Memo Financiering energietransitie Borger-Odoorn
Tekst van het document
Memo Financiering energietransitie Borger-Odoorn
Geschreven door: Marcel Jongmans Datum: 4 november 2021 Status: Definitief
Aanleiding In 2019 diende de PVDA Borger-Odoorn een motie in die het college vroeg te onderzoeken op welke wijze de gemeente de energietransitie financieel kan ondersteunen en dan vooral voor diegenen die niet financieel draagkrachtig genoeg zijn deze transitie zelf te bekostigen. Dit ter voorkoming van energiearmoede. Een trend die velen zien aankomen en vrezen. Immers veel inwoners met lagere inkomens wonen in huizen die niet volgens de standaard zijn geïsoleerd of relatief makkelijk de mogelijkheid hebben te verduurzamen. De investering voor deze woningen ligt dus hoger dan bij nieuwe woningen of woningen in de hogere prijsklassen. Dat betekent ook een hogere energierekening. Een rekening die de komende jaren alleen maar zal stijgen. Juist de mensen die een energiezuinige woning het hardst nodig hebben om zo de energiekosten laag te houden, zijn het minst in staat de benodigde maatregelen te financieren. Recentelijk vroegen de PVDA en Groen Links mondeling naar de laatste stand van zaken en vragen om een memo met de bevindingen tot nu toe in het onderzoek dat het college is gestart naar aanleiding van de net genoemde motie naar de verschillende mogelijkheden die Borger-Odoorn wel of niet heeft in de financiële ondersteuning van de energietransitie. De uitdaging Rond 2050, zo stelt de klimaatwet, is in Nederland iedereen van het aardgas af.
In Drenthe is men ambitieuzer en zegt de Expeditie Energie Neutraal Wonen, dat de gebouwde omgeving in 2040 van de fossiele brandstof af is en dus gebruik maakt van alternatieve (warmte)bronnen. Dat betekent dat de woningvoorraad van 11.224 woningen voor die tijd de transitie moet hebben gemaakt. Al sinds 2013 daalt het energieverbruik in Borger-Odoorn, maar dat betekent minder gasen elektriciteitsgebruik en niet zozeer een afname van het aantal woningen dat van het aardgas af is. M.a.w. een groot deel van de woningvoorraad dient de volledige transitie nog door te gaan en dat betekent dat we van 2022 tot en met 2039, dus in 18 jaar tijd, 623 woningen per jaar dienen te verduurzamen. Echter 27% van deze woningen is corporatiebezit. Dus de totaal te verduurzamen particuliere woningvoorraad per jaar is 11.224 X 73%/18=455 woningen per jaar. Gezien het feit dat een aantal woningen wel al van het aardgas af is of nooit gebouwd zijn met een aardgasaansluiting, gaan we uit van gemiddeld 450 woningen per jaar gedurende 18 jaar. De kosten Een belangrijk onderdeel van de energietransitie is de financiering. In Borger-Odoorn is van het totaal aantal woningen dus 73% in het bezit van particuliere woningeigenaren. Deze woningeigenaren staan zelf aan de lat om de transitie te bekostigen. Een klein deel van de bevolking heeft de benodigde stappen al gezet naar een aardgasloze woning.
