CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Maatschappelijke onrust bij overheidbeslissingen Noord-Nederland.pdf

RAAD: Raadscommissie 15 september 2022, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Gezondheidsklachten inzake windmolens15.519 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

17 Bröring (2017), pagina 259. 18 Bröring (2017), pagina 260. 19 Idem.

23

Strategieën vanuit lokaal bestuur naar tegenstanders van de windmolens De door ons geïnterviewde gemeente Borger-Odoorn heeft diverse strategieën gehanteerd naar mensen die bezorgd of boos waren over de komst van de windmolens, waarbij is gekozen voor een persoonlijke en luisterende houding. De toegepaste strategieën waren: z

z

z

Proactief informatie geven door de gemeente over de stand van zaken en gevolgen van de komst van het windpark, onder meer via lokale media. Windloket waar mensen direct vragen kunnen stellen. Met vanuit de gemeente een snelle reactie via telefoon en email, om het vertrouwen in gemeentelijke overheid terug te winnen.

z

Eind 2019 zijn zogeheten ‘windavonden’ georganiseerd. Hierbij werd met bewoners gesproken over de zorgen en vragen waar zij mee zaten. “De laatste stap in de persoonlijke benadering waren de windavonden, informatiebijeenkomsten in november 2019, waarbij op drie locaties in het gebied verteld werd hoe het ervoor stond. Zoals met het grondonderzoek, geluid, gezondheid etc. Alle aspecten waar mensen mee zaten lieten we de revue laten passeren. ‘We’ is de wethouder Duurzaamheid en ik als mijn rol als burgervader. We wilden uitstralen ‘wij zijn er voor jullie’.”21

De windavond en luistersessies waren primair bedoeld om stoom af te laten blazen en aan bewoners een luisterend oor te bieden, informatie te geven, het vertrouwen in het lokaal bestuur te herstellen en begrip te krijgen voor de positie van de gemeente. De bijeenkomsten hadden niet als doel om draagvlak te creëren voor het besluit van de windmolens.

Luistersessies door de burgemeester, in 2019 opgevolgd door zogenoemde windtafels, welke werden georganiseerd samen met de nieuwe Commissaris van de Koning Jetta Klijnsma van de provincie Drenthe. Dat waren bijeenkomsten in horecagelegenheden in het gebied waarvoor voor- en tegenstanders werden uitgenodigd om de commissaris te voeden met wat op dat moment in het gebied speelde. “We stopten als het ware de thermometer er in, om erachter te komen wat het sentiment was. Dan kunnen we vervolgens als overheden beter bekijken hoe we er mee om kunnen gaan. Het heeft bruikbare dingen en ideeën opgeleverd voor wat we zouden kunnen met het gebied.”20

20 Interview burgemeester Seton Borger-Odoorn.

21 Interview burgemeester Seton Borger-Odoorn.

24

5

Overlap tussen deelcasussen

Van opschaling is afgezien omdat het lokale bestuur invloed wilde houden op wat zou moeten gebeuren, en omdat de zorg was dat opschaling tot een crisisstructuur niet zou helpen om in verbinding te blijven met de omgeving.

Betekenis maatschappelijke onrust voor de lokale politie Grensoverschrijdende driehoek Toen de dreiging toenam ontstond bij de politie de behoefte aan meer bestuurlijke regie en aan informatie-uitwisseling over de maatschappelijke onrust en de incidenten. Meer overleg tussen lokale overheden was wenselijk. Uiteindelijk is besloten om een informele gelegenheidsdriehoek te vormen om informatie te delen onder betrokken burgemeesters, OM en politie. Daarbij waren vijf gemeenten betrokken, vanwege de overlap tussen windparken N33 en Drentse Monden/Oostermoer: Midden-Groningen, Borger-Odoorn, Veendam, Stadskanaal (zelf geen windmolens, maar wel op 100m bij gemeentegrens) en Aa en Hunze. Meerwaarde grensoverschrijdende driehoek De grensoverschrijdende driehoek heeft volgens betrokkenen geholpen om informatie uit te wisselen. Iedere maand zat men met elkaar om tafel en konden allen beschikken “over dezelfde foto en dezelfde verhalen”. Het heeft de politie een beter overzicht gegeven over het geheel en geholpen in de afstemming tussen burgemeesters, wat leidde tot eenduidiger overheidsbeleid. In de driehoek is ook discussie gevoerd over de “GRIP”. GRIP staat voor Gecoördineerde Regionale Incidentbestrijdingsprocedure. GRIP heeft betrekking op de organisatie van de rampenbestrijding en crisisbeheersing door de hulpverleningsdiensten van de veiligheidsregio.

De GRIP structuur is in het leven geroepen om de opschaling van de hulpverleningsdiensten ordentelijk te organiseren.

Individuele politiemensen kunnen persoonlijk te maken krijgen met de gevolgen van maatschappelijke onrust. Want politiemensen wonen ook in het gebied, en kunnen tegenover hun buren komen te staan. Kan de politie zorgen dat ze neutraal zijn en blijven (en zo ook gezien worden), dat ze geen positie nemen, maar ook niet krijgen? Volgens betrokkenen bij de casus waren de gevolgen voor individuele dienders beperkt. Degenen die in het gebied wonen zijn bewust niet op het dossier gezet. Ook om te voorkomen dat tegen hun persoonlijke belangen in zouden moeten handelen. De geïnterviewde vanuit de politie legde uit dat zij 3 politie hanteerden: ‘bestuurlijke regie/coördinatie, verbeterde informatieplatform en operationele preparatie.’ Daarnaast speelde continu het vraagstuk hoe de politie zich moest positioneren ten opzichte van de maatschappelijke onrust. Dit was een voortdurende worsteling waarin het streven van politie steeds was om niet als partijdig te worden gezien, maar tóch adequaat te reageren op strafbare feiten.

