Helaas is goed wonen voor veel mensen niet meer vanzelfsprekend. Starters hebben moeite om een woning te kopen, terwijl ouderen vaak geen geschikte levensloopbestendige woning kunnen vinden. Daarnaast is de opgave om (oudere) bestaande wijken klaar te maken voor de toekomst een megaklus op zich. Dat maakt wonen één van de grote uitdagingen van deze tijd. Als provincie voelen wij de verantwoordelijkheid om deze uitdaging aan te gaan. Om het woningtekort op te lossen hebben de provincie Drenthe en Drentse gemeenten in 20022 woondeals gesloten met de rijksoverheid. We streven naar een toevoeging van 16.200 (bruto) woningen tussen 2022 tot en met 2030, zoals vastgelegd in onze Regionale Woondeals. Hiervan zijn inmiddels ruim 4000 woningen gerealiseerd, maar de woningbouw staat onder druk. De 8 belangrijkste knelpunten voor deze woningbouwopgave in Drenthe zijn: • • • • • • • •

Stikstofruimte voor woningen Oplossingen voor netcongestie Dekking publieke onrendabele toppen Investeringscapaciteit van corporaties Tekort aan ambtelijke capaciteit Herstructurering en leefbaarheid Spuitvrije zones Bezwaar- en beroepsprocedures

Op langere termijn nemen de effecten van de vergrijzing toe. Als provincie zetten we daarom in op investeringen in infrastructuur, economie, voorzieningen en woningen om Drentse jongeren, terugkeerders en nieuwe inwoners aan ons te binden. We zetten in op gezonde groei, waardoor we op termijn 45.000 woningen nodig hebben. Deze aantallen zijn voor de provincie Drenthe geen doel op zich, maar vormen een belangrijke basis voor het op orde houden van het voorzieningenniveau en de leefbaarheid in onze steden en dorpen, doordat nieuwe aanwas een antwoord is op de huishoudensverdunning en vergrijzing.

8

1.1 Doelstelling inventarisatie Deze rapportage schetst in alle openheid hoe het ervoor staat met de knelpunten voor de woningbouw in Drenthe. Die openheid is nodig om tot oplossingen te kunnen komen, om te bepalen waar als eerste aandacht voor nodig is en wat wellicht minder knellend is. Het doel is te komen tot een gedeeld beeld van de aard, omvang en prioritering van de randvoorwaarden. Dat helpt om tijdens overleggen op alle niveaus tot de goede keuzes en oplossingen te komen. Kennisuitwisseling is daarbij de sleutel. Vanuit een gezamenlijk beeld van de situatie kunnen we prioriteren en gerichter werken aan passende oplossingen om de woningbouw te versnellen. Deze provinciale inventarisatie vormt de basis voor de landelijke rapportage randvoorwaarden woondeals van alle provincies, wat in IPO-verband in gezamenlijkheid opgesteld is.

1.2 Woondeals in Drenthe In Drenthe zijn op 21 december 2022 en op 15 februari 2023 Regionale Woondeals afgesloten met als gezamenlijke opgave het realiseren van netto 13.000 woningen van 2022 tot en met 2030. Drenthe kent 12 gemeenten onderverdeeld in drie woondealregio’s, namelijk: Noord-Drenthe (als onderdeel van de RGA), Zuidoost Drenthe en Zuidwest Drenthe. In het BO Woondeal van juni 2025 is formeel afgesproken om de opgave bij te houden in bruto aantallen in lijn met alle andere provincies. Hiervoor gaat het om een bruto opgave van 16.200 woningen. Het Rijk, de provincie Drenthe en de Drentse gemeenten hebben de woondeals ondertekend. De Drentse woningbouwcorporaties hebben een ondersteuningsverklaring afgegeven. De partijen achten deze gezamenlijke opgave noodzakelijk voor de behoefte in Drenthe én haalbaar. Om deze opgave te realiseren is het echter noodzakelijk dat ondersteuning vanuit het Rijk in de vorm van middelen en regelgeving gerealiseerd wordt. Deze rapportage benadrukt per randvoorwaarde deze urgentie. Tabel: Kwantitatieve woningbouwafspraak per woondealregio Woondealregio Zuidwest Drenthe Zuidoost Drenthe Noord-Drenthe Totaal Drenthe netto

In woondeals (netto) 5.033 4.177 3.790 13.000

Totaal bruto

16.200

9

2. Aanpak inventarisatie In februari 2025 is tussen de twaalf provincies de aanpak rond de randvoorwaarden afgestemd, eerst ambtelijk en vervolgens als opdracht bestuurlijk opgehaald. Daarbij was er ruimte voor enige differentiatie in de aanpak tussen de provincies. In juni en juli 2025 zijn er gezamenlijke expertsessies geweest om de stand van zaken rond de randvoorwaarden door te spreken en om te verkennen welke oplossingsrichtingen er zijn. Dit kreeg vorm door een expertsessie van een dagdeel per randvoorwaarde. Daarbij waren aanwezig experts van de provincies, van betrokken ministeries, van gemeenten en andere experts. Begin september 2025 vond een verdiepingsslag plaats op basis van de eerste inventarisatie. Gezamenlijk is verkend welke oplossingsrichtingen er zijn. Daarbij waren experts aanwezig van de provincies, van betrokken ministeries, van gemeenten en andere experts. De uitkomsten van deze expertsessies zijn, waar van toepassing, verwerkt in zowel de landelijke als provinciale rapportage.

