Nota van Uitgangspunten Borger-Odoorn boekje 25-05-2021.pdf
Tekst van het document
Nota van Uitgangspunten Omgevingsvisie en Toekomstvisie 25 maart 2021
In samenwerking met: BügelHajema Adviseurs en Bureau Anne
Inhoudsopgave 1
Inleiding
3
2
Samenvatting van de Nota van Uitgangspunten
4
3
Waarom maken we een Nota van Uitgangspunten?
7
4
Wat is de Omgevingswet en een Omgevingsvisie?
8
5
Wat is de bestaande Toekomstvisie en is dit anders dan een Omgevingsvisie?
11
6
Wat hebben we gedaan en wie hebben we gesproken over de uitgangspunten?
12
6.1
Beleidsanalyse
12
6.2
Bijeenkomsten interne en externe experts
13
6.3
Gesprekken met gemeenteraad en college van B&W
14
6.4
Advertentie, website & enquête onder inwoners
14
6.5
Trendanalyse
15
6.5.1
Sociale en demografische trends
16
6.5.2
Economische trends
18
6.5.3
Trends rond klimaat en verduurzaming
20
6.5.4
Mobiliteitstrends
19
6.5.5
Trends rond gezondheid
20
6.5.6
Trends rond veiligheid
22
7
Wat zijn de centrale uitgangspunten voor de Omgevingsvisie? 7.1
De herziening en herijking van de Toekomstvisie wordt onderdeel van de Omgevingsvisie
7.2
24
Het goud van Borger-Odoorn vraagt om behoud, versterking en vormt het vertrekpunt voor ontwikkelingen
8
24
25
7.3
Deze uitdagingen voor Borger-Odoorn horen in ieder geval thuis in de Omgevingsvisie25
7.4
Van Cittaslow naar handelingsprincipes; oplossingen die passen bij Borger-Odoorn 26
7.5
De stap van gemeente naar gemeenschap
Hoe ziet het proces naar de Omgevingsvisie eruit?
Bijlagen
27 28
1
Inleiding Welkom U kijkt naar de Nota van Uitgangspunten voor de Omgevingsvisie en de Toekomstvisie. Het bevat de uitgangspunten voor de Omgevingsvisie van de gemeente Borger-Odoorn die in 2021 wordt opgesteld. De nota geeft ook antwoord op de vraag of de herziening van de bestaande Toekomstvisie onderdeel kan worden van de nieuwe Omgevingsvisie. De nota is digitaal opgesteld. Op deze pagina ziet u de verschillende onderdelen. U kunt eenvoudig op de icoontjes klikken om de informatie te lezen. Onder aan iedere pagina zijn de icoontjes weer zichtbaar zodat u het volgende onderdeel kunt bekijken. Ook kunt u altijd weer terug naar deze startpagina. We hopen dat hiermee de Nota van Uitgangspunten makkelijk leesbaar en toegankelijk is.
2
Samenvatting van de Nota van Uitgangspunten Allereerst is het wat en waarom van de Nota van Uitgangspunten beschreven om duidelijk te maken wat het doel en de aanleiding van de Nota van Uitgangspunten is. De achtergronden van de Omgevingswet en het instrument Omgevingsvisie zijn kort uit de doeken gedaan. Ook is een beschrijving gegeven van de opzet van de huidige Toekomstvisie. Vervolgens is het proces beschreven wat we hebben doorlopen om tot de Nota van Uitgangspunten te komen. In deze fase hebben we analyses uitgevoerd en met veel mensen van binnen en buiten de gemeente gesproken om een goed beeld te krijgen van de uitdagingen waar Borger–Odoorn voor staat en waar de Omgevingsvisie op in moet gaan. De resultaten van deze overleggen en analyses zijn gebruikt om de centrale uitgangspunten te benoemen. Onder centrale uitgangspunten zijn de uitkomsten uit het proces gebundeld tot vijf centrale uitgangspunten. Deze uitgangspunten schetsen de kaders die richting en houvast geven voor de gesprekken die in het traject om te komen tot een Omgevingsvisie worden gevoerd met inwoners, partners en andere betrokkenen. Onderstaand komen deze vijf centrale uitgangspunten voor de Omgevingsvisie aan bod. 1. De herziening en herijking van de Toekomstvisie wordt onderdeel van de Omgevingsvisie •
De robuuste laag uit de Toekomstvisie en de Structuurvisie is nog steeds actueel. Het vormt weer de basis voor de Omgevingsvisie.
•
De blik op de toekomst (de flexibele lagen) wordt in de Omgevingsvisie herijkt.
•
De verbreding vanuit de Omgevingswet geeft ook ruimte voor aspecten zoals leefbaarheid, sociale cohesie, welzijn, noaberschap en gezondheid.
•
Dit alles maakt dat een afzonderlijke herziening van de Toekomstvisie niet nodig is. De herziening en herijking van de Toekomstvisie en daarmee de brede blik op de nieuwe toekomst wordt onderdeel van de Omgevingsvisie.
2. Het goud van Borger-Odoorn vraagt om behoud, versterking en vormt het vertrekpunt voor ontwikkelingen •
Het goud van Borger-Odoorn is goed beschreven in de Toekomstvisie en later in de Structuurvisie. De kenmerken vormden mede de basis voor het verkrijgen van het keurmerk Cittaslow. Dit samen vormt een belangrijk vertrekpunt voor de Omgevingsvisie.
•
De gemeente Borger-Odoorn is onder te verdelen in drie unieke gebieden: het veen, het zand en het Hunzedal. Het onderscheid in deze gebieden is niet alleen geografisch, maar ook sociaal-cultureel terug te zien. De drie gebieden vragen vaak ieder om een eigen aanpak. We vinden het belangrijk het onderscheid van de drie gebieden in Borger-Odoorn in het oog te houden.
•
De beleving van rust en ruimte, landschap en groen zijn belangrijk in Borger-Odoorn voor inwoners en bezoekers. Dit vraag om behoud en biedt ruimte voor initiatief.
•
Behoud van de cultuurhistorie en erfgoed in Borger-Odoorn is een groot goed. We kiezen voor modern behoud van onze gemeente.
3. Deze uitdagingen voor Borger-Odoorn horen in ieder geval thuis in de Omgevingsvisie •
In alle opgaven voor de komende decennia is duurzaamheid en verduurzaming een rode draad. Daarbij springen in ieder geval de grote ruimteopgaven rond energietransitie, warmtransitie en klimaatadaptatie in het oog.
•
Ook voor de agrarische sector gaan we voor ontwikkelruimte zodat de sector kan doorontwikkelen en tevens kan voldoen aan uitdagingen op het gebied van duurzaamheid, natuur inclusieve en circulaire landbouw.
•
Een goede bereikbaarheid en (digitale) toegankelijkheid in gemeente en regio.
•
Het creëren, behouden en verbeteren van een gezonde en (verkeers)veilige leefomgeving, die ontmoeting en bewegen stimuleert.
•
Inzetten op voldoende (betaalbare) woningen en goed (bereikbare) voorzieningen voor alle doelgroepen in een aantrekkelijk woon- en leefklimaat.
•
Het faciliteren en ondersteunen van de samenleving en individuen. Zeker wanneer het gaat om kwetsbare inwoners en groepen en in het tegengaan van eenzaamheid.
4. Van Cittaslow naar handelingsprincipes; oplossingen die passen bij Borger-Odoorn Borger-Odoorn bleek in veel opzichten te passen bij Cittaslow en kreeg in 2010 het keurmerk. Cittaslow richt zich op de mens in een duurzame omgeving. De kernwaarden zoals kwaliteit van leven, sociale cohesie, waardevolle landschappen en biodiversiteit, traditie, innovatie en duurzaamheid beschrijven en drukken uit wat Borger-Odoorn is. Voor de Omgevingsvisie zetten we de volgende stap en vertalen we de beschreven waarden in handelingsprincipes. Deze principes vormen de leidraad bij het vinden van oplossingen voor de uitdagingen van morgen en overmorgen en worden expliciet meegenomen en uitgewerkt in de Omgevingsvisie. De oplossingen van BorgerOdoorn; •
zijn duurzaam en toekomstbestendig;
•
passen bij de aard en schaal; waarbij kwaliteit gaat voor kwantiteit en snelheid;;
•
hebben oog voor de waardevolle landschappen en de door inwoners gewaardeerde aspecten rust, ruimte en groen;
•
dragen bij aan een uitmuntende woon- en leefgemeente, met een hoge kwaliteit van leven; bevorderen een krachtige samen- en zelfredzame gemeenschap.
