Groenvisie Borger-Odoorn
Tekst van het document
Groenvisie Borger-Odoorn
Colofon Opdrachtgever Gemeente Borger-Odoorn Auteur Cyber Advies Joyce Lokate Julia Kloosterboer Versie Referentie 42023068 Definitief 20-11-2024
2
Voorwoord In Borger-Odoorn zijn we trots op onze groene leefomgeving. Het maakt onze gemeente een aantrekkelijke plek om te wonen, vormt een belangrijke drager voor recreatie en toerisme en is een bron van inspiratie voor ondernemerschap en cultuur. De groenstructuur kenmerkt bovendien de verschillende cultuurlandschappen bestaande uit de Hondsrug, het Hunzedal en de Veenkoloniën. De maatschappelijke opgave op het gebied van aanpassing aan klimaatverandering vraagt om een hernieuwde kijk op de groene inrichting van onze gemeente. Groen zorgt voor verkoeling tijdens warme zomers en daarmee voor vermindering van hittestress. Bovendien speelt groen een belangrijke rol in de afvoer van regenwater. Het belang hiervan neemt toe met de verwachting dat we in de toekomst vaker te maken zullen krijgen met extreme regenval. Daarom willen we onze openbare ruimte verder vergroenen, waarbij de grootste opgave ligt in de oudere wijken en het centrum van Borger. Met onze Groenvisie willen we een gezonde leefomgeving creëren voor al onze bewoners die uitnodigt tot sport en bewegen en de cultuurhistorische waarden en identiteit van de verschillende landschappen en dorpen versterkt. Hiermee brengen we bewoners bij elkaar en maken we onze gemeente nog aantrekkelijker voor recreatief bezoek en verblijf, zowel op het ‘zand’ als op het ‘veen’.
Dit doen we bijvoorbeeld door het creëren van groene speelplaatsen en het toevoegen van extra groenkwaliteit. Om de biodiversiteit te vergroten, willen we meer inzetten op ecologisch beheer. Dit draagt bij aan het verhogen van de natuurwaarde van bijvoorbeeld plantsoenen en bermen voor zowel mens als dier. Aangezien de openbare ruimte in Borger-Odoorn in veel gevallen grenst aan de randen van akkers en bossen zoeken we hierbij de samenwerking met agrarische ondernemers en andere terreinbeheerders, zoals Staatsbosbeheer, Stichting Het Drentse Landschap en de waterschappen Hunze en Aa’s en Vechtstromen. Daarnaast blijven we ons inzetten voor natuureducatie in het basisonderwijs. Met deze nieuwe Groenvisie zetten we in op het behoud en de verdere ontwikkeling van groen in al zijn vormen met oog voor de belangen van onze bewoners, ondernemers en natuurlijke omgeving. Samen werken we aan een groene, gezonde en duurzame toekomst voor Borger-Odoorn. Met recht Cittaslow! Jeroen Hartsuiker Wethouder Openbare Ruimte en Groen
3
Inhoudsopgave Voorwoord
3
Inhoudsopgave
4
Inleiding
5
1. Kaders
8
1.1 Participatieproces
8
1.2 Beleidskaders
7
2. Visie en opgaven
10
2.1 Biodiversiteit
10
2.2 Klimaatbestendigheid
12
2.3 Identiteit en beleving
14
2.4 Gezondheid en welzijn
16
3. Groenstructuur
18
3.1 Structuurkaart met structuurgebieden
18
3.2 Beschrijving per structuurgebied
20
4. Kaders en randvoorwaarden
25
4.1 Samenwerking en organisatie
25
4.2 Vervolg
27
Bijlagen
28
Bijlage 1 Aanleiding en totstandkoming
28
Bijlage 2 Beknopte analyse kaders
30
Bijlage 3 Ecologisch beheer
35
Bijlage 4 Begrippenlijst
35
4
Inleiding
U kunt uw weg vervolgen richting de veenkoloniën waar u de ruimte ervaart van dit vlakke landschap. In de linten worden groene erven afgewisseld met open plekken die doorkijk bieden richting het open gebied. Kenmerkend zijn ook de structuur van de wijken, sluizen en diepen, de langgerekte lintdorpen met robuuste bomenrijen en doorzichten vanuit het lint naar het achterliggende landelijk gebied.
Als u door de gemeente Borger-Odoorn fietst, rijdt u van west naar oost door drie verschillende beleefbare landschappen. Op de Hondsrug ervaart u de historie van de hunebedden en doorkruist u de bossen waar verschillende soorten flora & fauna te beleven zijn. Deze bossen worden afgewisseld door andere boomstructuren, erfbeplanting en de karakteristieke esdorpen en brinken. Wanneer u de heuvelrug afrijdt wordt u verrast door het landschapsbeeld van het Hunzedal. Hier heeft de beek vrij spel. Dit dal is een plek van houtwallen, singels, zichtlijnen haaks op de beek en natte graslanden. Het Voorste Diep snijdt dwars door de Hondsrug en het Achterste diep is het centrale gebied van de gemeente, dat tevens een scheiding vormt tussen de veenkoloniën en de Hondsrug.
De dag sluit u af op een boerderij. De ondernemer vertelt over een samenwerking waarbij onlangs wat bomen in voortuinen geplant zijn en er andere erfbeplanting is aangebracht. Ook vertelt hij dat bewoners trots zijn op hun groene gemeente. Men is betrokken bij het groenonderhoud en weet waarom wat gebeurt in het groen.
Voor u ligt de Groenvisie van de gemeente Borger-Odoorn. Deze Groenvisie geeft een beeld van waar we kansen zien voor de toekomst en welke opgaven er in de openbare ruimte op het thema groen liggen. Ook gaat de Groenvisie in op hoe we samen met bewoners, ondernemers en organisaties werken aan een groene, waardevolle leefomgeving. In 2023-2024 hebben we dit plan opgesteld, waarin we keuzes maken voor het beheer, de inrichting en het gebruik van het groen. Ook staan de kwaliteiten van de verschillende, onderliggende landschappen centraal.
De groene cijfers ▶ 42.000 bomen ▶ 5.358.3000 m2 gras ▶ 90.000 m2 heesters ▶ 16.000 m2 hagen ▶ 2.600 m2 vaste planten ▶ 3.020.000 m2 landschapselementen (o.a. heide, bos en houtwallen)
▶ 253.000 m bermsloten ▶ 248.000 m schouwsloten Cijfers bekend in mei 2024
Figuur 1: opbouw gemeente Borger-Odoorn
5
De gemeente beheert het groen in alle verschillende kernen en langs wegen in het buitengebied. Hieronder vallen onder andere meer dan 42.000 bomen die staan in kernen, langs wegen en in bosgebieden. Verspreid over de drie gebieden liggen verschillende groene parels in de vorm van natuurparken, begraafplaatsen en brinken. De Hondsrug heeft de internationale status van een Unesco Global Geopark. Deze status is niet alleen gericht op het beschermen van geologisch erfgoed, maar ook op het bevorderen van duurzaamheid, natuurbehoud en groene initiatieven die het welzijn van de gemeenschap en het milieu ten goede komen. Maatschappelijke waarden en opgaven Groen is een van de belangrijkste stofferingen in de openbare ruimte. Voor een prettige en gezonde leefomgeving is het groen essentieel. Afgelopen periode is er hard gewerkt aan een mooie basis voor een groene openbare ruimte die eenvoudig en ruimtelijk van opzet is. De komende jaren willen we met het groen nog meer inspelen op de veranderende wereld en werken aan verschillende maatschappelijke waarden en opgaven. De waarden waar deze Groenvisie op inzet zijn bepaald door een analyse van het beleid van de gemeente, participatie, het coalitieakkoord en nationale kaders zoals de Duurzame Ontwikkelingsdoelen. Hieruit kwamen vier waarden naar voren die een fysieke invulling in het groen krijgen.