Een groter deel heeft de eerste stappen gezet naar een verduurzaamde woning gezien de daling in energieverbruik. Over het algemeen kan worden gesteld dat het merendeel nog voor de transitie staat. In Nederland wordt gerekend met een gemiddelde investering van € 18.000,- per woning. Dit is een gemiddelde. Een nieuwbouwwoning in Zoetermeer kent een lage tot zeer lage investering. Een monumentale boerderij in Borger-Odoorn een zeer hoge investering. Als we uitgaan van het gemiddelde en een transitie van 450 woningen per jaar in 18 jaar, dan is de totale investeringsbehoefte in 18 jaar 450X18X18.000 = € 145.800.000,- Hierbij dient meteen de opmerking gemaakt te worden dat in Borger-Odoorn het aantal nieuwbouwwoningen laag ligt. Rond de 70% van de woningen is gebouwd voor 1980. Het merendeel van de woningen is gebouwd tussen de jaren 50 en 70 van de vorige eeuw. Daarbij moet ook opgemerkt dat meer dan gemiddeld sprake is van vrijstaande woningen. Kortom: de energievraag in Borger-Odoorn ligt hoog en de investering in dit
type woningen hoger dan het landelijk gemiddelde. Onderzoek gedaan in Valthe naar aanleiding van de aanvraag ‘programma aardgasvrije wijken’ doet het ergste vermoeden. Benodigde investeringen van rond de € 40.000,- tot € 80.000,- per woning komen voor. We mogen er dus vanuit gaan dat het totale investeringsbedrag hoger ligt dan de genoemde € 145.800.000,Helderheid over financiering Om goede beslissingen te nemen over de inzet van financiering en de rol die een gemeente kan en wil spelen, is het noodzakelijk te kijken om welke te ondersteunen financieringsbehoefte het gaat bij de energietransitie. Iedere particuliere huiseigenaar is in Nederland zelf verantwoordelijk voor het onderhoud van de woning. Hier hoort ook het energiesysteem bij. Daarbij komt dat we in Nederland zelf kunnen kiezen welke alternatieven we willen gebruiken, welke merken en op welke termijn we de investeringen willen doen. Ook hoeven duurzame investeringen, anders dan zonnepanelen, niet gemeld te worden. Dat betekent wel dat we ‘slechts’ naar een gemiddelde investeringsbehoefte kunnen kijken, maar we geen zicht hebben op de individuele behoefte van de inwoner. Alle individuele behoeften opgeteld zou een accuraat beeld schetsen van de behoefte.
Zouden we als raad en college inzicht willen in de benodigde technische aanpassingen in een woning om daarmee de initiële investeringskosten te bepalen, dan dient iedere woning een energiescan te krijgen. Dat zou alleen op basis van vrijwilligheid kunnen en mogen en zou de gemeente per woning rond de € 500,- kosten. Een bedrag van 450 X 18 X 500 = € 4.050.000,- Dit bedrag is alleen voor de scan, maar exclusief organisatie, projectleiding en informatiecampagne. Als we deze stap tot het scannen van de woningvoorraad zetten, dan weten we wat de totale investeringsbehoefte is. Maar dat zegt nog niks over de individuele mogelijkheden tot financieren van de woningeigenaar. Een investering van € 40.000,- kan voor de 1 een druppel op de gloeiende plaat zijn, terwijl € 1.000,- voor de ander onoverkomelijk is. We zouden dus inzicht moeten krijgen per woningeigenaar hoe zijn of haar financiële situatie is. En daarbij zou energie-armoede moeten worden meegewogen. Dit maakt de financieringsvraag immers wel of niet urgent. TNO heeft onderzoek gedaan naar energie-armoede. Dit TNO rapport noemt dat energie-armoede afhangt van de betaalbaarheid van de energierekening, de overige uitgaven en het besteedbaar inkomen. Energie-armoede wordt vaak gedefinieerd als dat het aandeel energiekosten in een huishouden meer dan 10% is.
Ook wordt er weleens uitgegaan van betalingsachterstanden, ook ontstaan door oorzaken buiten de energierekening zelf. Daarbij wordt ook nog het betalingsrisico genoemd. Dat wil zeggen dat er na betaling van woon- en energiekosten onvoldoende budget overblijft voor levensonderhoud. Dit betekent dat, willen we deze analyse echt goed maken, we zulke specifieke informatie vragen van inwoners dat dit volledig in strijd is met de privacywetgeving in Nederland. Daarbij komt dat een groot deel van de woningeigenaren deze informatie niet zal willen delen, zo leert de ervaring. Zouden we in staat zijn om de gevraagde investeringsbehoefte te inventariseren zoals boven beschreven en zou Borger-Odoorn overwegen om zelf de handschoen op te pakken en voor zij die dat nodig hebben de financiering te organiseren, dan weten we nu al dat de investeringsbehoefte dermate groot is, dat een gemeente als Borger-Odoorn op de markt geld zou moeten lenen om te kunnen voorzien in de maatschappelijke financieringsbehoefte. Omdat we iedereen de kans willen geven, de PVDA motie ademt dit solidariteitsbeginsel, is het dus zaak het te lenen bedrag te maximaliseren. De gemeente loopt daarmee dus ook maximaal risico. * De GVR is een regeling waarbij een gemeente verduurzamingsmaatregelen voorfinanciert en via baatbelasting terugvordert.