5. De stap van gemeente naar gemeenschap We willen een gemeente zijn die als partner aansluit bij de kracht van de gemeenschap en faciliteert en ondersteunt waar dat nodig is. Een gemeente die dingen in samenwerking met inwoners, instellingen, verenigingen en bedrijven tot stand brengt zonder altijd het initiatief te hoeven nemen. De visie op participatie, die momenteel wordt opgesteld, zal in algemene zin de werkwijze en vormen bepalen die voor het maken van de Omgevingsvisie toepasbaar zijn maar ook voor het proces van initiatief als de Omgevingsvisie eenmaal is vastgesteld. We zorgen voor een goede afstemming, samenloop en wisselwerking tussen de Omgevingsvisie en de Participatievisie.
3
Waarom maken we een Nota van Uitgangspunten? Deze Nota van Uitgangspunten is de eerste stap naar de Omgevingsvisie voor de gemeente BorgerOdoorn. In deze nota zijn de kaders geschetst die richting en houvast geven voor de gesprekken die in het vervolgtraject worden gevoerd met inwoners, partners en andere betrokkenen. Het geeft op hoofdlijnen de eerste koers voor de Omgevingsvisie. Deze koers geeft inzicht in: welke bestaande beleidsambities en doelen hebben we en welke nemen we mee in de Omgevingsvisie? Wat vinden we belangrijk voor de toekomst? Welke trends en ontwikkelingen zijn voor Borger-Odoorn voor de komende jaren van belang? Hoe zien we als gemeente(raad) onze rol? En hoe werken we samen met college en samenleving? De uitgangspunten zijn daarmee de eerste (strategische) koersbepaling van de raad richting het vervolg van de Omgevingsvisie. De gemeente Borger-Odoorn heeft ook een Toekomstvisie die aan herziening toe is. Hierna worden de instrumenten Omgevingsvisie en Toekomstvisie beschreven. Vooraf was de wens van de gemeente om het proces van de Omgevingsvisie en de Toekomstvisie te combineren waar mogelijk en te bekijken of een afzonderlijke herziening van de Toekomstvisie nodig is. Deze vraag hebben we in het proces van de Nota van Uitgangspunten meegenomen en van een antwoord voorzien.
4
Wat is de Omgevingswet en een Omgevingsvisie? Op 1 januari 2022 treedt de Omgevingswet in werking. Een bundeling van alle wetgeving en regelgeving
die
gaan
over
onze
fysieke
leefomgeving. Een wet die naast bundeling en vermindering van regels streeft naar een andere manier van werken. Een manier van werken waarin het initiatief centraal staat, de blik integraal is en participatie meer is dan inspraak achteraf. Het planningssysteem onder de Omgevingswet is cyclisch; de kaders en ambities worden gesteld in een Omgevingsvisie. Deze werken door in het Omgevingsplan en de vergunningverlening. Evaluatie moet de vraag beantwoorden of de doelen en ambities zijn gehaald. Waar nodig of gewenst kan met een herziening van de visie worden bevestigd, bij gestuurd of aangescherpt. Geen statische plannen dus voor een periode van 10 jaar, maar een dynamisch systeem met aanpassingen op basis van resultaten of gewijzigde inzichten. Hoe ziet een Omgevingsvisie eruit? De Omgevingsvisie gaat richting geven aan het langetermijnbeleid
van
de
gemeente
Borger-
Odoorn. De Omgevingsvisie is bij uitstek het instrument
dat
strategische
doelen
en
lokale
behoeften verbindt en voorziet van richting, koers en een daadwerkelijke eerste stap. Op die manier wordt de Omgevingsvisie geen beleidsstuk met alleen mooie verhalen en ambities, maar juist een visie die daadwerkelijk helpt om vanuit die ambities sturing (en uitvoering!) te geven aan de uitdagingen waar de gemeente en de dorpen voor staan. De totstandkoming van de Omgevingsvisie gaat op hoofdlijnen langs de onderstaande vijf stappen. De Nota van Uitgangspunten legt een goede basis voor de stappen 1 tot en met 3. Het maakt daarmee een vertrekpunt richting de Omgevingsvisie zelf. Dan komen ook de stappen 4 en 5 nadrukkelijk aan bod. Waar willen we naartoe en hoe gaan we aan de slag?
Een andere manier van werken onder Omgevingswet en de rol van de Omgevingsvisie De Omgevingswet streeft naar een andere manier van werken en samenwerken. Binnen het gemeentehuis maar zeker en vooral ook daarbuiten. Ruimte voor initiatief, een integrale blik waarin het gebied centraal staat en waarbij participatie meer is dan inspraak achteraf. De Omgevingsvisie is hierin een belangrijk instrument en geeft in de kern aan wat de rolverdeling tussen gemeente en samenleving is. Ook in de samenwerking tussen gemeenteraad en college is dit van belang. Duidelijk moet worden: •
Welke ruimte er is voor initiatief vanuit de samenleving en binnen welke kaders?
•
Welke rol de gemeente daarin heeft en welke rol de raad en het college hebben?
•
Welke rol de samenleving of de initiatiefnemer heeft.
Dit vraagt bij de uitwerking naar de Omgevingsvisie om plaatsbepaling van de gemeente en de gemeenteraad en een gesprek over de samenwerking met het college. •
Wie neemt de leiding; de samenleving of de gemeente?
•
Zijn er kaders vooraf of juist niet?
•
Is de raad sturend richting college?
•
Is er ruimte voor de samenleving of zijn er onderwerpen waar de raad consequent de eigen lijn en koers vast wil houden?
5
Wat is de bestaande Toekomstvisie en is dit anders dan een Omgevingsvisie? Wat is de Toekomstvisie? Borger-Odoorn heeft een Toekomstvisie waarvan de horizon lag op 2019. Een instrument met strategische kaders en houvast. De inleiding op de huidige toekomstvisie laat zien waarom deze is opgesteld. ‘Hoe zien wij onze gemeente? Hoe willen we dat de gemeente eruit ziet in 2020? En heel belangrijk: hoe denken onze inwoners daar eigenlijk over? Om met een gedegen visie voor de toekomst te komen is het belangrijk om een beetje te dromen. Maar tegelijkertijd moeten we met beide benen op de grond blijven staan. Want een heleboel ontwikkelingen die van invloed zijn op de toekomst, zijn zo groots dat wij ze niet kunnen beïnvloeden. Wel kunnen we de kans die voortkomen uit deze ontwikkelingen herkennen en op een positieve manier op deze kansen inspelen.’ Daarmee vormde de Toekomstvisie het houvast voor de strategische bestuurlijke vragen en vormt het een basis om op verder te werken. Met een robuust deel over eigen identiteit en waarden en flexibel deel dat inspeelt op de actualiteit en regelmatig aanpassing behoeft. En een visie bovendien, die in samenspraak met inwoners tot stand is gekomen. Veel overeenkomsten met de Omgevingsvisie Op basis van voorgaande beschrijvingen is de gelijkenis tussen de huidige Toekomstvisie en de gedachten over de Omgevingsvisie duidelijk.
De Toekomstvisie spreekt al ver voor de Omgevingswet van een cyclisch karakter waarbij aanpassingen volgen op de snelheid waarmee ontwikkelingen op de gemeente afkomen dan wel het succes van de aanpak aangetoond door evaluatie. Een participatieve, gedragen aanpak is in beide sporen prominent benoemd. Ook zal het robuuste deel van de Toekomstvisie nog steeds een goede basis vormen. Niet alles hoeft opnieuw want niet alles wordt opeens anders. In het proces richting deze Nota van Uitgangspunten is onderzocht en besproken of de Toekomstvisie kan worden samengevoegd met de op te stellen Omgevingsvisie.