Risico’s op nieuwe maatschappelijke onrust en hoe deze kan worden voorkomen? Wat zijn volgens geïnterviewden de risico’s dat er in de toekomst nieuwe maatschappelijke onrust ontstaan rondom Windpark N33 en Windpark Drentse Monden/Oostermoer? En hoe kan maatschappelijke onrust worden voorkomen?

25

Aanpakken van laagfrequent geluid is belangrijk Geïnterviewden wijzen op het risico van laagfrequent geluid door de windmolens op de fysieke en psychosociale gezondheid van omwonenden. Actievoerders vinden het belangrijk om de impact van het windpark op de psychische en fysieke gezondheid goed te monitoren, serieus te nemen en aan te pakken. Als dat niet gebeurt dan is de kans op nieuwe onrust aanzienlijk. De door ons geïnterviewde vertegenwoordigers van het lokaal bestuur herkennen en onderschrijven het probleem én risico. Volgens één van de geïnterviewden: “De windmolens zijn zeer hoog, hele rijen, dus zijn beeldbepalend en veel mensen zijn ongerust over wat het laag frequente geluid doet voor de gezondheid. Dat is een oprechte zorg. Als de gezondheidsaspecten niet serieus worden genomen dan kan daardoor nieuwe onrust ontstaan, vooral als er voorbeelden komen van mensen die daadwerkelijk ziek worden. Als overheid moet je dan staan voor de gezondheid van je inwoners.”22

We houden altijd maatschappelijke opgaven die niet eenvoudig zijn. Dat kan niet alleen maar top-down worden geregeld, maar meer een gezamenlijke aanpak, anders blijven we dit soort problemen houden. Een goede strategie in ontwikkelen is van belang.”23 Risico’s voor draagvlak energietransitie In bredere zin zien geïnterviewden maar bijvoorbeeld ook politici en opiniemakers risico’s voor het draagvlak voor de energietransitie als de overheid op een technocratische manier omgaat met de bezwaren en zorgen van bewoners. Provinciaal politicus Serbanescu-Kele verwoordt dit als volgt: “Mijn voorspelling is dat wanneer deze dialoog op dezelfde technocratische manier als in het verleden wordt gevoerd, de weerstand hiertegen met de dag zal groeien, tot het punt dat de hele energietransitie geen schijn van kans meer maakt.”24

Cumulatie van diverse soorten winning in de provincie Groningen Wat volgens geïnterviewden een risico is voor het kunnen ontstaan van nieuwe onrust is de cumulatie van diverse soorten van winning in de provincie Groningen. Dit roept verzet op. En meer in het algemeen, hoe kan in de toekomst worden voorkomen dat activiteiten steeds tot weerstand zullen leiden. Een van onze geïnterviewden vanuit het lokaal bestuur benadrukt dat bij maatschappelijke opgaven niet meer top-down moet worden gehandeld, maar vanuit een gezamenlijke aanpak. “Er wordt wel weer een prijs betaald vanuit het gebied. En het draagt bij aan de opeenstapeling, dus de vraag is terecht hoe we naar de toekomst toe kunnen voorkomen dat activiteiten steeds tot weerstand zullen leiden. Ik denk echt dat we als overheden ons anders tot elkaar moeten gaan verhouden.

Betere samenwerking tussen lokaal en provinciaal bestuur. Over de casussen heen valt op dat gebrek aan bestuurlijke eenheid een groot risico is voor maatschappelijke onrust. Als overheden binnen de regio (gemeenten en provincie) het niet eens kunnen worden over de aanpak, over regie en koers, dan ligt onrust onder bewoners al snel op de loer. Dat geldt net zo voor de relatie rijk-regio. Het risico op maatschappelijke onrust wordt des te groter als overheden en/of bestuurders hun bewoners actief mobiliseren, stimuleren of faciliteren om in actie te komen. Onze indruk is dat het onvermogen om bestuurlijk goede relaties te onderhouden en beleid goed af te stemmen, uiteindelijk een van de grootste risico’s op escalatie van maatschappelijke onrust is. Een van de respondenten zegt hierover:

23 Interview burgemeester Hoogendoorn en ambtenaren gemeente Midden-Groningen. 22 Interview burgemeester Borger-Odoorn.

24 Bron https://www.rtvnoord.nl/nieuws/192412/Provincie-zet-deur-voor-grote-windparken-verderopen

26

“We zouden meer als één overheid moeten opereren. In Groningen is bij Delfzijl en bij de Eemshaven meer als eenheid geopereerd. […] Inspraak is meer dan een technische exercitie, een aantal stappen en vinkjes erachter. Wat belangrijker is dan dat formele inspraakprocedures worden doorlopen, is dat er ook echt een sfeer van co-creatie kan ontstaan, waarin je samen gaat kijken of je benefits voor gebied kunt regelen.”25

25 Bron: https://www.dvhn.nl/groningen/Lies-Zondag-voormalig-voorzitter-Platform-Tegenwind-N33-Ikhaat-windmolens-tot-in-het-diepst-van-al-mijn-vezels-25483055.html

27

6

Integratie, aanbevelingen en handelingsperspectief

In de casusbeschrijvingen hebben we meerdere factoren en randvoorwaarden beschreven die belangrijk blijken om maatschappelijke onrust te voorkomen, mede door beter draagvlak voor overheidsbeslissingen te realiseren. Daarnaast kwamen we een aantal factoren tegen, in beide casussen, die als het ware elkaars spiegelbeeld zijn en die met name bij de windparken zijn misgelopen. In dit hoofdstuk integreren we de inzichten en trekken conclusies. Maar eerst een belangrijke kanttekening: dit casusonderzoek is van bescheiden omvang. Dat betekent dat onze integratie en conclusies gebaseerd zijn op deze enkele casussen: het zijn daarmee nog geen harde wetenschappelijke feiten zijn over wat werkt en wat niet. Het eindproduct van dit onderzoek is, in wetenschappelijk opzicht, een set gefundeerde en beargumenteerde hypothesen over hoe maatschappelijke onrust kan worden voorkomen en hoe, in plaats daarvan, coöperatie tot stand kan komen. Met die kanttekening: er zijn veel inzichten en het is goed om ze op te lijnen en lessen te trekken.

