Eindrapport ondermijning en weerbaarheid
Tekst van het document
Eindrapportage Onderzoek Rekenkamercommissie Borger-Odoorn
Gemeentelijke weerbaarheid tegen ondermijning
Groningen, april 2020
REKENKAMERCOMMISSIE BORGER-ODOORN: ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID
Inhoud
INLEIDING ......................................................................................................................................... 1 1.1 1.2 1.3 1.4
ACHTERGROND EN CONTEXT .......................................................................................................... 1 VRAAGSTELLING .......................................................................................................................... 2 METHODE VAN ONDERZOEK .......................................................................................................... 3 LEESWIJZER ................................................................................................................................ 3
REFERENTIEKADER: WEERBAARHEID TEGEN ONDERMIJNING ........................................................... 4 2.1 ONDERMIJNING EN GEMEENTELIJKE WEERBAARHEID ........................................................................... 4 2.1.1. Inleiding ......................................................................................................................... 4 2.1.2. Gemeentelijke aanval: bestuurlijke aanpak ................................................................... 4 2.1.3. Gemeentelijke verdediging: weerbaarheid .................................................................... 4 2.1.4. Dimensies van dit onderzoek ......................................................................................... 5 INZICHT IN EN BEWUSTZIJN VAN RISICO’S ........................................................................................ 7 3.1 3.2
THEORIE .................................................................................................................................... 7 PRAKTIJK.................................................................................................................................... 8
BESTUURLIJKE EN BELEIDSMATIGE BORGING ................................................................................. 10 4.1 4.2
THEORIE .................................................................................................................................. 10 PRAKTIJK.................................................................................................................................. 11
ORGANISATORISCHE BORGING ....................................................................................................... 13 5.1 INLEIDING ................................................................................................................................ 13 5.2 VASTLEGGEN PROTOCOLLEN EN WERKPROCESSEN ............................................................................ 14 5.2.1. Theorie ......................................................................................................................... 14 5.2.2. Praktijk ......................................................................................................................... 14 5.3 VERANKERING IN DE ORGANISATIE ................................................................................................ 15 5.3.1. Theorie ......................................................................................................................... 15 5.3.2. Praktijk ......................................................................................................................... 16 5.4 BEHEERSMAATREGELEN .............................................................................................................. 16 5.4.1. Theorie ......................................................................................................................... 16 5.4.2.
Praktijk ......................................................................................................................... 17 5.5 PERSOONLIJKE WAARBORGEN ...................................................................................................... 19 5.5.1. Theorie ......................................................................................................................... 19 5.5.2. Praktijk ......................................................................................................................... 19 NORMEN EN WAARDEN .................................................................................................................. 21 6.1 6.2
THEORIE .................................................................................................................................. 21 PRAKTIJK.................................................................................................................................. 22
HANDELEN ...................................................................................................................................... 24
REKENKAMERCOMMISSIE BORGER-ODOORN: ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID
7.1 7.2
THEORIE .................................................................................................................................. 24 PRAKTIJK.................................................................................................................................. 24
DE ROL VAN DE RAAD ..................................................................................................................... 26 8.1 INLEIDING ................................................................................................................................ 26 8.2 BEVINDINGEN ........................................................................................................................... 26 8.2.1. Eigen ervaringen met beïnvloeding, integriteit en ondermijning ................................ 26 8.2.2. Bewustzijn en aandacht voor het thema ondermijning ............................................... 27 AANPAK ONDERMIJNING EN SAMENWERKING .............................................................................. 29 9.1 9.2