Financieel gereedschap Voorgaande leert ons dat we eigenlijk alleen kunnen uitgaan van een aantal algemeenheden. De inwoners van Borger-Odoorn hebben een aantal financieringsbronnen ter beschikking: 1. Eigen vermogen: Deze inwoners brengen eigen geld in en profiteren het meest van de investering. Immers er hoeft niks terugbetaald en de rente is nul. Terugverdienen van de genoemde maatregelen begint meteen; 2. Bij een eigen woning en gebleken kredietwaardigheid bieden steeds meer banken hypotheken die de verduurzaming geheel of gedeeltelijk financieren; 3. Het rijk en de provincie bieden een ‘energie bespaar lening’ tegen zeer gunstige tarieven. Hier geldt wel dat kredietwaardigheid een vereiste is; 4. Er zijn verschillende subsidies op te nemen duurzame stappen. Met de huidige ontwikkelingen ligt het in de lijn der verwachting dat bijvoorbeeld subsidie op isolatie komt. De huidige teruggave van BTW op zonnepanelen is al een mogelijkheid die bestaat; 5. Het door het rijk ingestelde wijkfonds ter ondersteuning van de WTV is ook een vorm van lenen. Dit lenen gebeurt weliswaar onder zeer gunstige voorwaarden. Voor alle bovenstaande financiële vormen geldt dat mensen met een laag inkomen en/of een ‘slechte’ kredietwaardigheid geen aanspraak kunnen maken op bovenstaande financieringsbronnen.
En daarmee voldoen geen de bronnen aan de gewenste voorwaarden die Leefbaar, PVDA en Groen Links vragen. Naar aanleiding van vragen uit de raad en de wens de energietransitie binnen handbereik te krijgen wordt binnen Borger-Odoorn nagedacht over alternatieve financieringsvormen: 1. Pilots en ruimte voor experimenteren: Als voorbeeld de proeftuin in 2e Exloërmond. Daar proberen wij juist onze inwoners met een laag inkomen te helpen om mee te gaan in de transitie/verduurzaming van de eigen woning en zetten daarvoor de bijdragen van de Regio deal en het Volkshuisvestingsfonds in. Hierbij trachten we (subsidie)regelingen te realiseren die ook inzetbaar zijn voor onze andere kernen en inwoners met een laag inkomen; 2. De Proeftuin Aardgasvrije Wijken (PAW) gebruikt na toekenning van middelen een groot deel van de dan verkregen financiering om inwoners financieel te ondersteunen. In deze aanvraag wordt ook financiële ruimte gecreëerd om nieuwe financiële tools te ontwikkelen zoals de Gemeentelijke Verduurzamingsregeling (GVR)*; 3. Naast de pilots wordt sowieso nagedacht over de inzet van de GVR of een soortgelijke tool. Hierbij wordt de (baat)belasting gebruikt om een verkregen gemeentelijke subsidie terug te betalen door middel van de besparing van de verduurzaming van de woning.
Wet- en regelgeving maken het inzetten van dergelijke middelen of de ontwikkeling van deze instrumenten ronduit lastig. De AFM en NIBUD adviseren het rijk met klem om mensen die niet kredietwaardig zijn, niet met nieuwe leningen op te zadelen zoals boven genoemd. De huidige weten regelgeving rondom kredieten is voor een groot deel gestoeld op deze gedachtegang. De GVR is een regeling die door een aantal belastingdeskundigen en juristen als risicovol worden gezien. Wellicht dat een deel van die constatering ook voorkomt uit ‘onbekend maakt onbemind’. Naast deze door de raad gevraagde memo bieden we een informatieavond ‘financiering’ aan waarbij experts die over bovenstaande pilots, experimenten nadenken hun toelichting geven.
* De GVR is een regeling waarbij een gemeente verduurzamingsmaatregelen voorfinanciert en via baatbelasting terugvordert.