De vijfde waarde, Samenwerking & Organisatie, omvat de randvoorwaarden die nodig zijn om deze Groenvisie waar te maken. Deze waarden dragen de Groenvisie en vormen een stevig en herkenbaar fundament: ▶ Biodiversiteit ▶ Klimaatbestendigheid ▶ Identiteit & beleving ▶ Gezondheid & welzijn ▶ Samenwerking & organisatie Figuur 2: Waarden en opgaven van de Groenvisie
Doel van de Groenvisie Met deze visie zorgen we voor een perspectief waar we samen naartoe kunnen werken. Het groen draagt straks nog meer bij aan een prettige leefomgeving voor mens én dier. Het streefbeeld van de visie geeft ons richting en kaders, zeker als het gaat om het stellen van prioriteiten. Samen met de visie leggen we ook de groenstructuur vast met de belangrijkste groene structuren in onze gemeente. In de toekomst willen we meer gaan sturen op de bovengenoemde waarden van het groen. Dit vraagt om andere inzichten, creatieve oplossingen en integrale samenwerking. Met deze Groenvisie gaan we op een andere manier naar ons groen kijken en stellen we ambities voor de verschillende waarden van het groen.
6
Leeswijzer Hoofdstuk 1: De maatschappelijke waarden en opgaven zijn gebaseerd op deze analyse van het huidige beleid en participatie. In dit hoofdstuk worden de kaders weergegeven die input leveren voor het opstellen van de visie, opgaven en uitgangspunten in deze Groenvisie. Hoofdstuk 2: Deze Groenvisie is gebaseerd op vier waarden van het groen. Allereerst worden de waarden uitgelegd in een algemene beschrijving. Daarna volgt de visie van Borger-Odoorn hierop. ‘Wat betekent dit voor groen in Borger-Odoorn?’ We formuleren waar kansen liggen of waar dit (het best) tot uiting komt.
Figuur 3: Opbouw per waarde
Om deze visie te realiseren, worden een aantal opgaven geformuleerd. ‘Wat moeten we doen?’ Deze opgaven dragen in ieder geval bij aan het behouden, versterken en ontwikkelen van wat er in de visie is geformuleerd. De concrete uitwerking hiervan kan op veel verschillende manieren worden opgepakt. Om hier richting aan te geven, worden een aantal uitgangspunten geformuleerd. Deze uitgangspunten passen we toe bij inrichting en beheer van groen, of als toetsingskader bij initiatieven. In de verdere uitwerking van de Groenvisie (bijvoorbeeld in een beheerplan of andere programma’s) kan er focus gelegd worden op bepaalde punten of kunnen punten juist aangevuld of concreter gemaakt worden.
Hoofdstuk 3: De uitgangspunten vertalen we naar de groenstructuurkaart. Allereerst beschrijven we de kaart en leggen we uit hoe deze gebruikt kan worden. We lichten de belangrijkste legenda-eenheden toe. Hoofdstuk 4: In het laatste hoofdstuk gaan we in op de overkoepelende opgaven en randvoorwaarden rond samenwerking en organisatie binnen het groen. Hier komen ook participatie en educatie aan bod. Implementatie en uitvoering valt buiten de scope van deze Groenvisie. Dit hoofdstuk geeft input voor deze verdere uitwerking en stappen voor het vervolg. Bijlagen: In de bijlagen is aanvullende informatie te vinden over de totstandkoming van deze visie, de uitgebreide kaders, informatie over ecologisch beheer en een begrippenlijst.
7
1. Kaders Dit hoofdstuk beschrijft de geldende beleidskaders en andere basisvoorwaarden voor de Groenvisie zoals de input van het participatieproces. Een beknopte analyse van alle afzonderlijke kaders is te vinden in bijlage 2. Deze analyse is de basis voor de visie.
1.1 Participatieproces Uit de vragenlijst die door bijna 300 bewoners is ingevuld zijn een aantal aanknopingspunten voor de Groenvisie te halen: ▶ Groen is belangrijk voor bewoners van de gemeente. ▶ Bewoners willen betere communicatie en in gesprek met de gemeente over het groen. ▶ Het onderhoud kan meer en beter worden uitgevoerd. ▶ Over het algemeen zijn bewoners positief, maar er mag meer biodiversiteit zijn in de bermen. ▶ Klimaatadaptatie en de natuur zijn gang laten gaan vinden bewoners belangrijk.
1.2 Beleidskader Binnen de gemeente hebben we een aantal nota’s en beleidsplannen die kaders vormen voor deze visie. ▶ Het coalitieakkoord heeft als ambitie een groene leefomgeving met karakter en een uitstraling die aantrekkelijk en schoon is. ▶ Het bestuursprogramma legt de nadruk op communicatie, verkeersveiligheid en duurzaamheid. ▶ Deze Groenvisie geeft uiting aan de volgende ambities uit de Omgevingsvisie: Behoud het Goud & Vitaal Landelijk gebied. Daarnaast vormt de Waardenkaart een kader. ▶ Deze Groenvisie heeft raakvlakken met de Duurzaamheidsagenda op het gebied van klimaatadaptatie en biodiversiteit. ▶ Ook het Cittaslow keurmerk vormt een kader met de focus op de kwaliteit en identiteit van de leefomgeving en het landschap. ▶ De Duurzame ontwikkelingsdoelen (Sustainable Development Goals) vormen kaders voor deze Groenvisie met hun doelstellingen voor de leefomgeving en specifiek het groen.
Figuur 4: Relevante Duurzame ontwikkelingsdoelen
De ambities uit deze Groenvisie hebben overlap met de Duurzaamheidsagenda en het nog vast te stellen BIOR (Bewegen in de Openbare Ruimte). Om deze reden heeft er integrale afstemming plaatsgevonden bij het opstellen van de punten in deze visie.
8
Waardenkaart
Gemeente Borger-Odoorn Drouwenermond N374
Drouwenerveen
Nieuw-Buinen Drouwen Bronnegerveen Bronneger 1e Exloërmond
Buinerveen Buinen Borger
2e Exloërmond
Zandberg
Exloërveen
Ees
N379
Westdorp Ellertshaar
tt Gemeente Gemeente Borger-Odoorn Borger-Odoorn
2e Valthermond
Eesergroen
Valthermond
Exloo N34
Eeserveen
Drouwenermond Drouwenermond
€
N374 N374
Odoorn
Drouwenerveen Drouwenerveen Odoornerveen
Valthe
Nieuw-Buinen Nieuw-Buinen
ouwen ouwen
Borger-Odoorn Bronnegerveen Bronnegerveen
Pingoruïne Pingoruïne Celtic fields Celtic fields Laanbeplanting Laanbeplanting Karresporen Karresporen Historische route Historische route Weg met lintbebouwing Weg met lintbebouwing
Klijndijk
Bronneger Bronneger 1e Exloërmond 1e Exloërmond
Buinerveen Buinerveen Buinen Buinen
Drouwenermond N374
Borger Borger nerveen
2e Exloërmond 2e Exloërmond Exloërveen Exloërveen Nieuw-Buinen
Ees Ees
N379 N379
Valthermond Figuur 5: Waardenkaart uit de Omgevingsvisie Valthermond 1e Exloërmond Exloo Exloo
Buinerveen N34 N34
2e Exloërmond Exloërveen Odoorn
€ €
Landschap Veenkoloniën Kampontginning / essen Beekdalen Bos en natuur Oude bossen Heide en broekontginning Zandberg Onontgonnen Zandberg heidevelden Bebouwd gebied Historische kern
Zandberg
Monumenten Monumenten Rijksmonument gerechtsgebouw Rijksmonument boerderij gerechtsgebouw Rijksmonument Rijksmonument winkel boerderij Rijksmonument € Rijksmonument religieuze winkel € Rijksmonument gebouwen Rijksmonument religieuze gebouwen Rijksmonument begraafplaats Rijksmonument begraafplaats Rijksmonument woningbouw Rijksmonument woningbouw Provinciaal monument Provinciaal monument Beeldbepalende panden Beeldbepalende panden
Waarden Waarden Lofar Lofar Haven Haven Hunebedden Hunebedden Grafheuvels Grafheuvels Middelbaar onderwijs Middelbaar Winkelhart onderwijs Winkelhart Landbouwgebied Landbouwgebied Recreatieve trekpleister Recreatieve trekpleister Monumenten Historisch hart hart Rijksmonument gerechtsgebouw Historisch Natuur Natuur Rijksmonument boerderij Zicht Zicht Rijksmonument winkel € Stiltegebied Rijksmonument religieuze gebouwenStiltegebied Grondwaterbeschermingsgebied Grondwaterbeschermingsgebied Rijksmonument begraafplaats Rijksmonument woningbouw Provinciaal monument 9 Beeldbepalende panden
Pingoruïne Celtic fields Laanbeplanting Karresporen Historische route Weg met lintbebouwing 2e Valthermond 2e Valthermond
roen roen
Landschap Landschap Veenkoloniën Veenkoloniën Kampontginning / essen Kampontginning / essen Beekdalen Beekdalen Bos en natuur Bos enbossen natuur Oude Oude Heidebossen en broekontginning Heide en broekontginning Onontgonnen heidevelden Onontgonnen heidevelden Bebouwd gebied Bebouwd gebied Historische kern Historische kern
2. Visie en opgaven
Figuur 6: Waarden van de Groenvisie
Dit hoofdstuk is de kern van deze Groenvisie. De Groenvisie is uitgewerkt in vier Waarden, die elk het belang van groen laten zien. Deze zijn Biodiversiteit, Klimaatbestendigheid, Identiteit & beleving en Gezondheid & welzijn. De komende jaren gaan we verder werken aan deze waarden van het groen in de gemeente. De waarden staan niet op zichzelf en vormen samen één geheel, daarom is er ook overlap tussen de waarden. In dit hoofdstuk gaan we in op wat de visie van de gemeente is op de verschillende waarden van het groen. Elke waarde heeft dezelfde opbouw en begint met een beschrijving van de waarde, daarna de visie en de opgaven in het groen in de gemeente. De komende jaren gaan we ons actief inzetten om de opgaven te realiseren. Op basis van de opgaven zijn er een aantal uitgangspunten geformuleerd die uiting geven aan de opgaven en we meenemen bij ons dagelijks werk en plannen voor de toekomst. Per waarde zijn er algemene uitgangspunten en uitgangspunten die aangeven waar de focus ligt bij elk van de drie landschapstypen. Dit sluit niet uit dat de uitgangspunten ook in andere gebieden van toepassing kunnen zijn. De uitgangspunten voor de veenkoloniën, zijn ook uitgangspunten voor het veengebied ten westen van de Hondsrug. Door de overlap tussen waarden kan het ook voorkomen dat uitgangspunten invloed hebben op meerdere waarden.