Figuur 1 geeft dit schematisch weer (Pestoff, 1992)26. Het is nuttig om onderscheid te maken tussen vier maatschappelijke instituties (overheid, gemeenschap, markt en dat wat in het Nederlands het “maatschappelijk middenveld” is gaan heten, maar wat internationaal ook wel de “derde sector” wordt genoemd bestaande uit non-profit organisaties, verenigingen, etc.). Elkvan die sectoren heeft ook kenmerkende omgangsvormen en ordeningsprincipes: publiek/ privaat, for-profit/nonprofit, en formeel/informeel. Het geheel wordt normaal gesproken bij elkaar gehouden door zaken die niet in het plaatje zijn opgenomen, zoals de rechtsstaat, goed functionerend toezicht en goede dialoog. Maatschappelijke onrust kun je, in dit schema, zien als een gevolg van gebeurtenissen waardoor spanningen ontstaan tussen deze actoren, bijvoorbeeld omdat een van de actoren voor zijn gevoel in de verdrukking komt en van zich laat horen. Maatschappelijke onrust escaleert als de spanningen zodanig zijn dat conflict ontstaat.

Onrust voorkomen: het belang van goede relaties vooraf De eerste lessen hebben betrekking op het voorkomen van onrust. Het is nuttig om eerst een stap terug te zetten en te kijken naar de principes van maatschappelijke ordening die je, als je door je oogharen naar de samenleving kijkt, ziet.

26 Pestoff, V. A. (1992). Third sector and co-operative services—An alternative to privatization. Journal of Consumer Policy, 15(1), 21–45. https://doi.org/10.1007/BF01016352

28

Figuur 1: Een visuele weergave van maatschappelijke ordening, met onderscheid van instituties (overheid, markt, gemeenschap en middenveld) en ordeningsprincipes (publiek/privaat, for-profit/nonprofit, en formeel/ informeel (naar Pestoff, 1992)

z

z

Terug naar de casussen kunnen we deze abstracte analyse van de samenleving goed gebruiken om te illustreren waardoor het kanaliseren van onrust wel of niet lukt. Met name de ‘Pilot Harlingen’ biedt een rijk inzicht in factoren die, naar wij vermoeden, een bijdrage leverden aan het voorkomen van maatschappelijke onrust. Deze factoren zien we ook weer terug bij de windmolens, maar dan vaak gespiegeld. Dat geeft aanleiding voor de conclusie dat ze mogelijk een belangrijke rol spelen bij het voorkomen van maatschappelijke onrust. De centrale conclusie met betrekking tot het voorkomen van maatschappelijke onrust is dat dit beter slaagt als er voorafgaand aan de exploitatie (in de beschreven casussen wind en zout) en liefst voorafgaand aan de vergunningverlening al succesvolle coöperatie is in de “driehoek” bedrijf-overheid-burgers. Op dit punt verschilden de casus Harlingen en de windparken in meerdere opzichten.

z

Uit de casus Harlingen concluderen wij dat succesvolle coöperatie waarschijnlijker werd doordat actoren (lokale overheid, exploitant, middenveld en gemeenschap) willen investeren in intensief contact en goede relaties met elkaar. De aanzet daartoe is er al in 2007. Bij de windmolens zien we dat de eenheid van actoren van begin af er niet is. Er komt goede samenwerking tot stand tussen de bedrijven die met enkele bewoners (landeigenaren) samenwerken en enkele overheden, met name rijksoverheid en provincies. In dat stadium worden plannen ontwikkeld die gemeenten en de overige bewoners (die samen een numerieke meerderheid vertegenwoordigen) voor hun gevoel buiten spel zetten. Succesvolle coöperatie wordt in Harlingen bevordert doordat er een bewonersvereniging is (stichting Oud Harlingen) met groot draagvlak in de samenleving. Deze bewonersorganisatie heeft veel middelen en vertegenwoordigt in goede communicatie met de achterban een belang waarmee men iedereen (inclusief lokaal bestuur) achter zich verenigt: de monumentale binnenstad. Bij de windparken was er geen vergelijkbare vereniging die het belang van de lokale waarden (bijvoorbeeld het aanzicht van de streek of de ruimtelijke kwaliteit) verdedigde. Daarbij speelt mogelijk een rol dat de gemeenschap verdeeld was, omdat de initiatiefnemers deels lokale grondeigenaren waren.

Ook speelt mee dat prominente organisaties die zich ontfermen over het aanzicht en de ruimtelijke kwaliteit vaak een milieudoelstelling hebben: zij vertegenwoordigen wel de streek en haar natuur maar niet de bewoners. Succesvolle coöperatie wordt mogelijk als overheden vertrouwen hebben dat coöperatie met bewoners kans van slagen heeft en zij draagvlak en ondersteuning geven aan een dergelijk initiatief van bewoners. Ook (h) erkenning en steun van hogere overheden en toezichthouders, in dit geval EZ en SODM, zijn hierbij belangrijk. Het casusonderzoek suggereert dat voor de hogere overheden en toezichthouders verbeterpunten zijn om meer rekening te houden met vragen en zorgen van burgers en om 29

ontvankelijker te zijn voor pogingen van bewoners om contact te leggen en samenwerking te zoeken. In Harlingen kwam dat contact moeizaam tot stand, volgens geïnterviewden. In de casus windmolens vond men, volgens geïnterviewden, in het geheel geen gehoor, noch bij initiatiefnemers noch bij rijksoverheid. z

Succesvolle coöperatie komt eerder tot stand als er een gedeelde visie is op ‘hoe het niet moet’. Harlingen was geholpen met de eerdere slechte ervaringen van onrust rond een afval- en energiecentrale en rond Groningen, waar in de ogen van betrokkenen het omgevingsmanagement en de transparantie tekort hadden geschoten en waar ook hevig verzet tegen was. Het voorkomen van nieuwe maatschappelijke onrust werd een gezamenlijk doel. In de casus windmolens lijkt er lokaal minder ervaring met zulk verzet te zijn geweest. De protestgroepen waren nieuw. En de rijksoverheid en initiatiefnemers trokken zich schijnbaar niets aan van het protest.