2.1 Selectie randvoorwaarden Alle provinciale inventarisaties benoemen minimaal vijf randvoorwaarden. Deze vijf randvoorwaarden zijn geselecteerd op basis van analyses en overleg in de werkgroep wonen van het IPO. Deze vijf randvoorwaarden hebben de grootste impact op de woningbouw en zijn relevant in de meeste provincies. Het gaat om: • • • • •

Stikstofruimte voor woningen (paragraaf 3.1) Oplossingen voor netcongestie (paragraaf 3.2) Dekking van publiek onrendabele toppen (paragraaf 3.3) Investeringscapaciteit corporaties (3.4) Tekort aan ambtelijke capaciteit (paragraaf 3.5)

Naast deze vijf centraal afgestemde randvoorwaarden kijken we in deze inventarisatie ook naar randvoorwaarden die specifiek voor Drenthe van groot belang zijn, omdat naast de generieke randvoorwaarden ook deze randvoorwaarden significante impact hebben op de woningbouw in Drenthe. • • •

Provinciale extra randvoorwaarde Herstructurering en leefbaarheid (paragraaf 3.6) Provinciale extra randvoorwaarde Spuitzonering (paragraaf 3.7) Provinciale extra randvoorwaarde Bezwaar- en beroepsprocedures woningbouw (paragraaf 3.8)

2.2 Informatievergaring De informatie voor deze inventarisatie is op verschillende manieren verzamelend, namelijk: • • • • •

Data uit provinciale ICT-systemen voor woningbouwmonitoring; Gesprekken met sectorale experts; Onderzoeken uitgevoerd op provinciale of nationale schaal; Voor stikstof is voor Drenthe gebruik gemaakt van een eerder uitgevoerde analyse; Voor netcongestie is vooral gebruik gemaakt van de rapportages die zijn uitgebracht in het kader van het Landelijke Actieprogramma Netcongestie en provinciale interne input;

10

• • •

Voor de onrendabele toppen is onder meer een onderzoek van Rebel uit 2021 gebruikt, destijds gemaakt in opdracht van het Ministerie van BZK; Voor de investeringscapaciteit van woningcorporaties is nauw samengewerkt met Aedes en is gebruik gemaakt van de doorrekening van Ortec Finance & ABF Research uit 2024; Voor ambtelijke capaciteit is onder meer voor vergelijking gebruik gemaakt van vergelijkbare onderzoeken die zijn uitgevoerd in Gelderland, Noord-Brabant en Fryslân alsook input uit periodieke woningbouwgesprekken.

Het is van belang om te benadrukken dat deze informatie niet altijd uit hetzelfde jaar komt, dat knelpunten en kwantitatieve data een momentopname (kunnen) zijn. Ook na het opstellen van deze rapportage vragen de randvoorwaarden om een verdiepingsslag en actualisatie. Ter verheldering: de randvoorwaarden voor woningbouw worden ook wel ‘kritische succesfactoren’, ‘condities’ of ‘knelpunten’ genoemd. In het kader van deze inventarisatie wordt voortaan over ‘randvoorwaarden’ gesproken. Deze inventarisatie is een belangrijk deel van de invulling van de bestuursopdracht van IPO. Deze inventarisatie is een eerste stap op weg naar meer samenwerking en samen de schouders eronder zetten. Nader onderzoek bij diverse randvoorwaarden kan van toegevoegde waarde zijn om de randvoorwaarde nog beter te specificeren. Dit is per randvoorwaarde aangegeven indien van toepassing.

2.3 Toelichting op de impact en termijn Per randvoorwaarde is aangegeven in hoeverre deze randvoorwaarde impact heeft op het vertragen of niet door kunnen gaan van een woningbouwproject. Vaak spelen meerdere randvoorwaarden tegelijk, die bovendien onderling samenhangen. Het oplossen van één knelpunt betekent dus niet dat alle obstakels verdwijnen. Voor de berekening van de impact werken we met percentages van de totale woondealplannen. Deze methodiek is gezamenlijk door de 12 provincies besloten en ook toegepast op de landelijke rapportage randvoorwaarden woondeals. Impact: • • • •

Rood = knelpunt raakt veel (> 30%) van de woningbouw substantieel Oranje = knelpunt raakt redelijk (> 10%) wat woningbouw substantieel Groen = knelpunt raakt de woningbouw nauwelijks (< 10%) substantieel Grijs = impact niet (goed) bekend

Substantieel wil zeggen: veroorzaakt forse vertraging (> een jaar) of geeft forse meerkosten (> €10.000 per woning) of zorgt ervoor dat woningen niet gerealiseerd worden. Elke paragraaf in het volgende hoofdstuk bevat een kaartje met de kleurcodes. De kleur op de kaart is zoveel als mogelijk bepaald op basis van objectieve criteria, zoals hoeveel woningen getroffen worden door het betreffende knelpunt, en bevat in gevallen ook elementen van een provinciaal expert judgement. Termijn: • • •

Korte termijn: impact nu al of binnen een jaar Middellange termijn: impact vooral binnen een tot vier jaar Lange termijn: impact vooral vanaf over vier jaar.

11

3. Uitkomsten Drentse inventarisatie In dit hoofdstuk is de inventarisatie per randvoorwaarde omschreven, daar waar mogelijk is de opgave geconcretiseerd en gekwantificeerd.

3.1 Stikstofruimte voor woningen De regels rond stikstof zijn een beperkende factor voor woningbouw. Als er substantiële hoeveelheden woningen gebouwd worden binnen 25 kilometer van een Natura2000-gebied, is veelal een vergunning nodig vanwege het beschermen van de natuur. Deze regels zijn sinds 1 januari 2024 met de inwerkingtreding van de Omgevingswet opgenomen en zijn afkomstig uit de Wet natuurbescherming. De provincies zijn het bevoegde gezag om de vergunningen te verlenen, maar kunnen dat nu nauwelijks of beperkt doen. Het bouwrijp maken van grond, de bouw van woningen, de bewoning van woningen en de bijbehorende verkeersbewegingen zorgen allemaal voor de uitstoot van stikstof. Het gaat dan vooral om de uitstoot van brandstofmotoren en om hout- en pellet kachels. Hoe dichter een woningbouwproject bij stikstofgevoelige Natura 2000 ligt, en hoe groter het aantal woningen, hoe groter de kans op vertraging en extra kosten vanwege de stikstofemissie door het betreffende woningbouwproject. De rode draad is dat het voor provincies steeds lastiger wordt om vergunningen af te geven voor woningbouwprojecten.