Samenwerking & organisatie wordt als randvoorwaarde behandeld en verder uitgewerkt in hoofdstuk 4.
2.1 Biodiversiteit Bio’ betekent leven en ‘diversiteit’ betekent afwisseling of verschil. Onder biodiversiteit verstaan we alle verschillende soorten leven (planten, dieren en andere organismen), en dan met name de variatie hierin. Dankzij de verschillende soorten blijft de natuur in evenwicht. Hoe meer verschillende soorten planten en dieren er zijn, hoe gezonder het ecosysteem en hoe hoger de natuurwaarde. Een ecosysteem is een leefgebied, met ‘bijbehorende’ soorten die elkaar van nature in stand houden. Soorten die van nature in een gebied of op een plek voorkomen zijn extra belangrijk. Deze zijn aantrekkelijker voor andere soorten die bij het ecosysteem van dit gebied of deze plek horen. Wanneer een soort van nature niet voorkomt in een gebied of plek, kan het voorkomen dat deze geen natuurlijke ‘vijand’ heeft die de populatie in stand kan houden. Dan neemt de soort een gebied of plek over en verdwijnt de diversiteit. Dit noemen we invasieve soorten en/of plagen. Naast de verscheidenheid aan soorten omvat biodiversiteit ook de variatie aan ecosystemen, waar die soorten voorkomen. Verbinding is het sleutelwoord bij het vergroten van de biodiversiteit: Planten en dieren verplaatsen en verspreiden zich van plek tot plek door verschillende (groene) gebieden of langs groenblauwe verbindingen. Voorbeelden zijn de natuurparken, lanen, singels, bermen, vijvers en watergangen.
Tot slot omvat biodiversiteit ook de genetische variatie binnen soorten. Bijvoorbeeld de varianten binnen een boomsoort of de verschillende ondersoorten van een bepaald dier. We kunnen niet zonder biodiversiteit. Soorten en ecosystemen zorgen voor de productie van zuurstof, afbraak van dode dieren en planten, bestuiving van planten, waterzuivering en het beheersen van plagen.
10
Visie Het is dus zaak om de biodiversiteit te beschermen en zo de bijbehorende ecosystemen in stand te houden. Dit draagt niet alleen bij aan de instandhouding van beschermde soorten, maar wapent ons ook beter tegen ziekten en plagen, overlast van bijvoorbeeld eikenprocessierups en invasieve exoten. We zetten ons in om de natuurwaarden te behouden en versterken. We zetten ook in op bestrijding en beheersing van invasieve exoten door middel van eliminatie en beheer. Daarvoor voeren we het beheer en onderhoud zo veel mogelijk ecologisch uit. Meer informatie over ecologisch beheer is te vinden in de bijlage 3. Ontwikkelingen en initiatieven die bijdragen aan het vergroten van biodiversiteit worden gestimuleerd, zeker op agrarische- en recreatieterreinen. De robuuste groene structuren die al aanwezig zijn, worden verstevigd en versterkt. De verschillende groene gebieden met hoge natuurwaarden worden zo veel mogelijk met elkaar verbonden door verschillende groene structuren, en versnippering van het groene netwerk wordt tegengegaan. We blijven in samenwerking met onze agrariërs werken aan het creëren van meer locaties voor bloemrijke akkers en we blijven inzetten op streekbeheer en landschapsonderhoud. Opgaven Om dit te bereiken zetten we in ieder geval in op de volgende opgaven: ▶ Groenblauwe netwerk behouden, versterken en ontwikkelen. ▶ Toepassen en vergroten van gradiënten.
▶ Verbeteren van soortendiversiteit. ▶ Rekening houden met broed- en bloeimomenten in het beheer en onderhoud. ▶ Het beschermen van bestaande natuurwaarden. Uitgangspunten ▶ In bos(plantsoen) en groensingels zorgen we voor gelaagdheid. ▶ Verbeteren van de kwaliteit van bestaande natuur en versteviging van bestaande structuren. ▶ Bij inrichting en vervanging zorgen we voor soorten met verschillende bloeitijden. ▶ We passen zoveel mogelijk ecologisch beheer toe. ▶ We dragen bij aan kennis bij bewoners over het belang van groen en biodiversiteit, en de bijdrage die we samen kunnen leveren (bijvoorbeeld laten liggen van bladeren en maai in mei niet). ▶ Toepassen van vruchtdragende soorten die eetbaar zijn voor mens en dier (noten en bessen). ▶ De juiste soort staat op de juiste plek (aansluitend bij kwalitatieve eisen aan bijv. grondsoort, ruimte, vochtgehalte) – hierbij houden we rekening met uitstraling, groeimogelijkheden en diversiteit aan soorten. ▶ Als basis voor de biodiversiteit bevorderen we een gezond bodemleven.
Figuur 7: Gelaagdheid
11
▶ Grote en oude (monumentale) bomen kunnen in hoge mate bijdragen aan biodiversiteit (naast identiteit en klimaatbestendigheid) en daarom wordt ingezet op passend beheer (bij kansrijke exemplaren). ▶ Waar mogelijk toepassen van inheemse, streekeigen soorten; waar niet mogelijk passen we cultivars toe die inheemse soorten zo dicht mogelijk benaderen. ▶ In het bos zijn open plekken onmisbaar en dood hout is een belangrijk onderdeel binnen het ecosysteem. De uitgangspunten hieronder geven aan waar de nadruk op ligt per landschapstype. Dit betekent niet dat we deze uitgangspunten uitsluiten in andere landschappen. Hondsrug ▶ Versterken van de aanwezige bosstructuren: het bos bestaat uit verschillende bostypen en boomsoorten, van verschillende leeftijden. ▶ Kritisch kijken naar gazons binnen de bebouwde kom en waar mogelijk deze (deels) omvormen naar meer biodiverse vegetatie. Hunzedal ▶ Zo veel mogelijk aansluiten bij natte landschappen. ▶ Ecologische verbindingen versterken. ▶ Samenwerken aan kruidenrijke akkerranden. Veenkoloniën ▶ We dragen met natuurlijke oevers bij aan biodiversiteit. ▶ Watergangen, akkerranden en ecologische verbindingen beheren we ecologisch. ▶ De kansen voor smalle bermen liggen in het werken met bermmaaisel van goed ontwikkelde bermen of een bloemrijk mengsel om in te zaaien.