Dat laatste is misschien nog wel de meest saillante conclusie. Het wijst erop dat er in geval van de windmolens al in 2009, toen het Rijk zich oriënteerde op het toepassen van de coördinatieregeling, een lelijke scheur zat in de “driehoek” overheid, bedrijven, burgers. Bij aanvang van ons onderzoek was een hypothese dat maatschappelijke onrust diepe historische wortels kan hebben: in de veengebieden waar nu de windparken staan was historisch altijd al strijd tussen kapitaal (herenboeren) en arbeiders. De solidariteit was er groot. 27 Wellicht speelde dat een rol in de felheid van de acties. Maar het onvermogen van sommige overheden en initiatiefnemers om burgers meer te betrekken en om beter te luisteren is toch zeker niet aan toe te schrijven aan die lokale historische tegenstellingen. In het geval van de windmolens lijkt het er eerder op dat het voorkomen van maatschappelijke onrust van begin tot eind geen rol speelde in de besluiten van het Rijk en de initiatiefnemers, en mogelijk ook niet van de provincie.

27 Hofstee, E. W. (1948). Enige aspecten van bevolking en samenleving in de Drents-Groninger Veenkoloniën. KNAW (red.): Akademiedagen Amsterdam dl. 2 (pp. 11-36).

Ook toen de onrust steeds meer escaleerde, weken rijk en initiatiefnemers geen millimeter af van de ingeslagen weg. We concluderen dat dat gebrek aan responsiviteit bijdroeg aan de escalatie. En hoe is te verklaren dat het Rijk de verantwoordelijkheid voor bewonersbetrokkenheid en draagvlak neerlegde bij initiatiefnemers, die daartoe geen wettelijke verplichting hadden, ogenschijnlijk geen voorwaarden meekregen en waar ogenschijnlijk ook geen toezicht op werd gehouden? Het wijst op een miskenning van het belang van wat in wetenschappelijke literatuur de social license to operate wordt genoemd: het besef dat zonder draagvlak iedere onderneming strandt. Wellicht speelt hier de ervaren urgentie van de klimaatmaatregelen, waardoor de overheid het belang van bewoners meende te kunnen negeren en zich exclusief richtte op het stimuleren en faciliteren van het bedrijfsleven. Hoe dan ook is, kijkend naar Figuur 1, duidelijk dat vanaf het prille begin goed contact met de gemeenschap een ondergeschikte rol speelde voor de overheid. Het contrast met de casus Harlingen is groot. Daar geldt dat alle partijen, bewoners, overheden én ondernemers, zich realiseerden dat ze een belang hadden om maatschappelijke onrust te voorkomen. Gemeente en bewoners wilden geen herhaling van de ervaringen met Omrin, waar men uiteindelijk machteloos bleek.

De zoutwinner Frisia realiseerde zich dat bij de winning onder land dingen anders liepen dan zij hadden voorspeld, dat dat hun geloofwaardigheid aantastte en voor onrust zorgde, en dat het draagvlak voor hun activiteiten zou verdampen als de relaties met de omgeving nog slechter zouden worden (en omgekeerd dat zij zouden kunnen blijven exploiteren mits die relaties hersteld konden worden). Het ministerie van EZ realiseerde zich tenslotte in deze casus al in 2007 dat op gebied van milieu het draagvlak van maatschappelijke organisaties (middenveld) cruciaal was, en veel later ging ook voor bewoners de deur van het ministerie open, volgens betrokkenen omdat men lering had getrokken uit de maatschappelijke onrust in Groningen. De slotsom is: om maatschappelijke onrust te voorkomen is er idealiter voorafgaand aan een initiatief al goede coöperatie tussen overheid, gemeenschap en ondernemers. Daarbij helpt het als alle drie zich inspannen om maatschappelijke onrust te voorkomen. 30

indammen van onrust levert dat niets op. Integendeel: de provincies maakten namens de regio afspraken met EZ zonder daarvoor regionaal draagvlak te hebben. Daarbij valt op dat enkel de initiatiefnemers bij de provincie en bij EZ gehoor vinden. Die initiatiefnemers krijgen bovendien van de overheid de ruimte om zich niets van bewoners aan te trekken: pas als bij de Raad van State is ‘veilig gesteld’ dat de windmolens er komen, doet men een poging tot samenwerking met omwonenden.

Reageren op onrust: handelingsperspectief Ook zijn er conclusies te trekken over de reacties van overheden en betrokkenen voordat onrust ontstaat. Laten we om te beginnen kijken naar de factoren die ertoe leiden dat onrust wordt ingedamd. Omdat in Harlingen nu eenmaal minder onrust is ontstaan is vooral uit die casus het een en ander te leren. In onze analyse werd duidelijk dat er in Harlingen veel is gedaan om onrust te voorkomen: er waren namelijk aanleidingen om onrust te verwachten, onder meer vanuit de milieubeweging. Ook hier is het nuttig om de vergelijking met de windparken te maken: factoren waarvan we vermoeden dat ze onrust verminderen zouden bij de windparken minder aan de orde moeten zijn. De rode lijn in onze conclusies is dat maatschappelijke onrust beperkt blijft als actoren erin slagen om goede samenwerking te ontplooien, ook als de belangen niet parallel lopen: z