De oorzaak is de staat van de natuur, waarbij de rechter repeterend oordeelt dat de rijksoverheid onvoldoende doet om de verslechtering van stikstofgevoelige Natura 2000 te voorkomen.5 Het gevolg is dat de rechter noodgedwongen steeds meer wegen voor vergunningverlening afsnijdt of beperkt. De uitspraak van de Raad van State van 18 december 2024, de zogenoemde Rendac-uitspraak, maakt intern salderen vergunningsplichtig.6 Vóór deze uitspraak kon de stikstofemissie van woningbouw worden weggestreept tegen de stikstofdepositie die er al was op een locatie. Dat kan nu niet meer zo eenvoudig. Hierdoor vervalt de schuifruimte die voor erg veel woningbouw werd gebruikt. Bovendien is ook de ‘additionaliteitstoets’ voor salderen aangescherpt. Alle projecten die al over een vergunning, een onherroepelijke natuurtoestemming, beschikken kunnen doorgaan, maar dit vertraagt of blokkeert veel toekomstige woningbouwprojecten. De N2000-natuurgebieden in Drenthe hebben te maken met overbelasting door stikstof. Europese wetgeving (vertaald in de Omgevingswet) verplicht de overheid om passende maatregelen te treffen om de instandhoudingsdoelen te halen. In Drenthe zijn veertien N2000 gebieden waarvan er twaalf kwetsbaar zijn voor stikstof en waarin de kritische depositiewaarde (KDW) wordt overschreden. Deze gebieden liggen verspreid over Drenthe.

Op dit moment kunnen geen vergunningen worden verleend voor activiteiten die stikstof uitstoten en meer dan 0,0049 mol/ha/jr extra stikstof depositie veroorzaken op een al overbelast N2000 gebied. Of dat het geval is hangt af van onder andere de hoeveelheid stikstof emissie naar de lucht, van de locatie van de activiteit, en de afstand tot een kwetsbaar N2000 gebied.

5

Zie onder meer de uitspraak van de rechter op 22 januari 2025 in de zaak van Greenpeace tegen de Staat. De rechter heeft Greenpeace in het gelijk gesteld. 6 Zie voor deze uitspraak: www.raadvanstate.nl/uitspraken/@147425/202201311-1-r2/

12

Stikstofruimte voor woningen

Raakt meer dan 30%

Korte termijn & middellange termijn

Stikstof is de grootste belemmering voor de woningbouw in Drenthe. Hoe dichter woningbouw bij stikstofgevoelige Natura 2000 ligt, en hoe groter het aantal woningen, hoe kleiner de kans op een vergunning. In alle gemeenten in Drenthe zorgt stikstof nu of in de nabije toekomst voor vertraging of zelfs onmogelijkheid voor bouwen. Er is nog geen zicht op een allesomvattend pakket van maatregelen vanuit de rijksoverheid, wat essentieel is om de woningbouw van het slot te halen. Daarmee staat de woningbouwopgave in Drenthe in zijn geheel onder druk. 3.1.1 Impact van de randvoorwaarde Hieronder staat puntsgewijs de impact van deze randvoorwaarde, de tekst onder deze opsomming gaat nader op de punten in. •

•

•

• •

7

Er bestaat een juridisch gegeven radius van 25 kilometer rondom Natura 2000 gebieden, binnen deze radius moeten de stikstofgevolgen van een plan berekend worden. Alle toekomstige woonplannen en afgeronde woonplannen in Drenthe vallen onder die radius. Dit betekent dat alle woonplannen mogelijk een ontoelaatbaar hoog effect hebben op Natura 2000 gebieden, waaronder afgeronde plannen van de afgelopen vijf jaar; Bij het hanteren van een kleinere radius vallen minder plannen daaronder, echter de 25 kilometer is de juridisch gegeven radius dus onderstaande biedt geen zicht op meer mogelijkheden: • Bij een radius van 25 kilometer betreft dit alle plannen en woningen. • Bij een radius van 5 kilometer betreft dit 247 plannen en bruto 8773 woningen. • Bij een radius van 1 kilometer betreft dit 26 plannen en bruto 565 woningen. Bij ongeveer 90% van de woningbouwplannen in Drenthe is de stikstofuitstoot naar schatting hoger dan de toegestane grens (0,00491 mol/ha/jr), of dit daadwerkelijk zo is moet per individueel plan bekeken worden. Dit geldt ook voor afgeronde plannen, naar schatting ongeveer 261 plannen tussen 1 januari 2020 en 31 december 20247 . Hierdoor raakt het stikstofdossier vrijwel elk project binnen 25 km van een Natura 2000-gebied.

Het verhogen van de rekenkundige ondergrens naar 1 mol/ha/jr zou tot gevolg hebben dat, op basis van een schatting uit 2023, ongeveer 85% van de woningen onder die nieuwe rekenkundige ondergrens zou kunnen vallen. Of dit werkelijk zo is, dient per plan aangetoond te worden. Dit is slechts een schatting op basis van modelberekening. Het is op dit moment nog onzeker of de rekenkundige ondergrens van 1 mol/ha/jr wordt ingevoerd en als deze wordt ingevoerd of deze juridisch stand zal houden: Er is nog geen sprake van een allesomvattend maatregelenpakket voor natuurherstel. De besluitvorming over stikstof zal naar alle waarschijnlijkheid stil blijven liggen tot een nieuw kabinet zich daarover buigt; Tot die tijd blijft er voor vrijwel ieder plan onzekerheid bestaan, inclusief plannen die de afgelopen 5 jaar zijn afgerond; Indien woningbouwplannen, inclusief met terugwerkende kracht, vergunningsplichtig worden heeft dit impact op de personele capaciteit van zowel gemeenten als provincies, waar al een personele uitdaging bestaat.