INLEIDING ................................................................................................................................ 29 BEVINDINGEN ........................................................................................................................... 29
ALGEMEEN BEELD VAN DE BEVINDINGEN ....................................................................................... 32 10.1 10.2 10.3 10.4
ALGEMEEN BEELD ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID ...................................................................... 32 DE ROL VAN DE RAAD ................................................................................................................. 34 AANPAK VAN ONDERMIJNING....................................................................................................... 34 BEVINDINGEN IN PERSPECTIEF ...................................................................................................... 34
BEANTWOORDING ONDERZOEKSVRAGEN EN AANBEVELINGEN ..................................................... 36 11.1 11.2 11.3 11.4
INLEIDING ................................................................................................................................ 36 BELEID .................................................................................................................................... 37 UITVOERING ............................................................................................................................. 37 TOEKOMSTBESTENDIGHEID .......................................................................................................... 38
BIJLAGE 1 DEELVRAGEN .................................................................................................................. 39 BIJLAGE 2 GESPREKSPARTNERS ....................................................................................................... 41 BIJLAGE 3 VRAGENLIJSTEN .............................................................................................................. 42 DIGITALE ENQUÊTE VOOR MEDEWERKERS .................................................................................................... 42 DIGITALE VRAGENLIJST RAADSLEDEN ........................................................................................................... 48
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
1
Inleiding
1.1
Achtergrond en context Ondermijning is een term die de laatste jaren nogal in zwang is geraakt. Over wat ondermijning precies betekent wordt verschillend gedacht. Ondermijning heeft in ieder geval te maken met georganiseerde criminaliteit. De begrippen ondermijning en georganiseerde criminaliteit vallen echter niet precies samen. Bepalend voor ondermijning is het effect van georganiseerde criminaliteit op de samenleving. Kortom, wat zijn de maatschappelijke gevolgen? Ondermijnende criminaliteit duidt dan op criminaliteit die de legale en beoogde werking van het samenlevingssysteem aantast. Georganiseerde criminaliteit is de oorzaak en ondermijning van de samenleving is één van de effecten – en niet per se het door criminelen beoogde resultaat. Criminelen zijn niet per se uit op maatschappelijke ontwrichting, maar dit kan wel het gevolg zijn van hun handelen.1 Ondermijning door de georganiseerde criminaliteit is een probleem dat ook gemeenten in meerdere opzichten kan raken. Georganiseerde criminaliteit kan namelijk alleen bestaan als het gefaciliteerd wordt door de ‘bovenwereld’. Ondermijning kan zich op verschillende manieren manifesteren binnen een gemeentelijke organisatie. Zo kan er sprake zijn van beïnvloeding van bestuurders en ambtenaren door middel van bedreiging, intimidatie, omkoping of infiltratie.
Aan de andere kant kan de gemeente onbewust georganiseerde criminaliteit faciliteren, bijvoorbeeld door het verlenen van vergunningen, subsidies of opdrachten. Om ondermijnende criminaliteit voldoende het hoofd te kunnen bieden moet een gemeente voldoende weerbaar zijn. Dat wil zeggen dat een gemeente zich niet alleen – in alle geledingen – bewust is van de (mogelijke) aanwezigheid van ondermijnende criminaliteit, maar ook in staat is deze te herkennen, signalen te kanaliseren en daarop te handelen. Dit ook in samenspel met de diverse partners. Daarbij is het essentieel dat medewerkers zich ook voldoende veilig moeten kunnen voelen in de uitvoering van hun taken, het melden van signalen en voldoende bescherming genieten tegen pogingen tot beïnvloeding. Ook dient een gemeente beleid te hebben dat erop is gericht ondermijning binnen de gemeentegrenzen effectief te bestrijden en moet daar uitvoering aan gegeven worden. Over die twee aspec-
1 Pieter Tops, Jan Tromp. De achterkant van Amsterdam. Amsterdam, 2019.
1
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
ten: de gemeentelijke weerbaarheid (verdediging) en de aanpak gemeentelijke aanpak van ondermijning in de buitenwereld (aanval) gaat dit onderzoek.
1.2
Vraagstelling Het doel van het onderzoek is in kaart te brengen in hoeverre de gemeente Borger-Odoorn zich bewust is van ondermijnende criminaliteit en op dat vlak weerbaar is. Daarnaast wordt beschreven of het beleid en de uitvoering in voldoende mate toegerust zijn op de aanpak van ondermijnende criminaliteit en de mogelijkheden om ondermijning tegen te gaan. De Rekenkamercommissie sluit zich in haar definitie van het begrip ondermijning aan bij de omschrijving die de politie hanteert. Daarin is ondermijning: ‘… de vermenging van de onderwereld en de bovenwereld, de sluipende bedreiging van de integriteit van het openbaar bestuur, overheidsambtenaren en bedrijfsleven, bedreigde bestuurders en ambtenaren, afpersingspraktijken, de innesteling van criminele fenomenen in buurten en woonwijken of het ontstaan van vrijplaatsen.’ Het accent in het onderzoek ligt op de weerbaarheid van de organisatie tegen ongewenste beïnvloedingspogingen door criminelen het tegengaan van onbewuste facilitering van georganiseerde criminaliteit. Ook is er aandacht voor de gemeentelijke ‘aanval’ op georganiseerde criminaliteit. Het onderzoek doet uitspraken over mogelijke kwetsbaarheden in de gemeentelijke organisatie. Het onderzoek doet géén uitspraken over feitelijke integriteitsschendingen. 1.