▶ Bij middelbrede bermen voegen we pluksgewijs struweel toe boven op de maatregelen voor smalle bermen. ▶ Bij brede bermen passen we gefaseerd maaien toe en voeren het maaisel na een paar dagen af. ▶ Overhoeken vormen we om tot ruigte, struweel of kruidenrijk gras.
2.2 Klimaatbestendigheid Het klimaat verandert en de weersomstandigheden ook. De kans op wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen neemt toe. Stortbuien en langdurige neerslag veroorzaken wateroverlast. Door hitte zijn er meer schaduwrijke- en verkoelingsplekken nodig om mens en dier prettiger te laten leven. Droogte geeft schade aan agrarisch gebied en groen en maakt de bodem instabiel. Klimaatverandering heeft dus directe gevolgen voor onze omgeving en de manier waarop we deze inrichten en onderhouden. Het groeiseizoen wordt langer door de warmere winters en er is een bijkomend effect van klimaatverandering op het groen in woongebieden: het sortiment van bomen en struiken verandert. Sommige soorten kunnen nu eenmaal beter tegen langere periodes van droogte of juist van hevige neerslag dan andere. Daarom is het van belang dat we kiezen voor de boom- en plantensoorten die bestendig zijn tegen het veranderende klimaat. Zeker op plekken waar deze extreme situaties het snelst tot uiting komen.
12
We moeten onze omgeving daarom aanpassen aan het veranderende klimaat en de leefomgeving klimaatbestendig maken. Groen is in staat om water vertraagd in de bodem te laten lopen, waardoor tijdens hevige regenbuien minder druk op het rioolstelsel ontstaat. Een slim ontworpen openbare ruimte met (grote, volwassen) bomen, groen en water, zorgt ervoor dat er geen/minder opwarming kan plaatsvinden en het risico op droogte en wateroverlast afneemt. Visie We zetten in op het klimaatbestendig maken van ons groen. We zorgen ervoor dat groen zo veel mogelijk bijdraagt aan het verminderen van hittestress en het voorkomen van wateroverlast en droogte. In bestaande en nieuwe buurten zorgen we voor voldoende groen en minder verstening. We dragen bij aan het bewustzijn van bewoners van hun bijdrage aan klimaatadaptatie, omdat we samen meer kunnen doen. Het groen is beter bestand tegen extreme pieken in weersomstandigheden, ziekten en plagen. Ook in het landelijk gebied speelt het groen een rol in het vasthouden en bergen van water en het tegengaan van stofstormen. Bomen koesteren we op de plaatsen waar ze tot hun recht komen en optimaal bijdragen aan de klimaatdoelstellingen. Opgaven Om dit te bereiken zijn er een aantal maatschappelijke opgaven: ▶ We voegen waar mogelijk groen toe met een focus op kroonvolume van bomen en groenstructuren. ▶ Het groen is klimaatbestendig.
▶ We vergroten het waterbergend vermogen van het groen op het veen en de Hondsrug. ▶ Meer water vasthouden in het Hunzedal. Uitgangspunten ▶ We houden de bomenbalans minimaal op peil (herplantplicht), waarbij we ook sturen op een minimale boomkroondekking van 30% binnen de bebouwde kom. ▶ Waar mogelijk vervangen we verharding door groen in de openbare ruimte (voetpaden 30 km zones) en stimuleren we de omvorming naar groen op particulier terrein (tuinen, schoolpleinen). ▶ Aanpassen van bestaande bermen voor meerdere natuurtypen en vegetatielagen om waterbergend vermogen en biodiversiteit te vergroten. ▶ Groene en schaduwrijke plekken inrichten die zorgen voor koelte en goede luchtcirculatie. ▶ Bij vervanging en herinrichting kiezen we, waar nodig, voor soorten die bestendig zijn tegen het veranderende klimaat. ▶ We zetten in op bodemverbetering zodat de vegetatie zich optimaal kan ontwikkelen en het water langer vastgehouden wordt. ▶ We stimuleren groene daken en gevels.
13
De uitgangspunten hieronder geven aan waar de nadruk op ligt per landschapstype. Dit betekent niet dat we deze uitgangspunten uitsluiten in andere landschappen. Hondsrug ▶ Kies voor planten die weinig water nodig hebben of diepwortelend zijn. ▶ We vangen zo veel mogelijk regenwater op via wadi’s en andere waterbergende maatregelen. Hunzedal ▶ Draag bij aan het hermeanderen van de beek. ▶ Draag bij aan het herstel van vloeiweides. ▶ Koppel waterberging aan lineaire landschapsstructuren zoals houtwallen. Veenkoloniën ▶ Plant stikstofbinders (zoals els) om vrijgekomen stikstof te binden, meer water vast te houden en te zorgen voor een gezonde bodem. ▶ Verstevig laanstructuren langs de ontginningslinten met een variatie aan soorten met dichte boomkronen. ▶ Pas een grote solitaire boom of een klein groepje bomen toe op punten waar verschillende wegen samenkomen.
2.3 Identiteit en beleving De identiteit en beleving van de openbare ruimte worden bepaald door de inrichting, aard van de bebouwing, het gebruik en het onderhoud ervan. Groen vormt de ‘aankleding’ en speelt een belangrijke rol bij de beleving van de openbare ruimte. Ook refereren groene landschappelijke elementen als houtwallen, singels en knotwilgen naar gebruik in het verleden, toen er nog geen prikkeldraad of plastic beschikbaar was. Op belangrijke historische plekken komt een bepaald type of soort groen voor. Denk hierbij aan de solitaire rode beuk bij woningen van belangrijke personen, zoals de burgemeester of vooraanstaande boerenfamilies. Groen is dan ook belangrijk voor de cultuurhistorische beleving. Bewoners herkennen hun buurt of straat aan een bepaalde boom of groene inrichting en een goed gebruik van groen kan bijdragen aan het gevoel van veiligheid. Die beleving hangt af van de hoeveelheid, diversiteit, herkenbaarheid en de kwaliteit van het groen. En dan gaat het niet zozeer over de biodiversiteit, maar vooral over kleur en fleur, ofwel de verschijningsvorm. Visie De identiteit van onze ruimte wordt gekenmerkt door de drie belangrijke onderliggende landschappen met de bijbehorende ruimtelijke elementen. Denk hierbij aan de opbouw van een dorp, de boerenerven en groenelementen (horend in het type landschap).
Het groen draagt bij aan de rust, de ruimte en de schoonheid van het gebied en de dorpen. De rijke cultuurhistorie is als rode draad te herkennen in de verschillende landschapstypen.
14
Het diverse groen maakt de verschillende landschappen zichtbaar en versterkt de beleving hiervan. Met name de Hondsrug en het Hunzedal zijn aantrekkelijk voor recreatie en toerisme vanwege het esdorpenlandschap en de grote groengebieden met hoge natuurwaarden. Het veengebied wordt gekenmerkt door haar agrarische karakter met lanen langs lintstructuren en groene verblijfsgebieden aan de randen van de kernen. Door de hele gemeente zijn ‘groene parels’ aanwezig, zoals natuurparken en cultuurhistorische plekken als brinken. Opgaven Om de herkenbaarheid van de drie landschappen te behouden en versterken en de rijke cultuurhistorie zichtbaar te maken, zijn dit de belangrijkste opgaven: ▶ Op de Hondsrug versterken we de contrasten tussen velden, bossen, beken en essen. ▶ In het Hunzedal richten we ons op de randen – de lanen, houtwallen en natte natuur. ▶ In de veenkoloniën versterken we de lintstructuren en de openheid van het landschap. ▶ Sterke groenbeleving voor een aantrekkelijke leefomgeving.
Uitgangspunten ▶ Zo veel mogelijk authentieke, natuurlijke en originele materialen (passend bij het gebied) toepassen, om een sterke relatie met de onderliggende landschappen te behouden en versterken. ▶ Op groene (cultuurhistorisch waardevolle) plekken, die ruimte bieden voor evenementen, dient schade door intensief gebruik zoveel mogelijk beperkt en in ieder geval hersteld te worden. ▶ De openbare ruimte wordt groen beleefd – met als richtlijn de 3-30-300 norm. ▶ Het toepassen van erfbeplanting, aansluitend bij de landschappelijke karakteristiek, versterkt de belevingswaarde. ▶ Zo veel mogelijk halfverharding en zandpaden behouden om natuurwaarden te versterken en cultuurhistorische beleving te behouden. ▶ Bij (her)inrichting van begraafplaatsen staat cultuurhistorie centraal (waarbinnen gezocht wordt naar zoveel mogelijk biodivers en klimaatadaptief handelen). ▶ Bomen in (oude) statige laanstructuren hebben in ieder geval eenzelfde vorm, waarbij afgewogen wordt of soorten kunnen verschillen (historische karakteristiek en beleving van de laan staat centraal). ▶ Toepassen van verschillende soorten beplanting, kleur en fleur als standaard om groenbeleving te versterken. ▶ We zorgen voor voldoende ruimte voor bomen, zowel bovengronds als ondergronds, zodat deze gezond oud kunnen worden. De uitgangspunten hieronder geven aan waar de nadruk op ligt per landschapstype.