Onrust kan worden ingedamd doordat exploitanten tijdig investeren in dialoog en goede relaties met andere stakeholders en dan met name in contact met bewoners en belangengroeperingen. In Harlingen geldt dat Frisia al in 2007 wordt gestimuleerd, door het ministerie van EZ, om maatschappelijke onrust te voorkomen. Op dat moment is dat nog met name gericht op onrust rond milieu. In dit zorgvuldig voorbereide traject investeert de exploitant in gesprekken met partijen ‘die er iets van kunnen vinden’. Dit lijkt bij te hebben gedragen in een vermindering van het aantal kritische zienswijzen over de Maatschappelijke Effect Rapportage. Maar op dat moment blijven bewoners grotendeels uit beeld. Betekenisvol contact met hen ontstaat pas veel later, als bewoners bezorgd raken over de gevolgen van de winning voor de historische binnenstad van Harlingen. En anders dan in 2007 komt het initiatief tot samenwerking dan vooral van bewoners. Hoe anders is de situatie rond de windmolenparken: er is geen betekenisvolle dialoog tussen initiatiefnemers, ministerie, bewoners en gemeenten. Er is wel dialoog van de provincies met alle betrokkenen, maar voor het

z

Onrust wordt ingedamd als een bewonersgroep effectieve tegenmacht kan uitoefenen. Bij de windparken genoten bewonersinitiatieven weliswaar veel steun, maar het waren ad hoc groepen die niet voortkwamen uit een bestaande bewonersvereniging. Omdat men zich van begin af buiten spel gezet voelde kwamen de bewonersinitiatieven voort uit verzet. En de bewonersinitiatieven richtten zich tegen een klein maar invloedrijk deel van de lokale bevolking: bewoners met grondposities die, als mede-initiatiefnemers, uitstekende toegang genoten tot provincie en EZ. Succesvolle coöperatie met bewoners komt in Harlingen wél tot stand. Daarbij speelt vermoedelijk een rol dat de bewonersvertegenwoordiging een groot draagvlak heeft in de samenleving en veel investeert in het zoeken met verbinding. De bewoners waren daardoor beter in staat om tegenmacht uit te oefenen en uiteindelijk de ondernemer en EZ aan tafel te krijgen. De ingrediënten daarvoor waren: Draagvlak en gezag binnen gemeenschap. Actieve en transparantie communicatie met haar achterban én andere inwoners van Harlingen via websites en profilering in de lokale media. Daarbij veel uitleg geven, updates van stand van zaken en ook ruimte geven aan kritische geluiden onder bewoners. Gerichtheid op verbinding en draagvlak met ondernemers en EZ (‘wij zijn geen actiegroep’).

De bereidheid om te investeren in een goed sociaal netwerk door een groot aantal persoonlijke gesprekken met alle relevante actoren te voeren. Doorzettingsvermogen: bij meerdere instanties en betrokkenen vond de Stichting in eerste instantie geen gehoor. „

„

„

„

„

31

z

z

Onrust wordt ingedamd als er samenwerking tot stand komt. Binnen de Pilot Harlingen wordt samengewerkt tussen het burgerinitiatief (SBHH), de exploitant (Frisia) en lokale bestuurslagen (gemeente, waterschap en provincie). Zo ontstaat een nieuw middenveld dat partijen verenigt. Daarbij wordt veel geïnvesteerd in het voorkomen dat er ‘ruis’ ontstaat in de communicatie tussen samenwerkingspartners. Dit zou het vertrouwen in de samenwerking borgen. Immers, tegenstrijdige informatie vanuit burgers, exploitant en bestuurslagen zou kunnen zorgen voor verwarring en wantrouwen onderling en bij de gemeenschap. Hoe anders is de situatie rond windmolens: daar is enkel in de provincie Drenthe enige vorm van samenwerking tot stand gekomen tussen betrokkenen, achteraf ter reparatie van een traject dat alle betrokkenen (met mogelijke uitzondering van initiatiefnemers) betreuren. De Pilot Harlingen geeft burgers betekenisvolle invloed, binnen de samenwerking. Om de winning veilig en verantwoord plaats te laten vinden, stelde men tevoren voorwaarden vast. Het monitoren werd een gezamenlijke opgave, met een aanvullend meetnet en afspraken over winning en het stopzetten ervan. Beoogd doel is dat de samenleving vertrouwen houdt. In die pilot is de sleutel tot het bewaren van rust, naar onze indruk, dat bewoners zeggenschap krijgen over wat verantwoorde winning is.

Ook hier geldt dat er rond de windmolens geen vehikel tot stand kwam om enige invloed te gunnen.

Wat zijn de redenen dat de betrokken actoren handelen zoals ze dat doen? Wij zagen ook twee processen op de achtergrond die de betrokkenen mogelijk motiveerden om te investeren in onderlinge relaties en coöperatie te zoeken, in een situatie waar dat wettelijk niet verplicht is en bedrijfsmatig een investering vergt.

z

z

De Pilot Harlingen kwam volgens geïnterviewden mede tot stand door ‘de lessen van de gaswinning in Groningen’. De betrokkenen, ook de exploitant, waren van mening dat de benadering in Groningen te technocratisch was geweest. De kernboodschap van autoriteiten aldaar was ‘ga gerust slapen, de zaken zijn onder controle’, terwijl de bodembeweging te onvoorspelbaar was gebleken. Zij concludeerden: het was onverstandig om rond de zoutwinning al te stellig te zijn over de beperkte risico. Er moest meer aandacht zijn voor zorgen en vragen van burgers. Daarom koos men voor proactieve communicatie over risico’s en stippelde de betrokkenen binnen de pilot een gezamenlijke strategie uit om bezorgdheid (en daarmee potentiële onrust) te managen. Coöperatie ontstond dus door een gedeelde motivatie om ‘Groningse toestanden’ te vermijden. In de casus van de windmolens kregen omwonenden van overheid en initiatiefnemers juist geen kans om invloed uit te oefenen op het besluit dat er windmolens zouden komen en in welk gebied. Ook de zienswijzen en zorgen van bewoners zijn grotendeels genegeerd. Het lijkt dat het doel was om zo snel mogelijk de procedure te doorlopen. Een proces van gezamenlijke inpassing, participatie en compensatie kwam door de opstelling van het bevoegd gezag en de initiatiefnemers niet van de grond.