6
Wat hebben we gedaan en wie hebben we gesproken over de uitgangspunten? Voor de totstandkoming van deze Nota van Uitgangspunten is met een heleboel mensen gesproken. Van ambtenaren, raadsleden en het college tot externe kennispartners. Daarnaast is door betrokken inwoners meegedacht via een enquête. En is er een beleidsanalyse en een trendanalyse uitgevoerd. Hieronder geven we een globaal overzicht van de uitkomsten van alles wat we gedaan hebben. Achtereenvolgens komen aan bod: 1
Beleidsanalyse
2
Bijeenkomsten interne- en externe experts
3
Gesprekken met gemeenteraad en college van B&W
4
Advertentie, website & enquête onder inwoners
5
Trendanalyse
6.1
Beleidsanalyse
In de Omgevingswet wordt een groot aantal zaken vastgelegd, maar de wet biedt ook ruimte voor provincies, waterschappen en gemeenten om regionaal en lokaal maatwerk toe te passen. Wat betekent dit voor de gemeente Borger-Odoorn? Wat mag de gemeente straks zelf beslissen en wat worden de rollen van de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders daarin? Dit vraagt een goed zicht op het eigen beleid maar ook op beleid van andere overheden, hiervoor zijn twee acties gepleegd. Door Antea is een ‘beleidswaardengenerator’ opgesteld. In de beleidswaardengenerator zijn relevante onderdelen uit het beleid (bestemmingsplannen, verordeningen,
omgevingswaarden,
de
provinciale
omgevingsverordening
en
de
waterschapsverordening) verwerkt. De beleidswaardengenerator geeft bij het opstellen van de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan input voor de – zoals de naam al zegt – beleidswaarden. Ook vormt het de rode draad bij de beleidsverankering in deze Omgevingswet-instrumenten. De beleidswaardengenerator is daarnaast zeer bruikbaar bij harmonisatie van bestaand beleid. Daarnaast is de beleidsnotitie ‘Beleid en bestuurlijke organisatie’ opgesteld, zie bijlage 1. Deze brengt de speelruimte in kaart - zowel de procesmatige als de inhoudelijke kant – en is het resultaat van de inventarisatiefase van het project ‘Beleid en bestuurlijke organisatie’. In deze beleidsnotitie gaan we dieper in op de afwegings- en bewegingsruimte die de gemeente heeft binnen de nieuwe wet en geven we een beeld van onder meer de absolute regels, de robuuste laag en de ambities van de gemeente, met een doorkijk naar de Omgevingsvisie.
6.2
Bijeenkomsten interne en externe experts
20 september 2020 – Kennissessies met medewerkers Doel van deze sessie was het op inhoud en proces bepalen en vastleggen van de uitgangspunten voor de Omgevingsvisie We spraken over de ambities en opgaven die er vanuit de verschillende vakgebieden binnen de gemeente liggen. Vooraf vulden de deelnemers een enquête in. Hieruit bleek dat de thema’s gezonde en veilige leefomgeving, gemeenschap, sociaal en welzijn en economie en werkgelegenheid belangrijk zijn. TRENDS •
De samenstelling van de bevolking verandert maar Borger – Odoorn is geen krimpgemeente meer.
•
De landbouw verandert in een complexe omgeving.
•
Recreatie en toerisme groeit binnen de gemeente.
•
Energietransitie, klimaatverandering -adaptatie zorgt voor een enorme opgave.
•
Steeds verdergaande digitalisering en innovatie.
•
Andere mobiliteitsvraagstukken dan in het verleden.
•
Modern behoud van de waarden; de gemeente is geen museum.
UITDAGINGEN •
Recreatie en toerisme groeien hoe verhoudt zich dit tot de aard van de gemeente?
•
Cultuurhistorie is belangrijk, maar het mag geen museum worden.
•
Klimaatverandering zorgt voor een enorme opgave.
•
Energietransitie en duurzaamheid.
•
Mobiliteit.
•
Positieve gezondheid, zorgen dat de randvoorwaarden om gezonde leefstijl mogelijk te maken er zijn. Een verbetering van gezondheid vraagt inzet voor de langere termijn.
•
Andere manier van werken onder de Omgevingswet. Het doorontwikkelen van vernieuwende vormen van participatie en het versterken en vergroten van de eigen kracht van de samenleving.
27 oktober 2020 - Kennisontbijt Dit ontbijt is georganiseerd voor de professionele partners (belangenorganisaties, grote werkgevers, ketenpartners, maatschappelijke organisaties) en met dorpsbelangen/verenigingen. Tijdens dit digitale ontbijt hebben we met de deelnemers gesproken over wat Borger-Odoorn uniek maakt. Wat er speelt en wat de belangrijkste samenhangende opgaven voor Borger-Odoorn in de komende jaren zijn?
6.3
Gesprekken met gemeenteraad en college van B&W
Speeddate met de raadsfracties Ter voorbereiding op de informatieve raadsbijeenkomst op 1 oktober is er met elke fractie een speeddate geweest. Allereerst om kennis te maken in een fysieke setting. Verder is het proces toegelicht en hebben we gesproken over de functie en rol van de Nota van Uitgangspunten als opmaat naar de Omgevingsvisie. Naast het proces hebben we met elke fractie een eerste verkenning gemaakt van de uitdagingen waar de gemeente Borger-Odoorn de komende jaren voor staat. Wat zijn de bepalende trends en ontwikkelingen? En hoe bewaak je daarbij wat van waarde is en om bescherming en versterking vraagt? En zijn de uitgangspunten van de Toekomstvisie nog steeds sterk en robuust of vragen ontwikkelingen om bijstelling? Ook hebben we stil gestaan bij de rol van de raad onder de Omgevingswet en vooral in de Omgevingsvisie. Zowel intern in overleg met college en organisatie alsook extern in gesprek met de samenleving. 1 oktober 2020 - Informatie- en discussieavond met de raad Na de speeddates volgde op 1 oktober 2020 de informatieavond met de raad. Tijdens deze bijeenkomst hebben we het gehad over de veranderingen die de Omgevingswet met zich mee brengt, de veranderende rol van de raad en gevolgen voor de sturingsfilosofie.
Ook hebben we verkent of en welke kaders er vanuit de raad zijn voor de gesprekken die gevoerd gaan worden in het vervolg van het proces en welke inhoudelijke aandachtspunten de raad alvast wil meegeven. Overleg met de klankbordgroep en sessies met MT en college Klankbordgroep: op 2 november 2020 hebben we met de klankbordgroep Omgevingswet een digitaal overleg gehad. Tijdens deze sessie is de klankbordgroep bijgepraat over het proces om tot de Nota van Uitgangspunten te komen. Daarnaast hebben we gesproken over de eerste opbrengsten en uitgangspunten. MT en college: met het MT en het college hebben we in het proces om tot de Nota van Uitgangspunten te komen twee keer gesproken. Op 3 november 2020 hebben we over het proces en de stappen tot dat moment gesproken. Vervolgens hebben we op 1 december 2020 de ruwbouw van de Nota van Uitgangspunten besproken.
6.4
Advertentie, website & enquête onder inwoners
Na de herfstvakantie, in oktober 2020, zijn we gestart met het eerste gesprek met de inwoners door. We gebruikten daarvoor: De Website: “Samen werken aan een mooi en leefbaar Borger-Odoorn”. De website was bedoeld om mensen te laten weten dat de gemeente is gestart met de Omgevingsvisie. Op deze website kon men
informatie over de Nota van Uitgangspunten en het proces bekijken. Daarnaast gaf deze website toegang tot de bewoners-enquête. Een Advertentie week-in-week-uit. De advertentie deed hetzelfde als de website alleen dan in analoge vorm. De bewoners enquête. Was een korte (digitale)enquête die door bewoners kon worden ingevuld met vragen over onder andere de kwaliteiten van de gemeente. Daarnaast is de enquête ook een aantal keer analoog ingevuld en ingeleverd bij de gemeente. Zie bijlage 2 voor de resultaten van de enquête. Resultaten enquête
De vragenlijst is door 294 inwoners ingevuld.
Het overgrote gedeelte van de respondenten woont graag in de gemeente Borger-Odoorn.
De landelijke, rustige omgeving spreekt veel inwoners aan.
Wat het meest gemist wordt is woningbouw. Verschillende respondenten geven aan dat er te weinig (betaalbare) starters- en seniorenwoningen zijn.
Daarnaast is het openbaar vervoer een veelgenoemd gemis.
Meer winkels, supermarkten en meer cultuur zijn andere veelgenoemde wensen.
Men vraagt ook voor meer voorzieningen voor de jeugd.
Verkeersveiligheid is een grote zorg van inwoners.
Men heeft overigens ook de indruk dat er weinig handhaving is. Overlast, afval en gebrek aan veiligheid worden veel genoemd.
Tevens vraagt men aandacht voor beter beleid omtrent versterking van de natuur, biodiversiteit, de wegen en bermbeheer.
Verder wordt meer contact met de gemeente gewenst. Men wil dat er actiever contact met de burger wordt opgenomen vanuit de gemeente. Ook eist men meer inspraak in de plannen die de gemeente smeed. Enkelen irriteren zich aan het slome bureaucratische proces en aan het gebrek aan transparantie.