CBS op basis van het aantal opgeleverde woningen en de mediaangrootte van een Drents woonplan.

13

•

Gemeenten hebben de afgelopen periode al gekozen om plannen in het kader van stikstof te faseren of op te knippen, maar dit brengt vertraging met zich mee. Bovendien zijn de meerkosten van elektrisch materieel lastig te compenseren in relatief kleine woonplannen.

Bijschrift: de mogelijke impact van stikstof in Drenthe; bufferzones vanaf de Natura 2000 gebieden

Uitspraken Raad van State 18 december 2024 De Raad van State heeft op 18 december 2024 (Amercentrale, Rendac) geoordeeld dat intern salderen alleen nog is toegestaan binnen een passende beoordeling, waardoor voor ontwikkelingen nu bijna in alle gevallen een natuurvergunning verplicht is: de zogenaamde “18 decemberuitspraken”. Dit raakt, met terugwerkende kracht, projecten binnen de sectoren landbouw, woningbouw, industrie, energie en infrastructuur. Het probleem speelt dus nu, maar ook met terugwerkende kracht voor plannen met een totaal aan 8890 woningen. Deze uitspraken veranderen de manier waarop stikstofvergunningen worden beoordeeld en hebben grote gevolgen voor alle woningbouwprojecten die stikstof uitstoten. Hierover is ook in de lokale media bericht8. Woningen die momenteel gebouwd worden, ervaren geen hinder vanwege het feit dat de bouw van deze woningen voor 18 december 2024 gestart is. Als door intern salderen in de voortoets er geen vergunningplicht was, dan kan het door de uitspraken van 18-122024 achteraf alsnog vergunningsplichtig geworden. Dat wil zeggen voor de eerdergenoemde “Rendac uitspraken” over stikstof. Nieuwe plannen die nu de vergunningsprocedures doorlopen, komen er mee in aanraking.

8

https://www.rtvdrenthe.nl/nieuws/17184209/drenthe-zit-nu-helemaal-op-slot-door-de-jongste-stikstof-uitspraken

14

We constateren dan ook dat er ook sinds de laatste Raad van State uitspraak nog woningen zijn opgeleverd in Drenthe, namelijk 1043 toevoegingen tussen 31 december 2024 en 1 juli 2025. In aanvulling daarop zijn er voor 824 woningen sinds 31 december 2024 bouwvergunningen verleend in Drenthe. Er worden dus nog steeds woningen opgeleverd, in lijn met de afspraken in de regionale woondeals. Drenthe wordt bovendien gekenmerkt door een hoge plancapaciteit van 168% waardoor er veel ruimte is om uitval en vertraging van plannen te compenseren. Tegelijkertijd is er sinds 18 december 2024 wel een nieuwe realiteit: vergunningverlening is, met terugwerkende kracht, nagenoeg onmogelijk. Het is dan ook de verwachting dat het opleveren van woningbouw snel stokt als er geen stikstofmaatregelen genomen worden op landelijk niveau, omdat hetgeen wat nu opgeleverd wordt of is nog voortbouwt op de realiteit van voor december 2024.

3.1.2 Zicht op oplossingen Met de Kamerbrief van 25 april 2025 is een eerste stap gezet om Nederland ‘van het slot’ te halen. De provincie Drenthe heeft hier, gezamenlijke met de andere provincies ook voorzichtig positief op gereageerd. Het omvat een startpakket van € 2,2 miljard euro en plannen voor vernieuwing van het vergunningenstelsel. Als aanvulling op het startpakket hebben LTO Nederland, de gezamenlijke provincies (IPO), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), de Unie van Waterschappen (UvW) en de Jonge Boeren en Tuinders (NAJK) in juli 2025 een bouwstenendocument gepresenteerd om stappen te zetten. Op 16 september 2025 is er ook een vervolgpakket van 2,6 miljard van gepresenteerd. Het kabinet geeft zelf aan dat gereserveerde middelen onvoldoende zijn om de stikstofproblematiek en natuurherstel geheel op te lossen. Ook wordt gewerkt aan een document met bouwstenen voor natuur. Toch biedt het geheel nog niet voldoende zicht op het snel weer kunnen verlenen vergunningen, het ontbreekt onder andere aan geborgd natuurherstel, en geborgde maatregelen die tot substantiële stikstofreductie leiden. De provincies roepen de rijksoverheid op om op zeer korte termijn adequate maatregelen uit te werken, juridisch te borgen en te financieren. De gevolgen zijn nog niet financieel te kwantificeren.

Maar het uitblijven van een allesomvattend oplossingenpakket vanuit het Rijk is potentieel desastreus voor de woningbouwsector en de gezamenlijke woningbouwambities. Het stikstofdossier is echter een landelijk probleem, omdat landelijke wetgeving noodzakelijk is De provincie verkent oplossingsrichtingen met de pilot ecologisch passende beoordeling en moedigen wij gemeenten aan om problemen te signaleren onder andere via de versnellingstafels. De oplossing voor dit knelpunt ligt dan ook primair bij het Rijk. Alhoewel er op dit moment weinig sprake is van woningbouwprojecten die vanwege stikstof daadwerkelijk stilliggen, is de verwachting dat dit snel gaat gebeuren. De eerste probleemgevallen worden inmiddels al aangekaart in onze ambtelijke en bestuurlijke gesprekken. Het stimuleren en normeren van elektrisch bouwen draagt bij aan beperking van de uitstoot stikstof in de bouwfase. Tegelijk is ook de constatering op z’n plek dat – vanwege de relatief zeer bescheiden uitstoot – de oplossing voor het stikstofprobleem niet primair in het woondomein te vinden zal zijn. Het fundament voor een echte oplossing rond stikstof zal in Den Haag gelegd moeten worden; landelijk beleid, zal moeten leiden tot een geborgde stikstofreductie en geborgd natuurherstel. Dit is de belangrijkste basis waarop provincies weer tot een stabiele en juridisch houdbare vergunningverlening kunnen komen.