Bij de windmolens lijkt dan ook geen rekening te zijn gehouden met de lessen van gaswinning in Groningen. Een tweede proces op de achtergrond dat vermoedelijk een rol speelde bij de coöperatieve houding in Harlingen is dat betrokkenen lering trokken uit de jarenlange maatschappelijke onrust en strijd rond de Omrin Centrale. Die situatie werd door niemand bevredigend gevonden. Deze les uit het recente verleden stimuleerde ook de gemeente en de exploitant om maatschappelijke onrust te voorkomen. In de casus windmolens lijken het ontstaan en de escalatie van maatschappelijke onrust geen relevant signaal te zijn geweest voor de exploitanten, het ministerie van EZ en in zekere zin ook niet voor de provincies: het tijdpad bleef leidend.

32

Hoewel maatschappelijke onrust door de Pilot Harlingen op effectieve wijze lijkt te worden gekanaliseerd is het niet zo dat daarmee alle risico op maatschappelijke onrust is weggenomen. Volgens geïnterviewden hoeft er maar iets te gebeuren (een incident, tegenstrijdige communicatie door samenwerkingspartners in de Pilot Harlingen) en het vertrouwen kan verdampen. Ook nieuwe ontwikkelingen in de Industriehaven als gevolg van de energietransitie kunnen brandstof geven aan nieuwe maatschappelijke onrust. Alertheid blijft dus noodzakelijk. Ook vanuit de hoek van de gevolgen voor de Waddennatuur kan onrust ontstaan. Als natuurorganisaties alsnog ‘hun achterban mobiliseren’ kan dit het risico op maatschappelijke onrust verhogen.

De escalatie van onrust: analyse en handelingsperspectief In de casussen Windpark N33 en Oostermoer / Drentse Monden was geen sprake van coöperatie, enkel van oplopende onrust. Uit de casus kunnen verschillende conclusies worden getrokken over de factoren die escalatie in de hand werken. Ook hier kunnen we factoren spiegelen aan de casus Harlingen. We herhalen de kanttekening: omdat wij slechts enkele casussen hebben kunnen onderzoeken is wat volgt dus hypothesen. We delen de escalerende factoren op in ‘sentimenten bewoners’, ‘driehoek burger, bestuur en bedrijfsleven’ en ‘interbestuurlijke verhoudingen binnen de overheid’. Sentimenten bewoners Maatschappelijke onrust onder bewoners ontstaat door een samenspel van meerdere redenen. In de regio rondom de windparken leeft van oudsher een sentiment dat bewoners ‘achtergesteld en niet serieus genomen worden’ en dat de regio een ‘wingewest’ is. De afhandeling van de schade door gaswinning bevestigt de achterliggende tegenstelling tussen bewoners en kapitaal. Rond de windmolens wordt dat beeld ook weer bekrachtigd door de actievoerders. Het beeld wordt bevestigd op informatieavonden en in bezwaarprocedures, als er niet serieus wordt ingegaan op de zorgen die leven maar als in plaats

daarvan een technocratische insteek wordt gekozen. Het beeld is dat de windparken er hoe dan ook moesten komen zonder dat bewoners hierover iets te zeggen hadden of van zouden kunnen profiteren. De bewoners kregen wel de lasten maar niet de lusten. Men vindt dat naar alternatieven die bewoners opperden niet is geluisterd. Al deze zaken dragen eraan bij dat burgers a) een schending van hun integriteit en rechten ervaren; en b) dat men de ander (initiatiefnemers, exploitanten, overheid) hiervoor wil corrigeren. In iets andere bewoordingen: men ervaart onrecht en men tekent protest aan. Bij geen gehoor zoekt dat protest een andere uitingsvorm: escalatie behoort dan tot de mogelijke gevolgen. Het verschil met de casus Harlingen is groot. Daar vinden bewoners in eerste instantie ook geen gehoor. Maar als zij zich organiseren en zo machtiger worden, vinden bewoners wél gehoor, met als gevolg dat het voorkomen van escalatie een gezamenlijke zorg wordt van de vereniging die de bewonersbelangen vertegenwoordigt, de onderneming en de overheid. Op sommige plekken in Noord-Nederland is dat gevoel niet gehoord te worden mogelijk endemisch. Daar zijn breukvlakken in de populatie ontstaan (stereotypen over wij en zij, langs de lijnen van bijvoorbeeld sociale klassen of eigenaarschap) die een ideologisch effect hebben: ze verklaren (a priori) waarom zij zich niets aan zullen trekken van ons.

Uit de literatuur is bekend dat dat soort vooronderstellingen het risico op escalatie vergroot.28 We hebben in de casussen meerdere strategieën beschreven die vanuit het lokaal bestuur werden toegepast om juist wel met bewoners in contact te komen, naar hun zorgen te luisteren en duidelijke informatie te geven. Uit de

28 Postmes, T., Bezouw, M. V., & Kutlaca, M. (2014). Van collectief ongenoegen tot ordeverstoringen. Den Haag: Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatie Centrum.

33

interviews en mediaberichtgeving bleek dat het vertrouwen van bewoners in het lokaal bestuur groter was dan dat in de provinciale en landelijke overheden. Dat dit bijdraagt aan spanningen tussen overheidslagen onderling is ook evident uit de casussen. Bewoners ervaren dat overheden niet spreken met één mond (zie ook onder ‘Interbestuurlijke verhoudingen binnen de overheid’). Om tegenmacht te bieden hanteren bewoners in het algemeen verschillende strategieën, waaronder: reclameren, procederen en actief corrigeren. Al deze zaken zijn in de casus van de windmolens volop aan de orde. De openbare orde problematiek escaleert als mensen zelf zaken willen gaan ‘rechtzetten’ (bijvoorbeeld door anderen te intimideren of bestraffen). Voor zover wij hebben kunnen vaststellen is deze escalatie vooral reacties geweest op eerdere gebeurtenissen en reacties op frustraties dat reguliere protesten geen zin hebben. Er zit derhalve geen ‘ideologische’ beweging achter om de bestaande orde in het Noorden om ver te werpen, maar het zijn processen van ‘onderop’. Dit maakt echter de escalaties die er zijn geweest overigens niet minder ernstig: het is veel te ver gekomen. We zien in de casussen dat escalatie voortkomt uit machteloosheid. Het gevoel niet gehoord te worden als je je stem verheft leidt tot een zoektocht naar andere soorten van actie.