6.5
Trendanalyse
Nederland is altijd in beweging en de komende decennia zal wellicht meer dan ooit van ons vragen om de bewegingen die voorliggen vorm te geven en te begeleiden. De maatschappelijke opgaven zijn fors en uitdagend. De klimaatadaptatie, de energietransitie, de hervorming van de landbouw naar natuurinclusief en circulair, de druk op de woningmarkt en de gevolgen van de coronacrisis op het vlak van wonen, werken, recreëren en bereikbaarheid/nabijheid zijn daarbij in het oog springend. De gevolgen voor onze levensstijl, ons landschap en de samenleving zullen fors zijn. De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) laat dit in volle omvang zien. Alles vraagt om ruimte en met name het landelijk gebied zal het strijdtoneel worden. Er wordt gewerkt aan gebiedsagenda’s voor de uitwerking en er wordt gedacht over een Nationaal Programma Landelijk gebied. De factsheets beschrijven de bepalende trends voor Borger-Odoorn. Ook zijn ze voorzien van inzicht in de huidige stand van zaken. Deze zijn te vinden op de website.
6.5.1 Sociale en demografische trends Demografische trends hebben direct gevolgen voor de woningmarkt. Daarbij merken we op dat door de ontwikkelingen van het afgelopen jaar met betrekking tot Corona de trends op de woningmarkt moeilijk te voorspellen zijn. Het afgelopen jaar is gebleken dat er andere woningbehoeften ontstaan. Borger-Odoorn lijkt in trek te zijn voor mensen die ruimte om te leven zoeken. Vergrijzing is al jaren een actueel thema. Maar de komende jaren zal de vergrijzing fors doorzetten. Met alle bekende en onbekende sociale (zorg) en fysieke (wonen) gevolgen van dien. De arbeidsmarkt en het verdienmodel onder onze nationale economie staat onder druk en vragen om nieuwe oplossingen. Ook in de gemeente Borger-Odoorn is sprake van vergrijzing. Het percentage vijfenzestigplussers is de afgelopen jaren gestegen en zal naar verwachting de komende jaren blijven stijgen. Daar komt bij dat het percentage in verhouding tot de rest van Nederland hoog ligt. Wat betreft de bevolkingsgroei is in de bevolkingsprognose tot 2035 van het Centraal Bureau voor Statistiek, in tegenstelling tot omliggende gemeenten als Coevorden en Aa en Hunze, geen tot weinig krimp verwacht in de gemeente Borger-Odoorn. Naast bovenstaande trends zijn er nog een aantal landelijke trends die ook terug te zien zijn in Borger-Odoorn: •
De prijzen van bestaande koopwoningen blijven snel stijgen.
•
Er bestaat behoefte aan tussenvormen van wonen en zorg en nieuwe onderscheidende woonvormen, met name voor (jonge) ouderen en voor kleine huishoudens.
•
De vraag naar klein wonen neemt toe.
•
Verduurzamen van bestaande woningen is belangrijk.
•
Een duurzame omgeving wordt daarnaast ook belangrijker.
Fig. 1 Sociale en demografische trends
6.5.2 Economische trends Er zijn een aantal economische trends zichtbaar in Nederland, die zeker ook in de gemeente BorgerOdoorn spelen: •
De beroepsbevolking neemt af door vergrijzing.
•
De arbeidsmarkt laat een stijgende werkgelegenheid zien. Tegelijk kunnen bedrijven moeilijk goed gekwalificeerd personeel vinden.
•
De dienstensector groeit en het opleidingsniveau stijgt: maar er zijn ook 250.000 analfabeten en 1,5 miljoen laaggeletterden in Nederland.
•
Daling van het aantal voorzieningen; door schaalvergroting, toegenomen mobiliteit en veranderende consumenten voorkeuren is het aantal voorzieningen in de afgelopen decennia gedaald. Deze trend is voornamelijk te zien in dorpen, en dan met name in dorpen zonder centrumfunctie.
•
Borger-Odoorn krijgt als gevolg van demografische ontwikkelingen en veranderend koopgedrag van de consument (internetverkoop) te maken met krimp in deze sector en dus een toename van leegstand van winkels.
•
Teruggang in aantal agrarische bedrijven.
•
Toename van thuiswerken.
•
Het doel van centrumbezoek verandert; de recreatieve rol van de centra neemt toe.
•
Door het toevoegen van belevingsaspecten verandert de rol van ondernemers en/of winkeliers.
•
Vergrijzing betekent: meer vitale ouderen met veel tijd.
Wat betreft digitalisering is internet niet meer weg te denken uit het dagelijks leven. In 2017 had vrijwel iedereen in Nederland toegang tot internet en deden mensen veel online. Een algemene trend is dat internetgebruik toeneemt en dat technologie en digitalisering een prominentere positie in het dagelijks leven krijgt.
Fig. 2 Economische trends
6.5.3 Mobiliteitstrends Algemene trends rond mobiliteit in de Nederlandse samenleving zijn: •
flexibelere mobiliteitskeuzes;
•
intensivering van de zoektocht naar alternatieve brandstoffen;
•
toenemende vraag naar kleine auto’s;
•
senioren blijven langer mobiel;
•
het Nieuwe Werken beïnvloedt verstedelijking en mobiliteitsgedrag en betalen naar gebruik wordt standaard (deelconcepten).
In niet stedelijke gemeenten, zoals Borger-Odoorn, komen bovengenoemde trends beperkt voor, onder andere vanwege de over het algemeen langere reisafstand en lagere beschikbaarheid van de wijze van vervoer. Toch zullen deze trends ook in Borger-Odoorn spelen, met name in de grotere kernen.
Fig. 3 Mobiliteitstrends
6.5.4 Trends rond klimaat en verduurzaming Het klimaatakkoord legt op dat Nederland in 2050 energieneutraal moet zijn. Gemeenten moeten aangeven “hoe”. Voor de kortere termijn betekent dit besparen, zon op dak en (grootschalige) zon- en windparken. Nieuwe toepassingen dienen zich aan (biomassa, buurtbatterijen en waterstof) en vragen inpassing. De verandering van ons klimaat heeft geleid tot een groot besef dat we duurzamer moeten omgaan met onze aarde en de (fossiele) grondstoffen. Dit leidt tot grote opgaven op het gebied van energie (RES, Warmtevisie), klimaat en water. Deze opgaven landen in hoofdzaak in het landelijke gebied. Daarbij is er veel aandacht voor verduurzaming van de landbouw en de strengere eisen aan het terugdringen van emissies, de voedselveiligheid, dierenwelzijn, biodiversiteit en omgevingskwaliteit. Dit leidt er toe dat de landbouw onder steeds grotere druk staat. De productiecapaciteit van bedrijven is immens maar zit tegen de grenzen aan of er overheen. Bijvoorbeeld de
stikstofproblematiek is een uiting daarvan. Op de huidige voet doorgaan is geen optie. Nieuwe en aangepaste vormen van landbouw zijn gewenst. En het buitengebied gaat een rol spelen in de energietransitie.
Fig. 4 Trends rond klimaat en verduurzaming
6.5.5 Trends rond gezondheid Er is steeds meer aandacht voor gezondheid in relatie met de fysieke leefomgeving. De aandacht voor het gedachtegoed van positieve gezondheid groeit. Dit is het concept van gezondheid waarbij niet de afwezigheid van ziekte centraal staat, maar de veerkracht van mensen om met alle uitdagingen van het leven om te gaan en hierin eigen regie te voeren. Het gaat niet alleen om lichamelijke gezondheid, maar veel over een betekenisvol leven. In het kader hiervan is het belangrijk om ook trends ten aanzien van de kwaliteit van leven (objectief en subjectief) in ogenschouw te nemen. De belangrijkste conclusies van het onderzoek ‘De sociale staat van Nederland 2019’ van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP):
•
De objectieve kwaliteit van leven van Nederlanders neemt niet toe, ondanks de economische opleving.
•
Er zijn grote verschillen tussen bevolkingsgroepen in de kwaliteit van leven.
•
Er waren in de afgelopen tien jaar ook bevolkingsgroepen en levensterreinen die wel verbetering zagen in de objectieve kwaliteit van leven.
•
Het aandeel mensen met een lage levenstevredenheid stijgt. Opvattingen over de samenleving en de politiek hangen beperkt samen met de persoonlijke situatie.
•
De vergrijzing, die de komende jaren doorzet, heeft uiteraard invloed op de gezondheidszorg.
•
Omdat mensen naar verwachting steeds meer thuiswerken, is ook de kwaliteit van de directe leefomgeving van belang als het gaat om bewegen en afleiding.