15

3.2 Netcongestie Een steeds urgenter probleem in de gebouwde omgeving is de netcongestie. Netcongestie vormt overal in Nederland, maar ook in Drenthe een toenemend knelpunt voor gebouwde omgeving, bedrijventerreinen en maatschappelijke voorzieningen. Een belangrijke achterliggende oorzaak is de verandering van ons energiegebruik: de omschakeling van aardgas naar (hernieuwbare) elektriciteit. Er wordt door de netbeheerders hard gewerkt aan uitbreiding van het net maar op dit moment is er nog schaarste, waardoor het voor kan komen dat nieuwe infrastructuur niet op tijd gereed is en er dus niet op tijd aangesloten kan worden. Ook bij de plannen voor grote nieuwbouwwijken geldt dit risico. De omschakeling naar elektriciteit zorgt voor een sterke stijging van de vraag, die sneller toeneemt dan het elektriciteitsnet kan bijhouden. Daardoor komen nieuwe aansluitingen steeds vaker onder druk te staan. De benodigde capaciteit van het elektriciteitsnet overtreft op piekmomenten de beschikbare transportcapaciteit. Nieuwe aansluitingen voor winkels, scholen en bedrijven (grootverbruikers) zijn nu al problematisch, maar ook woningen kunnen hiermee te maken krijgen. De stijgende vraag naar elektriciteit in de gebouwde omgeving komt voort uit de groeiende inzet van warmtepompen, laadpalen en zonnepanelen.

Dit probleem speelt vooral bij de bestaande woningen, maar ook bij nieuwbouw kan dit een probleem zijn. Het risico dat er geen aansluitcapaciteit is, is afhankelijk van het aantal nieuwe woningen dat op 1 locatie gepland is. Hoe meer woningen, hoe groter de gezamenlijke vraag naar netcapaciteit en dus ook de benodigde energie infrastructuur groter zal zijn. Hierbij geldt dat de aanleg van grote energie-infrastructuur ook lange realisatie tijden kent. Voor kleinere aantallen woningen (‘straatje erbij’) geldt dat de uitbreiding beperkter is en ook sneller is te realiseren.9

Netcongestie

Raakt meer dan 10%

Middellange termijn

Op dit moment is er in Drenthe één enkel woningbouwproject gemeld waarbij netcongestie een acuut probleem speelt. Toch vraagt netcongestie om aandacht. Het is een probleem wat op middellange termijn wel degelijk ertoe kan leiden dat woningen niet aangesloten kunnen worden en daarmee niet opgeleverd kunnen worden. De provincie Drenthe pakt netcongestie proactief aan via het Drents Actieprogramma Netcongestie (DAN). Dit programma richt zich op het versnellen van netverzwaringen en het beter benutten van bestaande netcapaciteit. De randvoorwaarde staat op dit moment op oranje. Het is wel noodzakelijk om nu al te anticiperen op toekomstige knelpunten, want in bredere zin is netcongestie een toenemende uitdaging.

9

(Nb. Appartementsgebouwen die een lift gebruiken, hebben hiervoor een grootverbruik aansluiting nodig. Dit maakt het aansluiten van deze gebouwen extra lastig maakt omdat de netbeheerders hiervoor een andere regels hanteren dan voor woningen.)

16

3.2.1 Impact van de randvoorwaarde

Bijschrift: Afname en terug levering 15-07-2025

Op korte termijn leidt netcongestie nog niet tot het stilvallen van de huidige woningbouwprojecten. Er zijn hierover geen signalen van initiatiefnemers of ontwikkelaars bij ons bekend. Wel waarschuwen Tennet10 en Enexis11 dat dit op middellange termijn een serieus risico vormt, waardoor woningen mogelijk niet tijdig kunnen worden aangesloten. Er bestaat een meerjarenplanning voor netverzwaring voor de komende 12 jaar gebaseerd op de bestaande plannen, samengevat in het pMIEK (provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat). Op basis hiervan zijn de knelpunten bekend waar de planning van de netbeheerders mogelijk een issue vormt. Ook geldt dat bij de aanleg van energie infrastructuur er vertraging kan optreden (vergunningen, stikstof, natuur etc.). Hierdoor kan netinfrastructuur in bepaalde regio’s later gereedkomen dan gepland. Mogelijk botst dit met het tijdspad van enkele woningbouwplannen. Dit blijft een proces van onzekerheden en inschattingen, maar waarvan ons nu geen concrete situaties bekend zijn waar nieuwbouwprojecten stil komen te liggen. 3.2.2 Zicht op oplossingen Om het knelpunt netcongestie tegen te gaan zetten we instrumenten in op netbewust bouwen en op het strategisch positioneren van flexibele oplossingen in de woondeals. Zo creëren we samen ruimte voor versnelling van de energietransitie én de bouwopgave.