Dit betekent niet dat we deze uitgangspunten uitsluiten in andere landschappen. Hondsrug ▶ Bomen langs de lanen hebben eenzelfde vorm. ▶ Groen is dienend en versterkend van de beleving van historische elementen als grafheuvels, hunebedden, lanen en oude bomen. ▶ Groen inzetten om de besloten sfeer van de kernen te versterken.
15
Hunzedal ▶ Grenzen naar de omliggende landschappen versterken (zichtbaar maken van overgangsgebieden). ▶ Singels, hagen en laanbeplanting versterken. ▶ Houtwalstructuren haaks op de Hondsrug versterken. Veenkoloniën ▶ Geborgen karakter van de lintbebouwing behouden met lage hagen en bomenlanen. ▶ Zo veel mogelijk open zichtlijnen behouden zonder dat dat ten koste gaat van de biodiversiteit en ecologische verbindingszones. ▶ Waar mogelijk passen we ecologische oevers/rietoevers toe.
2.4 Gezondheid en welzijn Je kunt van de openbare ruimte genieten, erin spelen, sporten, wandelen, de hond uitlaten of op een andere manier ontspannen. Een groene omgeving stimuleert gezond gedrag, vermindert stress en stimuleert ontmoeting. Zo’n omgeving biedt rust en ontspanning en nodigt uit om naar buiten te gaan. Kortom, je kunt van de openbare ruimte genieten en alle mogelijkheden daartoe hebben invloed op ons welzijn en onze gezondheid. Leven in een groene omgeving zorgt ervoor dat mensen mentaal en fysiek gezonder zijn, doordat ze kunnen bewegen, kunnen ontspannen en andere mensen kunnen ontmoeten. Visie We willen dat het groen in de gemeente BorgerOdoorn bijdraagt aan de gezondheid en het welzijn van onze bewoners. Daarom streven we naar een inclusieve groene leefomgeving. Het groen nodigt uit tot bewegen, ontmoeten en in het algemeen naar buiten gaan. We onderschrijven het belang van het kunnen recreëren in de buitenlucht voor de bezoekers en bewoners van de gemeente. De mogelijkheden daarvoor versterken we door middel van ons groen. Hiervoor is onder andere het groen langs fiets- en wandelverbindingen belangrijk, zeker ook om de verkeersveiligheid te vergroten. We richten groenvoorzieningen zodanig in dat ze bijdragen aan een gezonde leefomgeving.
We denken dan aan groene speelplekken, een multifunctioneel park of plekken waar veel mensen samen komen zoals de middelbare school. Opgaven Om bij te dragen aan een gezonde leefomgeving, zijn de belangrijkste opgaven in en rond het groen: ▶ Groen nodigt uit en biedt ruimte voor verschillende doelgroepen (iedereen doet mee).
16
▶ Veiligheid (fysiek en sociaal) waarborgen we bij inrichting, beheer en onderhoud van het groen. ▶ Recreatieve druk verspreiden over de gemeente zodat de natuur tussen Borger en Exloo ontzien wordt. ▶ Ontmoeting, kennisdeling en activiteit in en rond de groene leefomgeving stimuleren. ▶ Samen vergroenen: stimuleren en faciliteren van groene initiatieven (verdere uitwerking in paragraaf 4.1). Uitgangspunten ▶ Groen is altijd dichtbij en daarom zetten we ons in om in nieuwe woonwijken binnen 300 meter groene verblijfsplekken te realiseren. ▶ Groen in leefgebieden (wonen, werken, ontmoeten) nodigt uit tot bewegen. ▶ Verkeersveiligheid wordt door groen gewaarborgd en verhoogd. ▶ We verbeteren de kwaliteit van groene gebieden en plekken met weinig waarde. ▶ Met groen de fiets- en wandelpaden aantrekkelijk maken en het netwerk versterken en uitbreiden. ▶ Creëren van natuurlijk groen dat uitnodigt om te spelen. ▶ We ondersteunen initiatieven voor het maken van ommetjes door het groen. ▶ In elk dorp is er een groenvoorziening gericht op beweging. ▶ We stimuleren uitdagende en beweegvriendelijke schoolpleinen en dragen met groen bij aan verkeersveiligheid rondom scholen. ▶ Groen moet voor iedereen zoveel mogelijk te beleven en toegankelijk zijn. ▶ Samenwerking met organisaties en verenigingen voor het benutten van kansen voor het vergroenen van kernen en buurten.
De uitgangspunten hieronder geven aan waar de nadruk op ligt per landschapstype. Dit betekent niet dat we deze uitgangspunten uitsluiten in andere landschappen. Hondsrug ▶ De recreatieve druk verminderen tussen Borger en Exloo door het aanbod elders te vergroten: aantrekkelijker maken fietsverbindingen omgeving en versterken op logische verbindingen naar andere gebieden. Hunzedal ▶ Vanuit groen stimuleren we de beleving van en connectie met water en waar mogelijk verbeteren we de toegankelijkheid van water. Veenkoloniën ▶ Groen versterkt de landschappelijke beleving en verbetert de verkeersveiligheid. ▶ We passen grote bomen strategisch toe zodat er in grote, open landschappen wel schaduwrijke
17
3. Groenstructuur De groenstructuur bestaat uit een groen netwerk dat enerzijds definitie geeft aan bestaand groen en anderzijds inzet op ambities en de opgaven. De structuurkaart laat de huidige structuren zien die we in ieder geval beschermen. Deze wordt ondersteund door de legenda. Er kan bovendien waarde gekoppeld worden aan deze elementen, waardoor ze beter bijdragen aan een prettige leefomgeving. Vanuit de waarden en opgaven in hoofdstuk 2 wordt de koppeling gelegd naar de structuurgebieden in Borger-Odoorn. We beschrijven per structuurgebied wat het beeld voor de toekomst is en welke waarden en opgaven daar spelen. De kaart is opgebouwd in: ▶ Punten (=plekken) zoals brinken en begraafplaatsen. ▶ Lijnen (=structuren) zoals hoofdwegen, belangrijke waterwegen, historische kavelverdelingen, groen- en recreatieve verbindingen. ▶ Vlakken (=gebieden) zoals woonwijken, bedrijventerreinen, centra, buitengebied.
3.1 Structuurkaart met structuurgebieden Er is een groenstructuurkaart voor de gehele gemeente Borger-Odoorn opgezet. De kaart is een geografische weergave van een gedefinieerd groen netwerk. Door de verschillende groenelementen te koppelen aan de plek, structuur of het gebied waar die in ligt, geven we meer betekenis aan groen. De drie landschapstypen, de Hondsrug, het Hunzedal en de Veenkoloniën, vormen de basis van de kaart. De grenzen hiervan zijn overgenomen uit de Omgevingsvisie.
18
Figuur 8: Groenstructuurkaart
19
3.2 Beschrijving per structuurgebied In dit hoofdstuk worden de verschillende legenda-eenheden op de structuurkaart verder uitgewerkt. We beschrijven een streefbeeld per gebied en leggen een verbinding met de waarden en opgaven uit de visie. Eerst worden er een aantal algemene eenheden uitgewerkt die door heel de gemeente aanwezig zijn. Daarna worden er per landschapstype plekspecifieke eenheden beschreven. Door de sterke relatie tussen met name de Hondsrug en het Hunzedal kan het voorkomen dat er een aantal typeringen van de Hondsrug terugkomen (op kleinere schaal) in het Hunzedal. In de uitwerking van deze structuren kan hier meer nuance aan gegeven worden. Dit hoofdstuk richt zich op een korte beschrijving van de structuren, ondersteunend aan de kaart. De volgende structuren worden kort toegelicht: Algemeen ▶ Begraafplaatsen. ▶ Sportparken. ▶ Natuurparken. ▶ Accentplekken. Hondsrug ▶ Esdorpen. ▶ Hoofdontsluitings-tructuren. ▶ Essen. ▶ Bosgebieden. Hunzedal ▶ Kleinschalige landschapselementen. ▶ Kleinschalige buurtschappen. Veenkoloniën ▶ Lintdorpen – de kernen. ▶ Ontginningswegen (lintwegen). ▶ Open ontginningslandschap.