Fig. 5 Trends rond gezondheid
6.5.6 Trends rond veiligheid Kinderen en oudere ouderen (75+) zijn extra kwetsbaar voor sociale onveiligheid. In een sociaal veilige omgeving kunnen kinderen zich goed ontwikkelen. Vergrijzing vraagt extra inzet op de toegankelijkheid en veiligheid van de openbare ruimte. Landelijk gezien lijkt met name het aantal ongevallen onder fietsers toe te nemen. Een groot deel van deze slachtoffers is 60 jaar of ouder (72% van de verkeersdoden en 50% van de ernstig verkeersgewonden). Bijna een derde van de fietsdoden is zelfs 80 jaar of ouder (LBZ). Doordat de bevolking vergrijst, is er een mogelijkheid dat deze toename zich blijft voortzetten. De trend in het aantal verkeersdoden onder fietsende kinderen en jongeren (tot 17 jaar) is over de afgelopen tien jaar dalend (LBZ). Wat betreft externe veiligheid zijn geen opvallende trends te ontdekken. Het externe veiligheidsrisico zal over het algemeen niet toenemen (met uitzondering van plaatselijke ontwikkelingen, waarbij het risico per ontwikkeling afgewogen zal moeten worden).
Fig. 6 Trends rond veiligheid
7
Wat zijn de centrale uitgangspunten voor de Omgevingsvisie? Alle gespreken en analyses leiden tot een aantal centrale uitgangspunten. Deze uitgangspunten geven de kaders, richting en houvast voor de nadere uitwerking richting de Omgevingsvisie voor Borger-Odoorn. Een uitwerking samen met inwoners, partners en andere betrokkenen. We hebben vijf centrale uitgangspunten gevormd. Hieronder komen ze nader aan bod.
7.1
De herziening en herijking van de Toekomstvisie wordt onderdeel van de Omgevingsvisie
De Toekomstvisie is voor een belangrijk deel nog steeds De blik op de nieuwe toekomst verdient uiteraard herijking. Dat is
de blik vooruit die de Omgevingsvisie in zich heeft. Kortom; de
Omgevingsvisie herbergt opnieuw de robuuste laag en herijkt de blik op de toekomst.een helder en herkenbaar ankerpunt. In deze visie en ook in de daaropvolgende Structuurvisie is het goud van de gemeente Borger-Odoorn beschreven in een robuuste laag. Deze laag is ongevoelig voor de waan van de dag en vormt een te behouden, te beschermen en te versterken onderlegger. Het beschrijft en markeert het DNA van de gemeente Borger-Odoorn; het veen, zand en Hunzedal en de geomorfologische geschiedenis en de landschappelijke waarden. De continuïteit van deze robuuste laag wordt doorgezet in de Omgevingsvisie. Het blijft ook voor de komende periode het vertrouwde vertrekpunt in het opvangen en begeleiden van de uitdagingen waar de gemeente de komende jaren voor staat. Voor de inhoud van de Toekomstvisie en de herziening geldt: •
De robuuste laag uit de Toekomstvisie en de Structuurvisie is nog steeds actueel. Het vormt weer de basis voor de Omgevingsvisie.
•
De robuuste laag blijft ook voor de Omgevingsvisie het vertrekpunt om uitdagingen waar de gemeente voor staat op te vangen en van richting te voorzien. Niet alleen vanuit behoud van het bestaande maar ook nadrukkelijk vanuit behoud en versterking door ontwikkeling.
•
De blik op de toekomst (de flexibele lagen) wordt in de Omgevingsvisie herijkt. Alle thema’s en onderwerpen die in de gesprekken aan de orde zijn gekomen kunnen een plek in de Omgevingsvisie vinden. De verbreding vanuit de Omgevingswet geeft ook ruimte voor aspecten zoals leefbaarheid, sociale cohesie, welzijn, noaberschap en gezondheid.
•
Dit alles maakt dat een afzonderlijke herziening van de Toekomstvisie niet nodig is. De herziening en herijking van de Toekomstvisie en daarmee de brede blik op de nieuwe toekomst wordt onderdeel van de Omgevingsvisie.
7.2
Het goud van Borger-Odoorn vraagt om behoud, versterking en vormt het vertrekpunt voor ontwikkelingen
•
De gemeente Borger-Odoorn is onder te verdelen in drie unieke gebieden: het veen, het zand en het Hunzedal. Het onderscheid in deze gebieden is niet alleen geografisch, maar ook sociaal-cultureel terug te zien. De drie gebieden vragen vaak ieder om een eigen aanpak. We vinden het belangrijk het onderscheid van de drie gebieden in Borger-Odoorn te in het oog te houden.
•
De beleving van rust en ruimte, landschap en groen zijn belangrijk in Borger-Odoorn voor inwoners en bezoekers. Dit vraagt om behoud en biedt ruimte voor initiatief.
•
We willen de rust en ruimte in de gemeente behouden en versterken, initiatieven die bij deze waarden passen moedigen we aan.
•
Behoud van cultuurhistorie en erfgoed in Borger-Odoorn is een groot goed. Met ruimte om nieuwe dingen toe te voegen en de eigen tijd te markeren. We kiezen voor modern behoud van onze gemeente.
•
Het goud van Borger-Odoorn vormde eerder de basis voor het verkrijgen van het keurmerk Cittaslow en vormt straks de robuuste laag van de Omgevingsvisie.
7.3
Deze uitdagingen voor Borger-Odoorn horen in ieder geval thuis in de Omgevingsvisie
Uit de trendanalyse en de gesprekken die we hebben gevoerd komen meerdere uitdagingen naar voren waar de gemeente de komende jaren mee aan de slag zal moeten. Deze uitdagingen hebben stuk voor stuk een grote impact op het dagelijks leven. Hieronder beschrijven we deze uitdagingen kort en geven we, waar al mogelijk, aan wat de ambitie op dit onderwerp is. Als het nog niet mogelijk is een ambitie of uitgangspunt te formuleren geven we aan hoe we hier in het proces van de Omgevingsvisie mee aan de slag willen. •
Energietransitie, warmtransitie en klimaatadaptatie: in alle opgaven voor de komende decennia is duurzaamheid en verduurzaming een rode draad. Er is binnen de gemeente ruimte nodig voor de energietransitie, warmtransitie en klimaatadaptatie. Noodzakelijke stappen met een grote invloed op de leefruimte. Dit onderwerp vraagt om goede afstemming binnen de regio en actieve overheidssturing. Daarnaast zetten we in op de verduurzaming van de bestaande woning- en bedrijvenvoorraad binnen de gemeente.
•
Recreatie en MKB: Borger-Odoorn beschikt over een sterke recreatieve structuur met een groot aantal overnachtingen. De beleving is nu dat toeristen op veel geconcentreerde plekken samenkomen. Om ook andere plekken een kans te geven, zou de invulling van recreatie meer verspreid kunnen worden. Ook het midden- en kleinbedrijf is een belangrijke economische drager en werkgever binnen de gemeente. Het behouden en benutten van de kwaliteiten van recreatie en toerisme en het MKB vinden we belangrijk. Daarbij willen we ruimte bieden om te ondernemen.
•
Agrarische sector: de agrarische sector staat, samen met de gemeente, voor grote uitdagingen. Wet- en regelgeving rond stikstof, ruimteclaims vanuit energie en klimaat, de discussies over een stap van intensief naar natuur-inclusief en circulair. We zetten samen in op
ontwikkelruimte zodat de sector kan doorontwikkelen en tevens kan voldoen aan uitdagingen op het gebied van duurzaamheid, natuur inclusieve en circulaire landbouw. Landbouw die bijdraagt aan de leefomgeving, maatschappelijk draagvlak heeft en economisch gezond is. De Omgevingsvisie maakt helder waar het toekomstperspectief van de sector en de kwaliteit van de fysieke leefomgeving elkaar raken en kunnen versterken. •
Bereikbaarheid
en
toegankelijkheid:
een
goede
bereikbaarheid
en
(digitale)
toegankelijkheid is belangrijk onder andere door het ‘nieuwe werken’. Er zijn veel flexibelere mobiliteitskeuzes en betalen naar gebruik wordt standaard (deelconcepten). Een goed OVnetwerk in de gemeente is noodzakelijk. De inspanningen in BOCE-verband zijn hierin leidend. •
Verkeersveiligheid: in Borger-Odoorn komen relatief veel zwaardere ongelukken voor in vergelijking met andere gelijksoortige gemeenten. Ook het aantal meldingen met betrekking tot verkeersveiligheid neemt de afgelopen jaren toe (ook door voetgangers en fietsers). Het verbeteren van de verkeersveiligheid heeft prioriteit.