Ondanks dat de opgave nog niet volledig gekwantificeerd kan worden, is stilzitten geen optie, we verwachten van het Rijk: • •

• •

10 11

Het zo spoedig mogelijk verzwaren van het elektriciteitsnetwerk, zodat er geen wachtrij komt voor kleinverbruik. Meer helderheid over hoeveel woningen in elke regio nog aangesloten kunnen worden, met een dashboard. Hierover zijn in maart 2024 afspraken gemaakt tussen het Ministerie van VRO en netbeheerders, maar dit is nog niet gerealiseerd. Dat het door de rijksoverheid vereenvoudigd wordt om bestaande aansluitingen te blijven benutten. Dat er afdwingbare handvatten komen voor netbewust bouwen, bijvoorbeeld prestatienormen voor de maximale aansluitwaarde per woning.

https://www.tennet.eu/nl/projecten/provincies/drenthe https://www.enexis.nl/zakelijk/netcapaciteit/congestie/congestie-onderzoeken/drenthe/hoogeveen-blok-ms02-ea

17

De provincie Drenthe pakt ondertussen netcongestie proactief aan via het Drents Actieprogramma Netcongestie (DAN). Het DAN richt zich op het Sterker Sturen van netverzwaring, Sneller Bouwen van netverzwaringen en het Beter Benutten van bestaande netcapaciteit. In vier regionale energieclusters werken provincie, gemeenten en netbeheerders intensief samen. Voor de woondeal is het onderdeel ‘Sterker sturen’ van het grootste belang. Het pMIEK vormt hier de kern van. Door vroegtijdig de woningbouwplannen en ambities op te laten nemen in het pMIEK, kunnen de netbeheerders tijdig beginnen met het plannen en bouwen van de benodigde infrastructuur. Hierbij geldt wederom: hoe groter het aantal woningen, hoe eerder de netbeheerders dit moeten weten.

3.3 Dekking van publiek onrendabele toppen12 Het beeld bestaat nog wel eens dat woningbouw geld oplevert. Dat verschilt per woningbouwproject, maar in de praktijk is dat vaak niet het geval, en moet er publiek geld geïnvesteerd worden om woningbouw mogelijk te maken. Het verschil tussen de kosten van een woningbouwproject en de marktwaarde van de woningen noemen we een onrendabele top. Deze onrendabele toppen zijn onder te verdelen in publieke tekorten (negatief resultaat voor overheid), private tekorten (negatief resultaat voor marktpartij) en tekorten voor woningcorporaties. Deze paragraaf beperkt zich tot de publieke tekorten, paragraaf 3.4 gaat in op de financiële positie van woningcorporaties. Onrendabele toppen worden vooral veroorzaakt door de aankoopkosten van grond, de kosten voor het verplaatsen van bedrijven en kosten voor infrastructuur/bereikbaarheid, bijvoorbeeld als een parkeergarage gerealiseerd moet worden of als er voor een nieuwe woonwijk ook een nieuwe weg moet worden aangelegd. Daarnaast dragen nationale eisen voor de betaalbaarheid van woningen bij aan het financieel tekort, evenals investeringen vanwege klimaatadaptatie. Door stijgende bouwkosten en inflatie neemt de hoogte van de onrendabele toppen de afgelopen jaren toe en komt de realisatie van woningbouwprojecten verder onder druk te staan.

Historisch gezien zijn er door de rijksoverheid ook altijd forse bijdragen gedaan op momenten dat er veel woningen gebouwd moesten worden.13

Dekking van publiek onrendabele toppen

Raakt meer dan 30%

Korte termijn

De kosten van een woningbouwproject in Drenthe zijn gemiddeld genomen hoger dan de opbrengsten: er is sprake van een publiek onrendabele top. Deze publiek onrendabele top in Drenthe is naar schatting en op basis van landelijk onderzoek gemiddeld ~€32.000 per woning, met uitschieters tot €57.200 per woning. Niet ieder plan heeft een daadwerkelijk tekort, wat betekent dat het tekort bij andere plannen juist meer is. Vaak vangen gemeenten het tekort op, met hulp van de rijksoverheid. Gezien de groeiende woningbouwopgave en de beperkte financiële ruimte van gemeenten, is het niet realistisch te verwachten dat zij deze inzet structureel kunnen blijven volhouden. De provincie Drenthe ondersteunt op dit moment met subsidieregelingen, maar ook dit is ontoereikend voor de orde van grootte van de opgave. Structurele rijksondersteuning is en blijft daarom noodzakelijk. Daarmee is een forse investering

12

Inclusief mobiliteit investeringen Zie bijvoorbeeld het essay van Heurkens et al., Financiering van gebiedstransformatie uit 2020. Gepubliceerd via het programma Stedelijke Transformatie. 13

18

vanuit de overheid noodzakelijk voor de realisatie van woningbouw. De huidige ondersteuning vanuit het Rijk is een begin maar ontoereikend voor de gehele opgave. 3.3.1 Impact van de randvoorwaarde 14 De publiek onrendabele top in Drenthe is naar schatting ~€32.000 per woning, waarvan €16.500 toerekenbaar en €15.500 niet-toerekenbaar is aan het plan zelf15. Dit onderscheid is relevant, omdat rijkssubsidies vaak van toepassing zijn op één van de twee tekorten. Dit blijkt uit een landelijk onderzoek uit 2024, “de publiek financiële opgave bij woningbouw in Nederland”1617 Drenthe wordt niet specifiek benoemd in dit rapport, maar valt qua omschrijving onder de categorie “regulier” of NOVEX-gebied. Daarbij is belangrijk om op te merken dat in het NOVEX RGA-gebied de publiek onrendabele top uitschieters kent tot € 45.370 per woning, mede vanwege de versterkingsopgave. We houden er rekening mee dat door kostenstijgingen en een gegroeide woondealopgave deze publiek onrendabele toppen inmiddels fors gestegen zijn. Relevant is te benoemen dat de onrendabele top met name geldt voor plannen met relatief veel woningen in het betaalbare segment, juist waar de gezamenlijke ambitie op zit. Drenthe wordt gekenmerkt door veel maar relatief kleine woningbouwplannen – bij 259 plannen is er sprake van 15 of minder woningen per plan.