Sommigen gaan dan over tot “ludieke acties” en dezelfde of andere personen maken zich schuldig aan grensoverschrijdende intimidatie en geweld. Maar het zijn volgens de radicaliseringsliteratuur meestal individuen of soms kleine deelgroepen die hardere actie omarmen. In de casus van de windparken valt op dat gemeenten samenwerkten met de actievoerders in hun legitieme verzet. Zowel de gemeenten als de actievoerders raakten al vroeg gefrustreerd door de onmogelijkheid om invloed uit te oefenen. Er ontstond zo een zeer scherpe tegenstelling van “wij” (bewoners en gemeenten samen) tegen “zij” (initiatiefnemers, ministerie en provincies). En er werd soms uitgedragen: bewoners zullen hiertegen in verzet komen.

In de tijdlijn valt ons op dat het legitieme protest tegen de windmolens zich al heel vroeg vermengt met ludieke acties die de fatsoensgrenzen overschrijden. Grensoverschrijdende acties zijn daardoor soms niet goed meer te onderscheiden van legitiem verzet. De hardere acties zijn ogenschijnlijk door individuen gepleegd. Het is zeer wel denkbaar dat zij zich gesterkt en gelegitimeerd voelden door de scherpe wij/zij tegenstelling die ontstond, ook al traden politie en OM prompt op tegen wetsovertredingen. Die scherpe tegenstelling ontstond, als gezegd, in een situatie waarin er voor omwonenden en gemeenten geen betekenisvolle inspraak mogelijk was in de procedure van het bevoegd gezag (EZ, en deels ook provincie). De escalatie die volgde was wellicht te voorkomen geweest door een “reset” in relaties tussen bewoners/gemeenten en hogere overheden (provincie en rijk). Het meest opvallend daarin is de noodzaak tot een reset van relaties tussen overheden. Dat is een opvallend verschil met de casus Harlingen. Uit de casussen blijkt hoe belangrijk het is voor burgers om effectief tegenmacht te kunnen bieden. Bewoners in de beschreven casussen Windpark N33 en Oostermoer / Drentse Monden organiseren zich in verschillende actiegroepen.

Zij mobiliseren tegenstanders op grote schaal, organiseren zichtbare acties die veel media-aandacht krijgen en ze ondernemen juridische procedures, met steun van gemeenten. En toch was het niet genoeg: op geen moment lijkt er sprake geweest van constructieve dialoog met het bevoegd gezag, deels doordat de gehanteerde Rijks Coördinatie Regeling inspraak minimaliseert. In Harlingen was tegenmacht door bewoners uiteindelijk wel succesvol. Maar daar was de situatie dan ook heel anders. De bewonersvereniging was een bestaande, machtige en goed georganiseerde club bewoners met een goed netwerk met veel lokale ondernemers. Alle betrokkenen hadden geleerd van de protesten rond de komst van de Omrin centrale en waren ervan doordrongen: dat nooit meer. En de ondernemer was door eerdere maatschappelijke onrust rond zoutwinning én door de ‘Groningse toestanden’ van doordrongen geraakt dat draagvlak onder de bevolking een voorwaarde was voor succesvolle exploitatie op lange termijn. 34

De houding van de initiatiefnemers is een opmerkelijk verschil tussen de casussen. Bij de windmolens lijkt een deel van de initiatiefnemers zich nooit iets aangetrokken te hebben van bezwaren van omwonenden, noch van de noodzaak tot samenwerking. Dat ligt niet alleen aan de ondernemers. Ook het bevoegd gezag zou hieruit lering kunnen trekken: zij maakte de windhandel voor initiatiefnemers zeer lucratief, maar liet na om goede participatie te vereisen. Driehoek burger, bestuur en bedrijfsleven De indruk vanuit met name de windmolencasussen is dat met name EZ zich lang weinig gelegen laat liggen aan bewoners en hun wensen en belangen. De deur voor bedrijven staat echter wijd open, zowel bij het ministerie als bij de provincies. Waar bewoners aangeven geen gehoor te vinden, onderhouden bedrijven warme banden met de overheid. De exploitanten weten de weg naar de ‘juiste ambtenaren’ makkelijker te vinden. Dat geldt met name voor de provincie en voor het Rijk, zo suggereert het casusonderzoek. De gemeente slaagt er vaker in een billijke balans te vinden. Wij weten niet of het een bewuste keuze is van EZ (en wellicht provincies) om zo sterk naar ondernemers te trekken. Opvallend is dat in Harlingen, waar burgers uiteindelijk wel in gesprek komen met EZ en toezichthouder SodM, de burgerbeweging zelf een zakelijke instelling heeft en ‘activisme’ expliciet afwijst.

Ook in de casus Harlingen hoorden wij dat EZ niet gewend zou zijn om met bewoners rekening te houden en in gesprek te gaan. Bij de windmolens speelde wellicht mee dat het bij bewoners aan eenheid ontbrak: sommige initiatiefnemers waren immers lokale grondeigenaren. Hoe dan ook is de les van beide casussen om, juist als men prijs stelt op draagvlak voor ondernemerschap, zorgvuldiger de balans te bewaren tussen belangen van overheid, bedrijfsleven en bewoners.