•
Positieve gezondheid: gezond leven en gezond oud worden wordt steeds belangrijker. Dat vraagt aandacht voor bewegen, voor jong en oud, in een prettige woon- en leefomgeving. We maken ons sterk voor het creëren, behouden en verbeteren van een gezonde en veilige leefomgeving, die ontmoeting en bewegen stimuleert.
•
Leefbaarheid en wonen: er dreigt een onevenwichtigheid in de bevolkingsopbouw door het vertrek van jongeren (voor bijvoorbeeld studie) en jonge gezinnen in combinatie met vergrijzing. Voor de leefbaarheid en de levendigheid is het belangrijk dat jongeren en jonge gezinnen blijven of terugkomen. Daarvoor is het belangrijk dat de woonvoorraad en de aanwezigheid van voorzieningen aansluit bij de wensen van deze doelgroepen. We zetten in op voldoende (betaalbare) woningen en goed (bereikbare) voorzieningen voor alle doelgroepen in een aantrekkelijk woon- en leefklimaat. De leefbaarheid van de fysieke en sociale leefomgeving en het zelfstandig kunnen functioneren van inwoners hierin is de basis voor het goed wonen, werken en leven in Borger-Odoorn. De gemeente wil er zijn voor alle inwoners. De kracht van eigen initiatief en idee en modern noaberschap vinden we belangrijk. We faciliteren en ondersteunen waar nodig de samenleving of individuen. Zeker wanneer het gaat om kwetsbare inwoners en groepen. Door corona zien we de woningmarkt fors veranderen. De vraag naar woningen neemt toe ook buiten de stedelijke regio’s. Dit alles vraagt om een nieuw blik op het woonbeleid.
•
Faciliteren en ondersteunen van de samenleving en individuen: zeker wanneer het gaat om kwetsbare inwoners en groepen en in het tegengaan van eenzaamheid. Doordat meer mensen alleen gaan wonen, kan eenzaamheid op de loer liggen. Het zorgen voor goede ontmoetingsplekken in de dorpen vinden we belangrijk.
7.4
Van Cittaslow naar handelingsprincipes; oplossingen die passen bij Borger-Odoorn
Borger-Odoorn bleek in veel opzichten te passen bij Cittaslow en kreeg in 2010 het keurmerk. Cittaslow richt zich op de mens in een duurzame omgeving. De kernwaarden zoals kwaliteit van leven, sociale cohesie, waardevolle landschappen en biodiversiteit, traditie en innovatie en duurzaamheid beschrijven en drukken uit wat Borger-Odoorn is. De Omgevingsvisie biedt de kans
om deze kernwaarden van een gedeeld beeld te voorzien. Daarom zetten we voor de Omgevingsvisie een stap verder en vertalen we de beschreven waarden in handelingsprincipes. Dit met als doel dat iedereen, binnen en buiten het gemeentehuis, eenzelfde vertaling aan deze kernwaarden geeft. Dan gaat het naast wat de gemeente Borger-Odoorn is maar ook steeds meer over hoe de gemeente de dingen wil doen. Van zeggen naar nog meer doen en van uitgangspunt naar handelingsprincipes. Deze principes vormen de leidraad bij het vinden van oplossingen voor de uitdagingen van morgen en overmorgen en worden expliciet meegenomen en uitgewerkt in de Omgevingsvisie. De oplossingen van Borger-Odoorn: •
zijn duurzaam en toekomstbestendig;
•
passen bij de aard en schaal; waarbij kwaliteit gaat voor kwantiteit en snelheid;;
•
hebben oog voor de waardevolle landschappen en de door inwoners gewaardeerde aspecten rust, ruimte en groen;
•
dragen bij aan een uitmuntende woon- en leefgemeente met een hoge kwaliteit van leven;
•
bevorderen een krachtige samen- en zelfredzame gemeenschap.
7.5
De stap van gemeente naar gemeenschap
Van gemeente naar gemeenschap In de Omgevingsvisie zal de gemeente en de gemeenteraad positie bepalen. Dit betekent een duidelijke markering van eigen rol en verantwoordelijkheid. En het markeren van de ruimte voor de samenleving en initiatief. Uitgangspunt bij de rol die wij als overheid willen aannemen is het credo ‘van gemeente naar gemeenschap’. We willen een gemeente zijn die als partner aansluit bij de kracht van de gemeenschap, faciliteert en ondersteunt waar dat nodig is. Een gemeente die dingen in samenwerking met inwoners, instellingen, verenigingen en bedrijven tot stand brengt zonder altijd het initiatief te hoeven nemen. Dit uitgangspunt vraagt in de uitwerking richting Omgevingsvisie om een duidelijke positiebepaling op de bepalende onderwerpen en een helder proces met oog voor besluitvorming en het algemeen belang. Participatievisie De visie op participatie, die momenteel wordt opgesteld, zal in algemene zin de werkwijze en vormen bepalen die voor het maken van de Omgevingsvisie toepasbaar zijn maar ook voor het proces van initiatief als de Omgevingsvisie eenmaal is vastgesteld. We zorgen voor een goede afstemming, samenloop en wisselwerking tussen de Omgevingsvisie en de Participatievisie.
8
Hoe ziet het proces naar de Omgevingsvisie eruit? In grote lijnen kent het vervolg richting Omgevingsvisie een drietal stappen. Deze vormen de ruggengraat van de aanpak. Deze stappen doorlopen we in 2021 met als doel de visie voor de zomer van 2022 te laten vaststellen. STAP 1: Verbreden en verdiepen Uitgangspunt bij deze stap is de Nota van Uitgangspunten. We gaan in deze stap de centrale uitgangspunten die we in de Nota van Uitgangspunten hebben geformuleerd verder uitwerken. Ook gaan we de gebieden voor de gebiedskompassen definiëren. In deze stap betrekken we in ieder geval iedereen die we bij het opstellen van de Nota van Uitgangspunten hebben gesproken. En we proberen de groep inwoners die meedoet groter te maken. De middelen en methodes uit de Participatievisie worden hierbij ingezet. Ook nodigen we kennis van buiten uit om ons een spiegel voor te houden of op andere gedachten en inzichten te brengen. Dwarsdenkers die van buiten naar ons kijken en wellicht andere inzichten meebrengen. Tot slot gaan we in stap 1 verder het gesprek voeren over de taak en rolopvatting van de gemeente, de raad en het college. STAP 2: Uitwerken en terugleggen Met alle input uit stap 1 stellen we de ruwbouw van de Omgevingsvisie op. Deze ruwbouw wordt vervolgens teruggelegd bij alle betrokkenen om te laten zien wat er met hun input is gebeurd.
STAP 3: Besluiten In stap 3 werken we de Omgevingsvisie uit tot een ontwerp-Omgevingsvisie. De ontwerpOmgevingsvisie wordt uiteindelijk via het College vrijgegeven voor de (wettelijke) inspraak. Daarna wordt de visie ter vaststelling voorgelegd aan de gemeenteraad.
Bijlagen
Bijlage 1 Beleid en bestuurlijke organisatie
Beleidsnotitie project ‘Beleid en bestuurlijke organisatie’ Fase 1: inventarisatie, april 2019 - maart 2020
Op weg naar een omgevingsvisie: Wat is het gemeentelijk speelveld om tot integraal omgevingsbeleid te komen?
Beleidsnotitie project ‘Beleid en bestuurlijke organisatie’
1
Inhoudsopgave Samenvatting
4
Hoofdstuk 1: Opdracht werkgroep Beleid en organisatie 1.1 Resultaten opdracht
5
Hoofdstuk 2: Inleiding 2.1 Waarom een Omgevingswet? 2.2 Rol gemeenten
7 7
Hoofdstuk 3: 3.1 Rijk 3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.1.4 3.1.5 3.1.6 3.1.7 3.1.8 3.1.9 3.1.10
10 11 16 16 19 19 21 22 24 25 25
Bestuurslagen Omgevingswaarden Instructieregels Bestuurlijke afwegingsruimte omgevingsplan Beschikbare instrumenten Regels over activiteiten in het omgevingsplan De Nationale Omgevingsvisie De bruidsschat Algemene maatregelen van bestuur (vergunningvrij bouwen) Staalkaarten Conclusie
3.2
Provincie 3.2.1 Provinciale Omgevingsverordening 3.2.2 Regionale Energiestrategie 3.2.3 Conclusie
26 26 28 28
3.3
Waterschap
29
3.4
Gemeente Borger-Odoorn 3.4.1 P10 3.4.2 Omgevingsplatform Drenthe 3.4.3 BOCE 3.4.4 Bestuursagenda 3.4.5 Koersdocument 3.4.6 Cittaslow 3.4.7 Gebiedsagenda’s 3.4.8 Conclusie
29 29 29 30 30 31 31 32 33
3.5
Externe diensten 3.5.1 Regionale Uitvoeringsdienst Drenthe 3.5.2 Gemeentelijke Gezondheidsdienst Drenthe 3.5.3 Veiligheidsregio Drenthe 3.5.4 Conclusie
33 33 34 36 37
Beleidsnotitie project ‘Beleid en bestuurlijke organisatie’
2
Hoofdstuk 4: Beleidswaardengenerator Antea Group 4.1 Inleiding 4.1.1 Informatie uit de beleidsgenerator 4.1.2 Conclusie 4.1.3 Vervolg 4.1.4 Analyse beleidsdocumenten en verordeningen
38 40 42 43 43
Hoofdstuk 5: Lokale keuzes rondom de robuuste en de flexibele lagen 5.1 Het DNA van Borger-Odoorn 5.1.1 Zand 5.1.2 Hunzedal 5.1.3 Veen 5.1.4 Robuuste en flexibele lagen 5.1.5 Vertalen kenmerken en thema’s naar de Omgevingsvisie
44 44 45 45 46 47
Hoofdstuk 6: Conclusies speelveld 6.1 Inleiding 6.1.1 Welke ruimte biedt het Rijk? 6.1.2 Welke ruimte biedt de provincie? 6.1.3 Waar moet de gemeente nog meer rekening mee houden?