Algemeen Begraafplaatsen Het groen op begraafplaatsen speelt een belangrijke rol in het creëren van een rustige en respectvolle omgeving voor de overledenen en hun nabestaanden. Dit betekent dat er aandacht moet zijn voor een diversiteit aan planten en bomen die zorgen voor een serene en vredige sfeer en tevens refereren naar cultuurhistorische waarde. Daarnaast is het belangrijk dat het groen niet alleen mooi is om naar te kijken, maar ook functioneel. Het kan bijvoorbeeld dienen als schaduwplekken voor bezoekers, als habitat voor dieren en als buffer tegen geluid en wind. Op begraafplaatsen is op de eerste plaats de waarde identiteit en beleving van belang. Tegelijkertijd kan ook bijgedragen worden aan klimaatbestendigheid en biodiversiteit.
20
Sportparken Op sportcomplexen is vaak een specifiek gebruik van de ruimte aanwezig. Zo worden velden intensief gebruikt en zijn er vaak zomen aanwezig met stevige maat. Hier liggen kansen om deze divers in te richten, wat bijdraagt aan biodiversiteit. Daarnaast zijn er verschillende schaduwrijke plekken aanwezig, waar men kan schuilen voor zon en regen. Op de eerste plaats staat het gebruik van de velden centraal, waar focus ligt op bewegen en meedoen (gezondheid en welzijn). De overige ruimten en zomen bieden kansen voor biodiversiteit en klimaatbestendigheid. Natuurparken De natuurparken zijn intensiever gebruikte groene gebieden rond kernen of in het buitengebied. Hoe deze zijn ingericht hangt sterk af van het onderliggende landschapstype. In ieder geval zijn deze uitnodigend voor verschillende doelgroepen om een ommetje te maken, te ontmoeten en/of natuur te beleven. Deze waardevolle gebieden dragen bij aan alle waarden. Zo is er zeer gevarieerd groen aanwezig dat bijdraagt aan biodiversiteit en de beleving van het onderliggende landschapstype. Er is ruimte om water te bergen, vast te houden of juist af te voeren, wat bijdraagt aan de biodiversiteit en een klimaatbestendige leefomgeving. Accentplekken Dit zijn representatieve punten met hoogwaardig groen, zoals bijvoorbeeld de brinken. De herkenbaarheid van de plek staat centraal.
Daar hoort een hogere mate en intensiteit van inrichting en beheer bij. De focus ligt hier bij de waarden identiteit en beleving & gezondheid en welzijn in de vorm van ontmoeten en het stimuleren van bewegen. Welke plekken hieronder vallen werken we nog verder uit. Hondsrug Esdorpen Esdorpen zijn ontstaan op de overgang van hoog naar laag in het zandgebied. Uitbreiding vond plaats vanuit belangrijke plekken (zoals de brinken), langs de hoofdontsluitingen (radialen). Deze worden in aparte legenda-eenheden geduid. In de grote kernen ontstond rond de centrale brink of plein een centrum en tussen de radialen vormden zich wijken met subinfrastructuur. Het groen in de esdorpen speelt een belangrijke rol in het creëren van een prettige leefomgeving voor bewoners, ondernemers en bezoekers. Groene gebieden vormen ontmoetingsplekken en verkoelen in de meer stenige woonomgeving. Daarnaast bieden bomen in woonstraten en langs frequent gebruikte wandel- en fietsroutes schaduw en groenbeleving. Dorpsranden hebben een sterkte relatie met het omliggende landschap, en waar mogelijk wordt het landschap de kern ingetrokken. Binnen deze subelementen (dorpsranden, wijken, groene plekken, wandelen fietsroutes) spelen op eigen wijze alle waarden een belangrijke rol. Figuur 9: de Hondsrug in de gemeente Borger-Odoorn 21
Hoofdontsluiting-structuren Zoals beschreven bij de esdorpen vormen de hoofdontsluitingstructuren de sterke lijnen vanuit de kern (vaak een brink of kerkplein) richting het omliggende landschap of zelfs naar de kern van het naastgelegen dorp. Langs deze verbindingswegen is vaak al een stevige, herkenbare laanstructuur aanwezig, die op de eerste plaats bijdraagt aan de identiteit en beleving. Ook bieden de dichte boomkronen schaduw en worden deze veelal gebruikt door recreatief, langzaam verkeer. Koppelkansen zijn er te maken met biodiversiteit, waarbij fragmentatie van de herkenbare laanstructuur vermeden dient te worden. Bij uitstek lenen deze herkenbare, doorgaande lijnen zich voor het versterken van de relatie tussen bebouwde kern en het omliggende landschap door de groene aankleding. Essen Gerelateerd aan de esdorpen, ontstonden ook essen. Deze open ruimtes vormden de gezamenlijke agrarische gronden waar door het cultuurdek (bijvoorbeeld eeuwenlange bemesting) een bolling is ontstaan. Op deze structuren vindt nog altijd vaak akkerbouw plaats en op plekken wordt nu veeteelt, bollenteelt en kweek van graszoden toegepast. Vroeger was de es omrand met een houtwal. Ook waren er enkele bosjes aanwezig en was de verkaveling fijnmazig. Op bepaalde plekken zijn deze groenelementen nog intact. De randen van de essen kunnen bestaan uit bloemrijke stroken of groensingels.
In het kader van identiteit en beleving gaan we deze randen versterken. De essen liggen ook op de randen van hoog naar laag in een gevarieerd landschap van bossen, heidevelden en beekdalen. Deze natuurlijke elementen bieden volop mogelijkheden voor wandelen, fietsen en andere vormen van recreatie op de fietspaden en zandwegen, en dragen bij aan het behoud van de natuurlijke biodiversiteit. Bosgebieden In de bosgebieden zijn verschillende soorten flora & fauna te vinden en alle ontwikkelingsstadia van bomen zijn zichtbaar. Regelmatig is er dood hout te zien wat bijdraagt aan de biodiversiteit. Af en toe is er een open plek die ruimte geeft aan de grafheuvels, dobben en hunebedden. Het bos in zijn geheel is klimaatrobuust ingericht en wordt ook op die manier beheerd. Daarnaast is dit structuurgebied uitermate geschikt voor recreatie in de vorm van fietsen en wandelen en draagt daarmee bij aan gezondheid en welzijn van onze bewoners.
22
Hunzedal Kleinschalige landschapselementen De kleinschalige landschapselementen in het Hunzedal maken de grenzen van het gebied zichtbaar en dragen daarmee bij aan identiteit en beleving. De houtwallen en singels staan dwars op de Hunze om de zichtlijnen te versterken en het beekdal open te houden. De beplanting benadrukt de verschillende identiteiten en aardkundige waarden van het Voorste en Achterste Diep. Verder volgen we de provincie in de ontwikkeling van het beekdal en het project om de hermeandering van de Hunze te bevorderen.
Figuur 10: het Hunzedal in de gemeente Borger-Odoorn
Kleinschalige buurtschappen Omdat dit lagergelegen landschapstype van nature natter is zijn hier geen grotere woonkernen ontstaan. Op de iets hoger gelegen delen en aan de randen ontstonden een aantal woningen die samen nu een buurtschap vormen. Met name ten westen van Borger liggen ook in dit landschapstype een aantal essen met kleine ‘woonkernen’ gerelateerd aan deze essen. Deze zijn niet uitgegroeid tot echte dorpen maar hebben nog het formaat van een buurtschap. Vaak liggen de buurtschappen langs een ontsluitingsweg die ingekleed wordt met een laanstructuur. De erven hebben groene zomen en de natte gebieden zijn goed beleefbaar. Daar waar kruispunten ontstaan, staan boomgroepen die met dichte kronen plek bieden voor rustpunten. De buurtschappen op de randen van verschillende landschapstypen hebben een eigen identiteit die de overgang benadrukt. Daarnaast kan het groen in deze buurtschappen bijdragen aan het gezondheid en welzijn van de bewoners en de biodiversiteit in de gemeente. Veenkoloniën Lintdorpen – de kernen De moerassige, natte veengebieden werden ontgonnen. Dat wil zeggen: er werden sloten gegraven die water afvoerden, het waterpeil werd omlaag gebracht en de venige deklaag werd afgegraven ten behoeve van turfwinning. Parallel aan de rechte sloten werden ontginningswegen aangelegd waarlangs woningen ontstonden.