Hoofdvraag De centrale onderzoeksvraag luidt als volgt: Heeft de gemeente Borger-Odoorn zicht op ondermijnende criminaliteit, is de gemeente voldoende weerbaar tegen pogingen van criminele ondermijning gericht tegen de gemeentelijke organisatie, is er voldoende bewustzijn over de maatschappelijke risico’s van ondermijning, wat is de effectiviteit van het beleid en de uitvoering ter bestrijding van georganiseerde criminaliteit, is dit voldoende toekomstbestendig en wat is hierbij de rol van de gemeenteraad? De hoofdvraag valt uiteen in drie thema’s: het beleid de uitvoering de toekomstbestendigheid De deelvragen zijn opgenomen in bijlage 1. Bij de behandeling van de deelvragen in de verschillende hoofdstukken worden ze niet expliciet benoemd, maar wel allemaal inhoudelijk aan de orde gesteld.
2
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
1.3
Methode van onderzoek Dit onderzoek is uitgevoerd aan de hand van verschillende onderzoeksmethoden: de bestudering van beschikbaar gestelde documenten, elf semigestructureerde interviews met dertien gesprekspartners, een onder alle medewerkers2 uitgezette anonieme digitale vragenlijst (respons 34%) en een enquête onder raadsleden (respons 86%). Daarnaast is aan het eind van het onderzoek nog een drietal telefonische interviews afgenomen om nog bepaalde informatielacunes te vullen en eventuele onduidelijkheden te verhelderen. Het onderzoek startte met twee oriënterende gesprekken; een met de burgemeester en een met de medewerker openbare orde veiligheid die het thema openbare orde in portefeuille heeft. Met laatstgenoemde is vervolgens in overleg een lijst samengesteld van functies/medewerkers van verschillende afdelingen met wie interviews gehouden moeten worden. Op basis van eerdere ervaringen die Pro Facto opdeed in vergelijkbare onderzoeken kon aan die keuze voor gesprekspartners vooraf al richting worden gegeven. Voorafgaand aan de interviews is aan de desbetreffende medewerkers een gespreksagenda verstuurd met onderwerpen die tijdens het gesprek aan bod komen. Er is uitgegaan van semigestructureerde interviews waarin de geïnterviewden zelf ook de ruimte kregen om bepaalde gesprekspunten of onderwerpen/ervaringen in te brengen.
De resultaten uit de enquête en de documentstudie vormde input voor de interviews. Het combineren van deze dataverzamelingsmethoden (triangulatie van documentstudie, interviews en digitale enquête) vergroot de validiteit van het onderzoek. Wanneer de resultaten van de verschillende onderzoeksmethoden op elkaar aansluiten, overlappen en elkaar niet tegenspreken kan met zekerheid iets gezegd worden over de juistheid van de bevindingen.
1.4
Leeswijzer De rapportage is als volgt opgebouwd: Hoofdstuk 2: Schets van het referentiekader en de uitvoering van het onderzoek Hoofdstuk 3 t/m 7: Weergave van de bevindingen per aandachtsgebied Hoofdstuk 8: De rol van de gemeenteraad Hoofdstuk 9: Aanpak van ondermijning en samenwerking Hoofdstuk 10: Samenvattend beeld en conclusies Hoofdstuk 11: Aanbevelingen De hoofdstukken drie t/m zeven zijn steeds opgebouwd uit een paragraaf theorie en vervolgens een paragraaf over de bevindingen. De paragraaf over de theorie schetst steeds een normatief kader waaraan een weerbare organisatie zou moeten voldoen. In de daaropvolgende paragraaf wordt beschreven in hoeverre de organisatie daaraan in de praktijk voldoet.
2 Inclusief de medewerkers van Stichting Sociale Teams Borger-Odoorn.
3
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
2
Referentiekader: weerbaarheid tegen ondermijning
2.1
Ondermijning en gemeentelijke weerbaarheid
2.1.1.