48 48 48 48
Hoofdstuk 7: Doorkijk omgevingsvisie 7.1 Inleiding vervolgstappen 7.1.1 Verwachting nota van uitgangspunten 7.1.2 Verwachting omgevingsvisie 7.2 Advies voor 2020-2021
50 50 50 51
Hoofdstuk 8: Rol lokaal bestuur 8.1 Rolverdeling gemeenteraad en college van burgemeester en wethouders 8.1.1 Raad in verbinding met de gemeenschap 8.1.2 Sturingsinstrumenten voor de raad 8.1.3 Adviesrol raad bij afwijkingen van het omgevingsplan 8.1.4 Adviesrol van de raad in de praktijk 8.1.5 Voorstel en advies Vereniging Nederlandse Gemeenten 8.1.6 De raad luistert en ‘hoort’ wat er in de gemeenschap speelt 8.1.7 Conclusie
53 53 54 54 55 55 56 58
De Omgevingswet: naslagwerk
59
Bijlagen 1. Projectcontract ‘Beleid en bestuurlijke organisatie’ 2. Artikel 3, lid 1 van bijlage II Besluit Omgevingsrecht 3. Voorbeeld staalkaart 4. Bouwstenennotitie Regionale uitvoeringsdienst 5. Overzicht beleidsdocumenten 6. Tabel Antea Group: beleidsgenerator 7. Overzicht omgevingsgerelateerde lokale visiedocumenten
60
Beleidsnotitie project ‘Beleid en bestuurlijke organisatie’
3
Samenvatting Het Rijk wil in 2021 een flink aantal wetten – die allemaal te maken hebben met de inrichting van ruimte – vervangen door één integrale wet: de Omgevingswet. In de Omgevingswet wordt een groot aantal zaken vastgelegd, maar de wet biedt ook ruimte voor provincies, waterschappen en gemeenten om regionaal en lokaal maatwerk toe te passen. Wat betekent dit voor de gemeente Borger-Odoorn? Wat mag de gemeente straks zelf beslissen en wat worden de rollen van de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders daarin? Hoewel nog veel onbekend is, weten we zeker dat het proces van vergunningverlening verandert, dat het overleg met inwoners belangrijker wordt en dat er gewerkt gaat worden met een nieuw, landelijk digitaal systeem. Als gemeente moeten we daartussen ons eigen speelveld bepalen, natuurlijk op basis van een duidelijke visie. Wat vinden wij belangrijk bij het vormgeven van de buitenruimte? Hoe gaan we om met het uitbreiden van ruimte voor economische ontwikkelingen en kunnen we tegelijkertijd stil blijven staan bij de waarden van Cittaslow en duurzaamheid? En hoeveel ruimte krijgen inwoners en initiatiefnemers? Dit document brengt deze speelruimte in kaart - zowel de procesmatige als de inhoudelijke kant – en is het resultaat van de inventarisatiefase van het project ‘Beleid en bestuurlijke organisatie’.
Dit project is opgestart ter voorbereiding op de Omgevingswet en moet uiteindelijk leiden tot onder meer een nota van uitgangspunten, gemeentelijke omgevingsvisie en een omgevingsplan. In deze beleidsnotitie gaan we dieper in op de afwegings- en bewegingsruimte die de gemeente heeft binnen de nieuwe wet en geven we een beeld van onder meer de absolute regels, de robuuste laag en de ambities van de gemeente, met een doorkijk naar de omgevingsvisie. In het eerste hoofdstuk vertellen we meer over de context waarbinnen de opdracht voor de werkgroep ‘Beleid en organisatie’ is uitgevoerd. Het tweede hoofdstuk geeft meer informatie over de Omgevingswet en de rol van de gemeente, terwijl we in het derde hoofdstuk ingaan op de verschillende bestuurslagen: welke bewegingsruimte krijgt de gemeente van het Rijk, de provincie en de verschillende externe diensten? Eén van de conclusies daarin is dat afwegingsruimte voor de gemeente één van de belangrijkste uitgangspunten van de Omgevingswet wordt. Deze afwegingsruimte zit hem in onder meer het vaststellen van omgevingswaarden en maatwerkregels en het uitwerken van instructieregels. De gemeente krijgt zeker meer ruimte voor maatwerk, maar deze ruimte is aan regels gebonden en daarmee niet eindeloos.
Om een overzicht te krijgen over bijvoorbeeld de verordeningen en de regels die belangrijk zijn voor de omgevingsvisie en het omgevingsplan, hebben we Antea Group gevraagd een beleidswaardengenerator op te stellen. Hiervoor hebben ze verordeningen, beleidsdocumenten en bestemmingsplannen geanalyseerd. Een verslag hiervan is te vinden in hoofdstuk vier. Een hoofdstuk later nemen we de robuuste lagen van de gemeente Borger-Odoorn door. Hoofdstuk zes is een belangrijk hoofdstuk, want daar vatten we de belangrijkste conclusies rondom het speelveld voor de gemeente samen. In hoofdstuk zeven blikken we vooruit naar de omgevingsvisie. In het laatste hoofdstuk – hoofdstuk acht – gaan we dieper in op de rol van het lokale bestuur en de rolverdeling tussen de gemeenteraad, het college van burgemeester en wethouders en inwoners van de gemeente. Een rolverdeling die met de intrede van de Omgevingswet flink verandert. Beleidsnotitie project ‘Beleid en bestuurlijke organisatie’
4
Hoofdstuk 1: Opdracht werkgroep Beleid en organisatie Het project ‘Beleid en bestuurlijke organisatie’ werkt naar een gemeentelijke omgevingsvisie, een uitvoeringsprogramma (indien gewenst/noodzakelijk) en een omgevingsplan. Dit gaat stap voor stap, via een inventarisatiefase en een nota van uitgangspunten.
1.1 Resultaten opdracht
Om te komen tot een gemeentelijke omgevingsvisie en omgevingsplan hebben we ons eerst verdiept in een tal van zaken rondom deze onderwerpen. Het document dat voor u ligt beschrijft het resultaat van deze inventarisatiefase, met aandacht voor de afwegings- en bewegingsruimte die er straks is. Voor het project ‘Beleid en bestuurlijke organisatie’ is de volgende projectdefinitie opgesteld: ‘Het opleveren van een notitie waarin de absolute regels, robuuste laag en wat ontbreekt in het kader van ambities is opgenomen, met daarbij een doorkijk naar de omgevingsvisie’. In dit document komen een aantal zaken aan bod waar we vanuit de projectopdracht inzicht in geven: 1. Landelijke wet- en regelgeving: bruidsschat, nationale omgevingsvisie, staalkaarten, Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB’s). 2. Provinciale wet- en regelgeving: omgevingsverordeningen, nota sociaal beleid, krimp en leefbaarheid. 3. Regionale wet- en regelgeving en afspraken: bijvoorbeeld met waterschappen, Gemeentelijke Gezondheidsdienst Drenthe (GGD), Veiligheidsregio Drenthe (VRD) en Vereniging Drentse Gemeenten (VDG). 4. BOCE-afspraken die van belang zijn voor dit project. 5. Gemeentelijke wet- en regelgeving: de Regionale uitvoeringsdienst (RUD), beleidsnota’s, verordeningen, bestuurlijke afspraken, koersdocumenten en Cittaslow. 6.