De kosten voor het bouw en woonrijp18 liggen, evenals elders in Nederland, in Drenthe hoog terwijl de verkoopopbrengst relatief laag ligt. Vooral binnenstedelijke woningbouwprojecten, sociale woningbouw en herontwikkeling van bestaande locaties kampen met deze tekorten omdat de kosten niet in verhouding staan tot de potentiële opbrengst. Publieke tekorten zijn niet zondermeer te financieren door gemeenten, zij hebben onvoldoende financiële draagkracht. De achtergrond daarvan is dat de rijksoverheid gemeenten onvoldoende compenseert voor hun taken192021. Financiële bijdragen van de rijksoverheid voor woningbouw zijn daarom essentieel. Dit is ook niet nieuw: in het verleden zijn er door de rijksoverheid altijd forse bijdragen gedaan op momenten dat er veel woningen gebouwd moesten worden. In het onderstaande hoofdstuk oplossingen wordt hier nader op ingegaan. 3.3.2 Zicht op oplossingen In regio’s zoals Drenthe, waar sprake is van veel kleinere woningbouwprojecten en waar er beperkt capaciteit is voor het aanvragen van complexe subsidieaanvragen, is de kans op toekenning van rijkssubsidies gering. Dit komt doordat de voorwaarden van de regelingen vaak gericht zijn op

15

De toerekenbare publiek onrendabele top betreft kosten -zoals bodemsanering, verplaatsing van in de weg zittende activiteiten, inrichting van het openbaar gebied, groen, parkeren en infrastructuur – die verbonden zijn aan het betreffende woningbouwproject, maar die niet volledig uit de opbrengsten van het betreffende woningbouwproject gedekt kunnen worden3. De niet-toerekenbare PORT bestaat in de praktijk voor het overgrote deel uit bovenplanse kosten voor infrastructuur. 16 https://www.volkshuisvestingnederland.nl/documenten/publicaties/2024/07/19/publieke-financiele-opgave-woningbouw-innederland-aantallen-tekorten-dekkingen-en-restopgave 17 Deze cijfers zijn gebaseerd op een analyse van Wbi aanvragen voor de regeling Woningbouw op Korte Termijn (WOKT). Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en heeft met deze opdracht beoogd om de analyses uit 2021, over de benodigde (rijks)middelen om de woningbouwproductie op gang te houden, te herijken. 18 De uitvoering waarmee een woningbouwproject gereed gemaakt wordt voor gebruik en bewoning. 19 Zie het rapport ‘Afrekenen met disbalans’ van de Raad voor het Openbaar Bestuur (maart 2025). En zie het advies van de Raad van State bij de Miljoenennota 2025 van 17 september 2024

19

grootschalige woningbouw. Gemeenten hebben tot nu toe een groot deel van de financiële lasten gedragen, maar dat is niet vol te houden als de gemeentefinanciering krap blijft en de opgave groeit. Publieke tekorten zijn niet incidenteel, daarom is er structurele rijksfinanciering nodig. Het is noodzakelijk dat de rijksoverheid langjarig en met grote volumes middelen voor de onrendabele investeringen beschikbaar stelt. Alleen dan kunnen gemeenten en woningbouwpartners langjarige plannen maken, op basis van financiële zekerheid. De middelen die vanuit de rijksoverheid tot nu toe beschikbaar zijn gesteld, waren incidenteel en konden op een paar plekken een deel van de tekorten dekken. Er zijn gelukkig positieve ontwikkelingen om aan de tekortkomingen van deze rijksaanpak tegemoet te komen, met meer mogelijkheden voor kleinschaliger woningbouw, minder vereisten en een meer structurele insteek, zoals met de realisatiestimulans voor woningbouw. Op die weg willen we graag verder. Daarbij zal er wel meer budget nodig zijn, want op dit moment hebben veel gemeenten te weinig middelen voor de cofinanciering van rijksbijdragen. Gemeenten moeten voldoende financiële armslag hebben om te kunnen investeren in woningbouw en bijbehorende voorzieningen. Voor Drenthe is de realisatiestimulans echter zeker niet voldoende.

Een regeling die provincies in staat stelt om deze gemeenten financieel te ondersteunen, zonder veel administratieve lasten, is gewenst, ook omdat juist gemeenten in deze regio’s minder financiële en uitvoerende slagkracht hebben. Dit zou een regeling kunnen zijn die lijkt op de voormalige ISV-regeling. Door het vestigen van voorkeursrecht en door actieve grondverwerving kunnen gemeenten meer regie voeren op de ontwikkelkosten en de snelheid, maar dat levert niet altijd grote financiële voordelen op. Actieve grondverwerving vereist dat gemeenten een gezonde financiële positie hebben. Ook is voor goed uitgevoerd actief grondbeleid voldoende ambtelijke capaciteit nodig, zie ook paragraaf 3.5 over tekort aan ambtelijke capaciteit. Als deze randvoorwaarden op orde zijn, wordt de onderhandelingspositie van gemeenten bovendien verstevigt. Het ministerie onderzoekt ook mogelijkheden om gemeenten te steunen bij actieve grondverwerving. Naast het toevoegen van meer woningen in een plangebied zijn er ook andere oplossingen mogelijk, bijvoorbeeld door zogenaamde ‘bouwstroomprojecten’. Door voorspelbaarheid en standaardisering kunnen bouwkosten lager worden. Niet bij elke woonwijk en in elke gemeente het wiel steeds opnieuw uitvinden, maar eisen en processen standaardiseren, optimaliseren en de schaal vergroten.

Ook kritisch zijn op het programma van eisen voor de openbare ruimte kan bijdragen aan minder ontwikkelkosten. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan het kritisch kijken naar parkeernormen of het gebruik maken van de mogelijkheden van industriële woningbouw. Tot slot, hoewel de term ‘publiek onrendabele top’ doet vermoeden dat deze volledig zijn op te lossen met geld, vergen de onderliggende oorzaken van de publiek onrendabele toppen vaak ook andere oplossingen. Zo kunnen stikstof en netcongestie leiden tot meer kosten en daardoor een hogere publiek onrendabele top. Maar zelfs als er meer geld zou zijn, is de netcongestie niet per sé opgelost. In andere paragrafen binnen dit hoofdstuk belichten we daarom ook oplossingsrichtingen voor stikstof (3.1), netcongestie (3.2) en ambtelijke capaciteitstekorten (3.4). De provincie Drenthe investeert ondertussen zelf in de dekking van publiek onrendabele toppen, door het beschikbaar stellen van €3.500.000,-- met de subsidieregeling knelpuntenpot woningbouw.