Inleiding Georganiseerde criminaliteit kan alleen bestaan bij de gratie van diensten van de ‘bovenwereld’. Of het nu gaat om vergunningen, toegang tot regulier bankverkeer, het beschikken over legale ‘productiemiddelen’ (panden, transportmiddelen, grondstoffen, facilitators) of het kweken van ‘goodwill’ om geaccepteerd te worden in de samenleving en het moeilijker te maken om gunsten te weigeren. Die verwevenheid van onderwereld en bovenwereld wordt aangeduid als ondermijning. De gemeente krijgt grosso modo op twee manieren te maken met georganiseerde criminaliteit en ondermijning: via ‘aanval’ en ‘verdediging’.
2.1.2.
Gemeentelijke aanval: bestuurlijke aanpak De eerste wijze waarop de gemeente kan optreden tegen de georganiseerde criminaliteit is door actief barrières op te werpen, bijvoorbeeld door te voorkomen dat criminelen vergunningen krijgen waardoor ze legale bedrijven kunnen gebruiken voor witwaspraktijken, mensenhandel of drugshandel. De burgemeester speelt daarbij een belangrijke rol als verantwoordelijke voor de bestuurlijke aanpak van de georganiseerde criminaliteit. Dat doet de gemeente samen met politie, justitie, belastingdienst, woningcorporaties etc. Die samenwerking krijgt vaak gestalte in RIEC-verband.
2.1.3.
Gemeentelijke verdediging: weerbaarheid Tegenover de ‘aanval op’ georganiseerde criminaliteit staat in de tweede plaats de ‘verdediging tegen’ georganiseerde criminaliteit. De gemeente en zijn medewerkers kunnen zelf doelwit zijn van ondermijning, vooral bij zogenaamde ‘kwetsbare processen’ als vergunningverlening, toezicht en handhaving, grondtransacties, financieel verkeer, inkoop, opdrachtverlening, verstrekken van reisdocumenten, subsidies of zorg, werk en inkomen. Ondermijning kan op subtiele wijze plaatsvinden waarbij de gemeente niet in de gaten heeft met criminelen te maken te hebben. Denk aan een aanvraag voor een drank- en horecawetvergunning om de horecagelegenheid te gebruiken voor het witwassen van geld. Soms gaat het ook minder subtiel en wordt getracht om via verleiding, manipulatie en intimidatie of zelfs regelrechte bedreigingen of geweld beslissingen te beïnvloeden of informatie los te krijgen.
4
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
2.1.4.
Dimensies van dit onderzoek Een gemeente moet weerbaar zijn tegen pogingen tot beïnvloeding met een crimineel oogmerk. Weerbaarheid betreft de wijze waarop de gemeente en zijn medewerkers in staat zijn ondermijningspogingen te ‘neutraliseren’. Daarbij onderscheiden we de volgende dimensies: 1. Inzicht en bewustzijn. Bewustzijn van de mogelijke aanwezigheid van criminele activiteiten en van wat mogelijke kwetsbaarheden in de uitvoering van taken zijn. 2. Bestuurlijke borging. Integriteit en weerbaarheid van de organisatie als bestuurlijke prioriteit (portefeuille binnen het college, beleid geformuleerd, middelen beschikbaar), naast de prioriteit voor de bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit. 3. Organisatorische borging. Het borgen van integriteit en weerbaarheid in de organisatie door onder meer het vastleggen van kwetsbare processen en integriteitsregels, ondersteuning voor medewerkers, bijzondere aandacht voor kwetsbare functies, bieden van veiligheid etc. 4. Normen en waarden. Een organisatiecultuur die open is voor wat betreft integriteit maar ook duidelijke normen stelt. 5. Handelen. Een handelen gericht op het ook feitelijk melden én oppakken van signalen die kunnen duiden op ondermijning of integriteitsschendingen. FIGUUR 2.1 CONCEPTUEEL MODEL MET DIMENSIES VAN WEERBAARHEID
Deze vijf dimensies samen vormen als het ware het schild van de organisatie tegen criminele ondermijnende invloeden. De kwaliteit en sterkte van deze componenten samen zeggen iets over de mate van weerbaarheid van de gemeentelijke organisatie. Door de verschillende onderdelen van dit schild afzonderlijk te analyseren en te beoordelen kunnen sterktes en kwetsbaarheden worden aangewezen en blootgelegd en kunnen specifieke aanbevelingen worden gedaan. Deze vijf componenten worden beschreven in hoofdstuk 3 tot en met 7. In hoofdstuk 8 komt de rol van de raad aan bod en ten slotte wordt in hoofdstuk 9 aandacht besteed aan wijze waarop de gemeente in samenwerking met andere partijen inzet op de bestrijding van georganiseerde criminaliteit binnen de gemeentegrenzen. In dit verband
5
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
spreken we ook wel van de ‘gemeentelijke aanval’ daar waar de hierboven benoemde punten 1 tot en met 5 primair betrekking hebben op de ‘gemeentelijke verdediging’. Deze zes onderdelen vormen tezamen de bouwstenen van dit onderzoek. Voor elk onderdeel wordt beschreven waaraan een weerbare gemeente zou moeten voldoen en vervolgens worden de bevindingen uit de praktijk getoetst aan die theorie.