Op verschillende plekken ontstonden verdichtingen die zich uitbreidden tot hedendaagse woonkernen (ook wel lintdorpen). We gaan hier specifiek in op de kernen, waar woonwijken ontstaan zijn. De lintstructuren worden onder het volgende kopje beschreven. In deze woonwijken is vaak geen duidelijke hoofd- en sub-infrastructuur te herkennen, er is geen stevige hiërarchie. Als buurten zijn deze woongebieden richting het landschap ontstaan. Aan de randen en tussen deze verschillende uitbreidingen zijn groene gebieden aanwezig, al dan niet met stevige zomen. Ook zijn hier verschillende buurtoverstijgende voorzieningen (of clusters) ontstaan zoals een basisschool. Sommige kernen hebben daarnaast een groot groen gebied in de rand, ook wel natuurpark genoemd. De samenhang van al het aanwezige groen wordt versterkt, waardoor een stevige groen grid ontstaat waar ruimte is voor wandelen, fietsen en ontmoeten, maar ook voor biodiversiteit.
23
Figuur 11: de Veenkoloniën in de gemeente Borger-Odoorn
Ontginningswegen – de linten De ontstaansgeschiedenis is nog goed beleefbaar in de lintstructuren. Deze linten worden gekarakteriseerd door lintbebouwing: bebouwing met afwisselend beeld en bouwjaar en een erf met een sterke voorzijde en oriëntatie richting de weg. De opbouw van twee wegen met daarbinnen een sterke verdichting en aan de buitenzijden grote (woon) boerderijen, is karakteristiek voor dit veenlandschap. Stevige laanstructuren benadrukken de doorgaande lintwegen. Hier is ruimte voor grote bomen die de continuïteit in ieder geval benadrukken. Onder deze bomen is ruimte voor bloemrijk grasland, wat bijdraagt aan biodiversiteit. Tussen de erven aan de buitenzijden liggen open ruimten met vergezichten, waar beleving van het achterliggende landschap typerend is. Langs de kavelranden en kleine watergangen, haaks op de ontginningswegen en hoofdwaterwegen is ruimte voor wat lage ruigte. Dit benadrukt de richting van het landschap en draagt bij aan de biodiversiteit, maar behoudt open vergezichten. Open ontginningslandschap Het open ontginningslandschap vormt de ‘restruimte’ binnen het stevige kader van lintwegen en lintdorpen. Ontginningswegen en watergangen vormen de richting van het landschap. In het open ontginningslandschap zijn deze lineaire structuren zichtbaar door kruidenrijke akkerranden, singels en lage oevervegetatie.
Pluksgewijs is er struweel te vinden dat nauwkeurig is ingepast om de openheid en de sterke grid van het landschap niet te verstoren.
24
4. Kaders en randvoorwaarden De voorgaande hoofdstukken beschreven de visie en ambities op het groen en de groenstructuur met de daarbij horende kansen voor de toekomst. In dit hoofdstuk komen de kaders en voorwaarden voor het uitvoeren en toepassen van de Groenvisie naar voren. Aan bod komen samenwerking, organisatie, communicatie, participatie en educatie. Daarna wordt het vervolg om de visie en structuur verder uit te werken en te implementeren beschreven.
4.1 Samenwerking en organisatie Het groen is de verantwoordelijkheid van een grote groep mensen, in de buitendienst en op het gemeentehuis. Het implementeren van de visie en structuur vraagt om draagvlak binnen de gemeentelijke (groene) organisatie en om samenwerking tussen verschillende afdelingen die zorgen voor het beleid en de uitvoering. Daarnaast is ook voldoende budget voor het implementeren van de opgaven en uitgangspunten een belangrijke randvoorwaarde binnen de organisatie. Groen staat niet op zichzelf en is nauw verbonden met een groot aantal andere domeinen in de openbare ruimte, zoals wonen, mobiliteit en klimaat. Meer groen draagt bij aan de toekomstbestendigheid van de openbare ruimte. Zo trekt een groenere inrichting bijvoorbeeld een minder grote wissel op de benodigde capaciteit van de hemelwaterafvoer. Bij de ontwikkeling van woonlocaties en bedrijventerreinen moet zowel het belang van groen als ook het belang van wonen en andere functies worden meegenomen. Het gezamenlijk oppakken van programma’s, planningen en de uitvoering van maatregelen zorgt voor verbinding. Daarnaast is ook integrale afstemming van projecten en uitvoeringsprogramma’s van groot belang. Hierdoor kan groen als integraal onderdeel van de ontwikkeling van de gemeente geborgd worden.
Een belangrijke randvoorwaarde is het goed inrichten en volgen van de belangrijkste werkprocessen die aan de interne samenwerking ten grondslag liggen en deze verder te stroomlijnen. Een onderdeel is het jaarlijks evalueren van de voortgang en resultaten van de Groenvisie en bijbehorende werkprocessen. Daarnaast geldt het inzetten van de benodigde capaciteit op het juiste moment ook als een belangrijke randvoorwaarde. Onderzoek en voorbereiding kan voor een deel binnen de huidige organisatie worden gedaan. Tot slot is het van belang dat diegenen die het beheer en onderhoud aansturen en uitvoeren kennis hebben van natuurlijk groenbeheer en deze kennis in de praktijk brengen. Participatie Participatie betekent letterlijk meedoen. Participatie zien we als leidend principe, als randvoorwaarde, om te werken aan de waarden van deze Groenvisie. We willen dat bewoners, organisaties en bedrijven de mogelijkheid hebben en zich uitgenodigd voelen om invloed uit te oefenen op hun leefomgeving. Dit doen we binnen de kaders van de participatievisie (Bijlage 1). Het groen is van en voor iedereen die woont en leeft in onze gemeente. In Borger-Odoorn zijn er al veel bewoners die meedoen en zelf de handen uit de mouwen steken via Landschapsbeheer Drenthe en andere groepen. Groen is uitermate geschikt om aan de slag te gaan in de eigen leefomgeving, maar vereist wel continue inzet.
Naast het meedoen zijn meebeslissen, meedenken en meeweten ook vormen van participatie in onze gemeente. Het doel van participatie is het realiseren van bewustwording, betrokkenheid en verantwoordelijkheid van burgers bij hun groene leefomgeving.
25
Voor de participatie en samenwerking in de komende jaren hebben we de volgende ambities: ▶ Meer gebruik maken van en ruimte geven voor initiatief in het groen (participatie). ▶ Bewoners betrekken bij planvorming voor een solide basis (participatie). ▶ Beter zicht op de verschillende belangen en verwachtingen in de samenleving (participatie). ▶ Bewoners zijn goed geïnformeerd over wat er gebeurt in de gemeente op het gebied van groen en waarom (communicatie). ▶ Bewoners zijn zich meer bewust van het belang van het groen in de leefomgeving (educatie). Deze ambities vragen om nadrukkelijke borging in het proces bij de voorbereiding en realisatie van projecten, het faciliteren van initiatieven en in wijkparticipatie. Dit vraagt om een uitwerking en implementatie in bestaande processen en optimalisatie van (digitale) communicatiemiddelen. Vanuit de samenleving en onze dorpen komen ideeën en initiatieven waarbij de gemeente een ondersteunende en begeleidende rol heeft. Ons uitgangspunt voor initiatieven in het groen is ja mits in plaats van nee tenzij. Zo kan de gemeente waar mogelijk bijspringen met kennis, vrijwilligers of geld. Right to challenge geeft bewoners daarnaast ‘het recht om uit te dagen’. Bewoners kunnen taken van de gemeente overnemen, wanneer zij denken dat hun bijdrage iets extra’s kan opleveren.