20

3.4 Investeringscapaciteit corporaties Naast dekking van de publieke onrendabele toppen waar gemeenten mee te maken hebben, ondervinden woningcorporaties ook uitdagingen bij de realisatie van de afspraken in de regionale woondeals. In december 2024 maakten woningcorporaties en gemeenten Nationale Prestatieafspraken met minister Keijzer over de bouw van nieuwe sociale huurwoningen en de verduurzaming van het huidige bezit. Uit doorrekening22 van de afspraken in de herijkte Nationale Prestatieafspraken (december 2024) blijkt dat in een substantieel aantal woondealregio's woningcorporaties na de looptijd niet meer aan het nieuwe financieel beoordelingskader van Aw (Autoriteit woningcorporaties) en WSW (Waarborgfonds Sociale Woningbouw) kunnen voldoen. Daarom pleitte de Woningbouwcoalitie in 2024 voor vrijstelling van Vpb (vennootschapsbelasting) voor woningcorporaties en extra rijksmiddelen voor nieuwbouw door woningcorporaties23. De Nationale Prestatieafspraken zijn op 11 december 2024 op de Woontop bevestigd samen met onder andere de provincies. Provincies en woondealregio’s zetten zich maximaal in om invulling te geven aan die afspraken. We zien dat de nieuwbouwproductie van woningcorporaties sinds de eerste NPA in 2022 met 40% is toegenomen. Juist nu moeten we die stijgende lijn doorzetten en niet de rem aantrekken.

Duurzame investeringscapaciteit van corporaties is bovendien essentieel om op langere termijn, ook na 2030, de bouw van voldoende sociale huurwoningen te borgen. Daarvoor is nu voldoende planvorming nodig, en daarvoor financieel perspectief.

Investeringscapaciteit woningcorporaties

Raakt meer dan 10%24

Middellange termijn

De investeringscapaciteit van woningcorporaties in Drenthe staat onder druk. Ook met het niet doorgaan van de huurbevriezing blijft dat het geval. Op basis van onderzoek zien we dat het financieringsmodel voor woningcorporaties niet langdurig houdbaar is. Naar schatting een derde van de corporatiewoningen kan niet worden gerealiseerd als er geen perspectief op een duurzaam investeringsmodel wordt geboden. Met name voor de periode na 2031 bestaat die onzekerheid. Het is noodzakelijk dat het Rijk de fiscale druk van corporaties aanzienlijk verlaagt om in de toekomst aan de gezamenlijke woningbouwopgaven voor sociale huur te kunnen voldoen. Het Rijk wil 30% sociale huur in de nieuwbouw wettelijk vastleggen, om aan deze opgave in Drenthe te kunnen voldoen is het essentieel dat het Rijk meer ondersteuning levert. Voor de korte termijn kan afschaffing van de vennootschapsbelasting perspectief bieden. Als corporaties niet voldoende kunnen bouwen, zullen de gemiddelde wachttijden voor de meeste woningzoekenden binnen de doelgroep sociale huur toenemen; dit is niet goed voor hen en leidt tot hogere woonkosten.

22

Bron Ortec Finance & ABF Research December 2024

23

Bron: Uitvoeringsagenda Wonen 29 februari 2024 Aedes, IPO, VNG en anderen https://aedes.nl/media/document/uitvoeringsagenda-wonen 24 De impact staat op oranje, maar gelet op het landelijk streven om naar 30% sociale huur in de nieuwbouw te gaan schuurt dit tegen “rood” aan: het raakt namelijk meer dan 30% van de bouw binnen de sociale huursector.

21

3.4.1 Impact van de randvoorwaarde Het financieringsmodel van Drentse woningbouwcorporaties staat onder druk. Op korte termijn is er per regio weliswaar voldoende investeringscapaciteit, maar dit vlakt af of wordt zelfs onvoldoende vanaf 2030. Alhoewel de situatie verschilt per individuele Drentse woningbouwcorporaties is dit volgens gegevens van Aedes met name het geval in het RGA (Noord-Drenthe) gebied en zuidoost Drenthe. Eerder dit jaar werden woningcorporaties en decentrale overheden geconfronteerd met een voorgen0men huurbevriezing. Alhoewel de huurbevriezing met de val van het kabinet van tafel is, blijven er zorgen rondom het financieringsmodel van woningcorporaties. Dat blijkt onder andere uit de ontwikkeling van de Loan to Value25 (LTV) en de ICR (Interest Coverage Ratio26). Alhoewel de financiële positie verschilt per woningcorporatie, geeft onderstaande tabel wel een algemeen beeld. Dat beeld is dat financiële situatie op den duur in onze regio onder druk komt te staan, met negatieve gevolgen voor de gezamenlijke woningbouwambities. De opgave voor de korte termijn is wellicht haalbaar, daarna is de financiële situatie onhoudbaar. Tegelijkertijd wil het Rijk met de wet versterking regie vasthouden aan 30% sociale huur in iedere regio.

Voor Drenthe geldt dat deze ambitie op termijn alleen mogelijk is door landelijk de investeringscapaciteit van corporaties fors te verbeteren. Onderstaande grafiek gaat in op de Loan to Value, waaruit blijkt dat deze in alle regio’s in toenemende mate onder druk staat. Daarnaast geldt in de praktijk voor meerdere Drentse corporaties dat de ICR al op de korte termijn de knellende ratio is en daarmee ook een sterk beperkende factor is voor het aantrekken van de benodigde leencapaciteit voor investeringen, wat gevolgen heeft voor de benodigde te bouwen sociale huurwoningen in Drenthe.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=95536640-66e4-4a2d-be9b-32bc332143f8