Conclusie Een inventarisatie maken van de huishoudens die volgens het TNO-rapport nu al in energie-armoede leven is een bijna ondoenlijke klus. De huidige privacywetgeving staat in de weg. Het is een omvangrijke taak die in tijd en middelen een grote investering vraagt. Daarnaast is het in kaart brengen welke huishoudens nog meer risico lopen om last te krijgen van energie-armoede een net zo lastige opgave. Je zou kunnen stellen dat de laagste inkomens of bepaalde geografische gebieden meer kans maken op energiearmoede. Maar volgens de definitie van TNO kan je hier dus niet van uitgaan. Ook bij hoge inkomens kan sprake zijn dat mensen voldoen aan de definitie van energie-armoede. Per huishouden inventariseren van energie-armoede risico is om dezelfde reden als eerder genoemd een project dat veel geld en tijd kost. Het zo snel als mogelijk inzetten van middelen voor het terugdringen van energieverbruik zonder dat de inwoners hiervoor zelf meer moeten investeren dan ze zelf terugverdienen door lager energiegebruik, is een uitermate mooi streven, maar een voor Borger-Odoorn zeer lastige opgave: • • • • • •
•
•
Er zou dus gewerkt moeten worden binnen niet bestaande wet- en regelgeving of zelfs tegen wet- en regelgeving in; Toekenning van gelden zou alleen kunnen als daar wetten als de AVG voor worden geschonden; Geen van de inwoners kan gedwongen worden; E.e.a zou alleen kunnen op basis van vrijwilligheid. Dit vraagt om veel data die mensen wellicht niet willen delen en vereist een uitgekiende communicatiecampagne; De financiële bijdrage vanuit een gemeente zou gezien kunnen worden als inkomenspolitiek. Iets dat in ieder geval het rijk tegenstaat (zie GVR); Er van uitgaan dat iedere maatregel een besparing oplevert en dus ruimte biedt om eventuele krediet en subsidies terug te kunnen betalen is een achterhaalde gedachtegang. Ten eerste kennen sommige verduurzamingsmaatregelen een onrendabele business case en ten tweede kan een besparende maatregel technisch besparend zijn, maar een verandering van situatie in de privésfeer alsnog leiden tot een hoger verbruik. Studenten die terugkeren naar het ouderlijk huis na hun studietijd zijn daar een zeer goed voorbeeld van. Gedrag is een grotere component dan techniek of financiële faciliteiten; De totale begroting van Borger-Odoorn ligt rond de € 70.500.000,-.
De verduurzamingsagenda vraagt een investering van rond € 145.800.000,- exclusief de eerder genoemde scans, communicatiecampagnes, inzet communicatieadviseurs, projectleiders en ontwikkeling van financiële tools (de inzet van alleen de GVR kost al rond de € 60.000,-). De investering wordt daarmee alleen al meer dan twee keer groter dan de totale begroting; Mocht de raad, als budgetverantwoordelijke, besluiten toch deze middelen toch ter beschikking te stellen dan kan dit niet eerder worden gerealiseerd dan 2023. Dit heeft te maken met het extra ophalen van gelden uit de markt, de aankomende verkiezingen en het wel (of niet) kunnen vinden van constructies die wel of niet tegen de Nederlandse wet ingaan.
Algemeen kunnen we stellen dat energie-armoede niet alleen in Borger-Odoorn speelt, maar een landelijk probleem is. Dit moet dus eigenlijk ook gewoon landelijk opgelost moeten worden, bijvoorbeeld door corporaties meer ruimte te geven om te investeren in het woningbezit (zie recent debat verhuurdersheffing) en door een ruimere subsidie/kredietverlening op te zetten voor particuliere woningbezitters met een lager inkomen. (Zie isolatiemanifest). We zitten in Borger-Odoorn echter niet stil! We ontwikkelen, binnen onze invloedsfeer, zoals gezegd instrumenten die uitgerold kunnen worden over meerdere kernen, zoeken daarbij bewust de randjes op en voeren een actieve lobby richting provincie, P10 en rijk. Dit om de landelijke discussie levendig te houden en daarmee de kans op een goede totaaloplossing verder vorm te geven.