Lokaal ‘beleid’: gebiedsagenda’s, dorpsagenda’s, lopende pilots, algemene lokale informatie. 7. Robuuste laag: alles wat vastligt conform de contourennota, op basis van het bestaande beleid en Cittaslow. 8. Flexibele lagen conform de contourennota: op basis van bestaande wensen en initiatieven. 9. Een tiental ruimtelijke en sociale onderwerpen die zijn gefilterd uit alle geïnventariseerde stukken. Deze onderwerpen - voorzien in een start raamwerk worden gebruikt voor de uitwerking van fase 2. 10. Wat is de (wettelijke) gemeentelijke bewegingsruimte in de te nemen beleidskeuzes en binnen deze onderwerpen? Met welke onder- en bovengrenzen moet de gemeente rekening houden? 11. De veranderende rollen, met name op bestuurlijk niveau: sterke relatie met de deelprojecten ‘Werkprocessen’ en ‘Houding en gedrag’. 12. Doorkijk naar de omgevingsvisie: Hoe nu verder?
Beleidsnotitie project ‘Beleid en bestuurlijke organisatie’
5
Het projectcontract is als bijlage 1 toegevoegd. Na de inventarisatiefase volgen de vervolgfases met de nota van uitgangspunten en de omgevingsvisie. Deze worden na afronding van de inventarisatie-uitkomsten meegenomen in een nieuwe projectstartup (PSU).
Beleidsnotitie project ‘Beleid en bestuurlijke organisatie’
6
Hoofdstuk 2: Inleiding 2.1 Waarom een Omgevingswet?
De Omgevingswet bundelt en moderniseert in één wet een groot aantal wetten voor de leefomgeving. De nieuwe wet treedt vanaf 2021 in werking en moet leiden tot een aantal verbeteringen, namelijk een inzichtelijk omgevingsrecht, de leefomgeving centraal, ruimte voor maatwerk en snellere en betere besluitvorming. Deze verbeteringen worden op onderstaande afbeelding toegelicht.
In de Omgevingswet komen wetgeving en regels voor ruimte, wonen, infrastructuur, milieu, natuur en water samen. Daarmee vormt de wet de basis voor een samenhangende benadering van de fysieke leefomgeving. De komst van de Omgevingswet maakt het omgevingsrecht inzichtelijker voor inwoners, ondernemers en overheden. Er zijn minder regels en er is meer ruimte voor (burger)initiatieven. ‘Ruimte voor ontwikkeling, waarborgen voor kwaliteit’; het is niet voor niets het motto van de Omgevingswet. Dit wordt vertaald in twee maatschappelijke doelen: - Een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit bereiken én in stand houden; - De fysieke leefomgeving doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen om er maatschappelijke behoeften mee te vervullen. Meer informatie over de uitgangspunten van de Omgevingswet is te vinden via: https://aandeslagmetdeomgevingswet.nl/omgevingswet/uitgangspuntenen/uitgangspunten/
2.2 Rol gemeente
Na de inwerkingtreding van de Omgevingswet in 2021, hebben gemeenten tot 2029 de tijd om de Omgevingswet te implementeren. In die periode moet de gemeente eigen omgevingsplannen maken, zoals bedoeld in de Omgevingswet. De gemeente kan de regels dan op elk moment aanpassen of schrappen, wel binnen de kaders van de Omgevingswet. Dit geldt overigens ook voor de waterschappen.
Beleidsnotitie project ‘Beleid en bestuurlijke organisatie’
7
Iedere gemeente moet zich kunnen voorbereiden op de Omgevingswet. In die voorbereiding moeten zij zich richten op de volgende drie onderdelen: anders werken, (kern)instrumenten van de Omgevingswet en het digitaal stelsel. Deze onderdelen leggen we graag verder uit: 1. Anders werken Onder een andere manier van werken wordt het begeleiden van wensen uit de samenleving en het uitgaan van samenwerking met alle betrokken partijen bedoeld. Daarvoor moeten vier bestuurslagen gaan samenwerken als één overheid. Dat betekent ook dat zij over de muren van hun eigen taken moeten kijken en experts, belanghebbenden en ervaringsdeskundigen eerder moeten betrekken. Dat kan op verschillende manieren: - Regionale samenwerking: de Omgevingswet brengt verschillende thema’s bij elkaar. Dat vraagt om samenwerking binnen de gehele 'keten', dus met andere overheden, zowel landelijk, provinciaal als lokaal. Maar ook in de regio met overheden en externe partijen. Meer informatie: https://aandeslagmetdeomgevingswet.nl/praktijk/anders-werken/regionale/ - Integraal of samenhangend werken: de Omgevingswet gaat over het bijeenbrengen van allerlei verschillende onderwerpen, perspectieven en belangen, om daar vervolgens in samenhang een afweging in te maken.
Meer informatie: https://aandeslagmetdeomgevingswet.nl/praktijk/anders-werken/integraal-werken/ - Participatie: de Omgevingswet zorgt voor een ander samenspel met bewoners, bedrijven en andere belanghebbenden. Zo komen goede ideeën meteen op tafel, kunnen bestuurders betere besluiten nemen en krijgen initiatieven uit de samenleving een plek. Meer informatie: https://aandeslagmetdeomgevingswet.nl/thema/participatie/ 2. Wet Binnen de Omgevingswet zijn zes kerninstrumenten waarmee de fysieke leefomgeving wordt beheerd en benut: 1. Omgevingsvisie; 2. Programma; 3. Decentrale regelgeving: - Omgevingsplan (gemeenten); - Omgevingsverordening (provincies); - Waterschapsverordening (waterschappen); 4. Algemene Rijksregels voor activiteiten: - Besluit activiteiten leefomgeving (Bal); - Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl); 5. Omgevingsvergunning; 6. Projectbesluit. De volgende afbeelding licht de kerninstrumenten verder toe.
Beleidsnotitie project ‘Beleid en bestuurlijke organisatie’
8
Meer informatie over deze kerninstrumenten zijn te vinden op: https://aandeslagmetdeomgevingswet.nl/wetsinstrumenten/gemeente/ https://vng.nl/onderwerpenindex/omgevingswet/wettelijk-stelsel-omgevingswet 3. Digitaal stelsel Bij de Omgevingswet hoort een goede digitale ondersteuning: het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). Alle digitale informatie is daarmee straks op één en dezelfde plek te vinden. Via dit Omgevingsloket kan iedereen snel zien wat wel en niet kan of mag. In het programma implementatie Omgevingswet is een deelproject DSO opgenomen. In dit project wordt de basis gelegd waarin de wettelijke verplichtingen zijn opgenomen en de mogelijke uitvoering daarvan die voortvloeien uit de Omgevingswet. Meer informatie over het DSO is te vinden op: https://vng.nl/onderwerpenindex/omgevingswet/dso-digitaal-stelsel-omgevingswet
Beleidsnotitie project ‘Beleid en bestuurlijke organisatie’
9
Hoofdstuk 3: Bestuurslagen Het Rijk en de provincie hebben de grenzen bepaald voor de lokale invulling van de Omgevingswet. De gemeente heeft enige bewegingsruimte om daarbinnen hun eigen beleid te ontwikkelen. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de beleidsruimte van de gemeente.
3.1 Rijk
Het Rijk legt de basis voor de Omgevingswet en is hiermee bepalend voor de ruimte die gemeente uiteindelijk heeft. Vandaar dat we dit onderdeel in dit hoofdstuk uitgebreid aan bod laten komen. Regels over onderwerpen die het Rijk en de provincie niet regelen De Omgevingswet gaat uit van het principe ‘decentraal, tenzij’. De bevoegdheid om regels te stellen ligt daarmee voor een groot deel bij de gemeenten zelf. De gemeente kan zo maatwerk leveren en kiezen voor dat wat past bij lokale omstandigheden. Alleen als het niet anders kan, stelt het Rijk de regels. Ook de provincies mogen in de nieuwe Omgevingswet alleen nog in noodzakelijke gevallen regels bepalen. Er zijn een aantal aspecten waarvoor de gemeente regels moet stellen in het omgevingsplan. Het gaat dan bijvoorbeeld om lucht, geluid, externe veiligheid, trilling, geurhinder, bodem en misschien ook licht. Instructieregels In het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) staan instructieregels voor het opnemen van bovenstaande aspecten in het omgevingsplan. De instructieregels bieden de gemeente ruimte om soepeler of strenger te zijn dan de voorgeschreven norm. Hiervoor wordt vaak het voorbeeld van het mengpaneel gebruikt, zoals te zien op de afbeelding.