Uit beide casussen blijkt dat wet- en regelgeving zo is geconstrueerd dat bewoners zich moeilijk kunnen laten horen en dat, vanaf een bepaald moment, zij onmogelijk meer gehoor kunnen vinden. In dit opzicht lijkt sommige wetgeving zo geconstrueerd dat maatschappelijke onrust en escalatie waarschijnlijk zijn. Interbestuurlijke verhoudingen binnen de overheid De laatste factor die een rol speelt bij de escalatie van de maatschappelijke onrust in deze casussen is de onderlinge verdeeldheid aan overheidszijde. Er is niet één overheid in de casussen Windpark N33 en Oostermoer / Drentse Monden. In de casussen zie je dat onrust opkomt en doorgroeit als er spanningen zijn tussen gemeenten en provincie en als gemeenten, provincie en het Rijk niet op één lijn zitten. Dit zorgt ervoor dat er ‘ruis’ ontstaan in de communicatie met bewoners en dat daarmee het wantrouwen toeneemt. In de Pilot Harlingen is juist dit aspect één van de belangrijkste uitgangspunten: spreek met één mond en voorkom verwarring en onduidelijkheid. 29 In het onderzoek zien we tevens dat de handhaving van de openbare orde wordt bemoeilijkt als het bestuurlijk zou botsen. De beschreven ‘grensoverschrijdende bestuurlijke driehoek’ laat zien hoe hier van onderop (politie, gemeenten) een antwoord is geformuleerd die de informatiepositie en afstemming verbeterde.

Tenslotte is onze indruk dat de ontstane onrust rond windmolens mede kon escaleren omdat de verantwoordelijkheid voor maatschappelijke onrust niet door alle overheden in gelijke mate wordt ervaren. Wellicht zou het helpen als duidelijker wordt dat overheden een gezamenlijke verantwoordelijkheid

29 Deze conclusie en de adviezen die eruit voortvloeien sluiten onder meer aan bij recente adviezen voor tegengaan van regional onbehagen en ressentiment. Zie Caspar van den Berg en Annemarie Kok (2021). Regionaal maatschappelijk onbehagen: Naar een rechtsstatelijk antwoord op perifeer ressentiment, Rijksuniversiteit Groningen.

35

hebben om escalatie te voorkomen, c.q. om rust en goede verhoudingen te bewaren, en dat zij dat gezamenlijk zullen moeten invullen in afstemming met ketenpartners zoals politie. Handelingsperspectief Welke lessen zijn uit de casussen rond windmolens en Harlingen te trekken voor het handelingsperspectief om escalatie te voorkomen? Uiteraard geldt ook hier de kanttekening dat het casusonderzoek van bescheiden omvang is.

z

z

z

Escalatie van maatschappelijke onrust wordt minder waarschijnlijk als: z

Bewoners die hun stem in protest verheffen zich gehoord voelen door overheden en initiatiefnemers/exploitanten. Dit betekent dat overheden (lokaal, landelijk en toezichthouders) én initiatiefnemers/exploitanten vroegtijdig in contact treden met bewoners, vragen en bezorgdheid serieus nemen, aangedragen alternatieven serieus bekijken, streven naar coöperatie met bewoners en een eerlijke verdeling van zowel lasten als de lusten. De casussen laten zien dat het goed mogelijk is om met bewoners samen te werken (Harlingen en ook Midden-Groningen) en een voorbeeld (Drenthe) waarin dat moeizamer is gegaan. Belangrijke factor is daarbij tevens de houding van de betreffende activisten (bereidheid tot verbinding en meedenken). De suggestie voor het lokaal bestuur is om niet de ‘polen’ maar het ‘redelijke midden’ van activisten op te zoeken en te faciliteren.30

z

z

Bewoners meer tegenmacht kunnen uitoefenen; als zij daadwerkelijk kunnen participeren in besluitvorming en als wordt voorkomen dat zij door wetgeving buiten spel komen te staan. Overheden (gemeenten, provincie en het Rijk) onderling niet verdeeld zijn maar op één lijn zitten. Hierdoor zal er minder ‘ruis’ ontstaan in de communicatie met bewoners en kan daarmee het vertrouwen toenemen. Een prikkel aanwezig is om daadwerkelijk draagvlak te creëren. In de casus Pilot Harlingen was deze prikkel aanwezig, in de casussen van de windparken ontbrak echter deze prikkel. Indien initiatieven van ondernemers samenvallen met de doelstelling(en) van de overheid, dan is dat een extra waarborg om alle belangen extra goed af te wegen. De provinciale en landelijke overheden niet alleen goed toegankelijk zijn voor ondernemers (initiatiefnemers, exploitanten) maar ook voor bewoners. Overheden (gemeenten, provincie en het Rijk) gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen voor het bewaren van rust en goede verhoudingen en het voorkomen van escalatie, samen met ketenpartners zoals politie.

30 Zie voor meer informatie over het in contact treden met het ‘redelijke midden’ het ‘denkkader polarisatie’ van Bart Brandsma: https://insidepolarisation.nl/wp-content/uploads/2019/08/BartBrandsma_Vrij-Nederland_8-januari-2019.pdf

36

COLOFON Opdrachtgever Financier Auteurs Met medewerking van

Foto omslag Uitgave

Regionaal Bestuurlijk Politie Overleg Noord-Nederland Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Drs. R. van Wonderen Prof. dr. T. Postmes L.H.L. Reches, MSc I. van Grunsven I. Teunissen ANP - Huisman Media Verwey-Jonker Instituut Kromme Nieuwegracht 6 3512 HG Utrecht T (030) 230 07 99 E secr@verwey-jonker.nl I www.verwey-jonker.nl

De publicatie kan gedownload worden via onze website: http://www.verwey-jonker.nl ISBN 978-94-6409-151-9 © Verwey-Jonker Instituut, Utrecht, maart 2022. Het auteursrecht van deze publicatie berust bij het Verwey-Jonker Instituut. Gedeeltelijke overname van teksten is toegestaan, mits daarbij de bron wordt vermeld. The copyright of this publication rests with the Verwey-Jonker Institute. Partial reproduction of the text is allowed, on condition that the source is mentioned.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=34418fb1-c44d-4c14-9873-fa4a5ac4cde0