Bewoners krijgen hiermee daadwerkelijk de kans om hun ideeën uit te voeren. Zo kunnen zij bijvoorbeeld een deel van het openbaar groen van de gemeente overnemen. Om dit mogelijk te maken moeten wel duidelijke voorwaarden worden gesteld en goede afspraken gemaakt. Belangrijk is dat het duidelijk is waar bewoners met nieuwe én bestaande ideeën terecht kunnen. De gebiedscoordinatoren zijn hiervoor een vast en laagdrempelig aanspreekpunt. Nu al zijn er verschillende groepen die zich bezighouden met het onderhouden van speelplekken en beheer en inrichting van andere openbare plekken ten behoeve van de biodiversiteit. Groepen kunnen zich aansluiten bij het bewoners/vrijwilligersnetwerk Borger-Odoorn. Deze groepen kunnen nu al gebruik maken van plant- en zaaigoed dat jaarlijks beschikbaar wordt gesteld via LandschapsBeheer Drenthe (LBD). Dit zijn inheemse soorten die passen bij de historie van het gebied wat weer bijdraagt aan de waarden van deze Groenvisie. Communicatie Voor bewustwording, betrokkenheid en goed geïnformeerde bewoners is communicatie van groot belang. Door onze communicatie goed te laten aansluiten op deze visie en de houding en mening van bewoners, vergroten we de kans op het goed realiseren van de doelen. Het is belangrijk dat alle interne en externe partijen goed op de hoogte zijn van deze Groenvisie. Denk dan aan groenbeheerders, ontwerpers en beleidsmakers.
Door allemaal dezelfde visie te kennen en te steunen krijgt het ook extern meer draagvlak. Onze bewoners zijn erg betrokken bij hun omgeving. 42 Procent van de respondenten uit de enquête van 2022, die ging over het groen in hun omgeving, zegt dat groen een belangrijke reden is om in onze gemeente te wonen. Dit past ook in een tijdsbeeld waar bewoners steeds meer het belang inzien van hun leefomgeving. Bewoners lieten weten gepast en goed geïnformeerd te willen worden. Op het moment dat er een project of een aanpassing plaatsvindt dan communiceren we dat op een manier waardoor het doel van het project meer kans van slagen heeft. Dat kan per project verschillen, bijvoorbeeld bij vervanging van groen of veranderingen in het beheer is de trede meeweten van toepassing.
26
Als het gaat om volledige herinrichting is er juist vaker sprake van de trede meedenken. Door de dilemma’s en keuzes te schetsen en/of bewoners te laten meedenken ontstaat meer draagvlak. Het informeren en betrekken van bewoners bij wat er gebeurt met het groen in de wijk zal leiden tot meer begrip en tevredenheid over de inrichting en het onderhoud van het groen. In de toekomst gaan we communiceren op basis van lopende projecten en specifieke onderwerpen. Bewoners informeren we op passende manieren op een prettige en begrijpelijke manier (B1-taalniveau). In het kader van klimaatadaptatie en hittestress gebeurt al veel op het gebied communicatie. Voor het planten van bomen en gemengde heggen is er bijvoorbeeld een website voor bewoners gemaakt http://laatunietverrassen.nl/tips/. Ook zijn er allerlei subsidieregelingen. Wij kunnen met de uitwerking van de Groenvisie bij deze boodschap en communicatiemiddelen aansluiten en elkaar versterken. Hierbij benutten we ook ons lidmaatschap van de Stichting Steenbreek. Educatie Daarnaast zorgen we als gemeente voor meer bewustzijn over de invloed die bewoners kunnen hebben op de biodiversiteit en klimaatbestendigheid in hun leefomgeving. Door educatie willen we deze bewustwording vergroten. Het verbeteren van de kwaliteit van groen komt ook op de schouders van onze bewoners en agrariërs terecht.
Bewoners dragen met hun tuinen bij aan de biodiversiteit, het klimaat en de leefbaarheid in de gemeente. Samen met bewoners kunnen we ‘versteende’ tuinen vergroenen en de aanleg van geveltuinen stimuleren. Ook het afkoppelen van regenwater door het direct in het groen te laten infiltreren kan veel opleveren. In de akkerranden en bermen liggen mogelijkheden om ecologische verbindingen en wateropvang te creëren in samenwerking met onze agrarische ondernemers. Het is daarbij belangrijk om de juiste boodschap en de waarde van groen benadrukken. Dat betekent dat we mensen moeten meenemen in (het doel van) de maatregelen, dat we communiceren over de waarde van groen en deze boodschap ook overbrengen op bijvoorbeeld betrokkenen in het groen en op scholen. 4.2 Vervolg Deze visie en Groenstructuur vormen samen de kaders voor de inrichting en het beheer van het groen in onze gemeente. De raad stelt deze kaders vast en hierna volgt de tactische en operationele vertaling in beheerplannen en maatregelpakketten. De beheerplannen zijn een uitwerking van de Groenvisie en daarmee specifieker en praktischer per type groen en kern. Deze visie schetst op een abstract niveau de opgaven en uitgangspunten. Om deze uitvoerbaar te maken is het van belang ze verder uit te werken en ook de financiële consequenties in beeld te brengen.
Voor de beheerplannen en maatregelpakketten is daarom ook het IBOR een belangrijk kader. Dit plan kijkt integraal naar de openbare ruimte, hierdoor worden integrale budgetten en koppelkansen met andere beheerdisciplines inzichtelijk.
27
Om deze Groenvisie succesvol te implementeren en uit te voeren zijn samenwerking en een goede organisatie essentieel. Denk als het gaat om samenwerking aan goede communicatie en educatie over de waarde van groen en de werkzaamheden die daarbij horen. Ook duidelijke afspraken over de mogelijkheden van participatie zijn belangrijk. Niet alleen de samenwerking met bewoners en ondernemers is van belang, het gaat ook om hoe de gemeente intern georganiseerd is. Samen vormen ‘Samenwerking en organisatie’ de randvoorwaarden voor deze Groenvisie. Onderdeel van het vervolg van deze Groenvisie is het opstellen van beheerplannen, daaropvolgend maatregelpakketten en het opstellen van heldere voorwaarden voor initiatieven vanuit onze bewoners. Onderdeel hiervan kan ook zijn het actualiseren van het IBOR om groen, en andere beheerdisciplines, integraal op te kunnen pakken. Daarnaast is het van belang om de consequenties op de samenwerking en organisatie in beeld te brengen.
28
Bijlage 1: Aanleiding en totstandkoming Aanleiding Er komen steeds meer maatschappelijke opgaven naar boven die invloed hebben op het groen of waaraan groen juist kan bijdragen. Het gaat bijvoorbeeld om het vergroenen van de openbare ruimte, meer bewegen in het groen of het zichtbaar maken van de historie in het groen. De afgelopen jaren heeft, ook landelijk, een transitie plaatsgevonden waarbij we op een andere manier naar groen zijn gaan kijken. Deze veranderende wereld vraagt om een andere kijk en aanpak gericht op de verschillende waarden van groen. Op dit moment sturen we voor de inrichting en het beheer van het groen nog voornamelijk op de beeldsystematiek. Onze werkpakketten zijn zo ingericht dat ze bijdragen aan de kwaliteit van het beeld van het groen. De andere kijk op het groen en de maatschappelijke opgaven zijn de aanleiding geweest voor het opstellen van deze Groenvisie Met deze Groenvisie gaan we als gemeente ook waardegestuurd beheren en inrichten. In de toekomst sturen we eerst op de waarden van het groen: hoe kan groen bijdragen aan het verbeteren van de leefomgeving en plek bieden aan maatschappelijke thema’s als klimaatverandering? Werken op beeldkwaliteit, zoals we nu doen, kan daar een onderdeel van zijn, maar dekt niet de hele lading.
Sturen op waarden Om door middel van groen bij te dragen aan verbetering van de leefomgeving en plek te bieden aan die maatschappelijke thema’s, werken we in deze Groenvisie met waarden. Groen wordt niet alleen meer uitgedrukt in ‘onderhouden op A-, B- of C-kwaliteit’, omdat dit alleen beschrijft hoe het groen eruit dient te zien. Juist de bijdrage aan het verbeteren van onze leefomgeving, wordt gekoppeld aan waarden. Hoe kan groen bijdragen aan een klimaatbestendige leefomgeving? En hoe zorgen we door middel van groen dat zoveel mogelijk mensen mee kunnen blijven doen in onze maatschappij? Dit betekent dat we met deze visie richting geven aan hoe we groen vorm kunnen geven, inrichten en onderhouden en daarin afwegingen maken op basis van de waarden waar groen aan bijdraagt.