6
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
3
Inzicht in en bewustzijn van risico’s
3.1
Theorie FIGUUR 3.1 DIMENSIE 1: INZICHT EN BEWUSTZIJN
De weerbaarheid van een organisatie begint bij het bewustzijn van de mogelijke aanwezigheid van ondermijnende criminaliteit, de risico’s die dat met zich mee kan brengen voor de gemeente en het vermogen signalen die kunnen duiden op criminele intenties of activiteiten (tijdig) te herkennen en door te geleiden naar de juiste personen binnen de organisatie. Inzicht, bewustzijn en competentie zijn niet alleen van belang voor de weerbaarheid van de organisatie maar ook voor de (gemeentelijke) informatiepositie als het gaat om de aanpak van georganiseerde criminaliteit. Dit levert samengevat een beeld op van het bewustzijn van risico’s.
7
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
3.2
Praktijk Het Regionaal Informatie- en Expertisecentrum (RIEC) heeft een Integraal Geografisch Ondermijningsbeeld voor de regio Zuidoost Drenthe opgesteld. Het ondermijningsbeeld is een bundeling van signalen en fenomenen van criminele aanwezigheid en activiteiten binnen een bepaald geografisch gebied en kan bijdragen aan inzicht en bewustzijn van risico’s van ondermijning binnen een gemeente. Het ondermijningsbeeld Zuidoost Drenthe is opgesteld voor de gemeenten Emmen, Coevorden en Borger-Odoorn op basis van informatie uit de systemen van gemeente, politie, Belastingdienst en openbare bronnen zoals die van het Kadaster en de Kamer van Koophandel. Het RIEC heeft twee informatiesessies georganiseerd met medewerkers van de gemeente Borger-Odoorn waarbij input is geleverd voor het ondermijningsbeeld. Uit het ondermijningsbeeld zijn verschillende signalen naar voren gekomen van ondermijning binnen de gemeente Borger-Odoorn. Het ondermijningsbeeld is van 2 juli 2018 en sindsdien niet geactualiseerd. Voor dit rekenkameronderzoek is het ondermijningsbeeld vrijwel volledig zwartgelakt beschikbaar gesteld.
In de Veiligheidsanalyse met speerpunten en doelstellingen voor het veiligheidsbeleid 20172018 staat met betrekking tot de aanwezigheid van georganiseerde criminaliteit binnen de gemeentegrenzen van Borger-Odoorn de volgende passage: Professionals die werkzaam zijn in Borger-Odoorn geven aan dat zij vermoeden dat horeca, zorgboerderijen en biovergisters in Borger-Odoorn als dekmantel en verdienmodel (kunnen) worden gebruikt voor criminele activiteiten. Een helder inzicht in de mate waarin dit voorkomt is er niet. Hetzelfde geldt voor mensenhandel en (illegale) prostitutie. Kortom: ook in onze gemeente komt georganiseerde criminaliteit voor, maar een helder beeld over de omvang is er niet. Gevraagd naar het bewustzijn van ondermijning antwoordt 30% van de medewerkers die de enquête hebben ingevuld dat zij verwachten in hun werk signalen aan te kunnen treffen die kunnen duiden op ondermijning of criminele activiteiten. Van deze groep verwacht vervolgens 74% deze signalen te herkennen in zijn of haar werkzaamheden.3 FIGUUR 3.2 BEWUSTZIJN VAN ONDERMIJNING
Ik verwacht in mijn werk signalen aan te treffen die kunnen duiden op ondermijning of georganiseerde criminaliteit.
Ik verwacht dat ik staat ben verdachte feiten of omstandigheden te herkennen die kunnen duiden op betrokkenheid bij criminele activiteiten door burgers of ondernemers.
3 Ten behoeve van de leesbaarheid: indien in het rapport in zwart-wit is geprint. Met de klok mee is het eerste partje altijd
‘eens’ het tweede partje ‘niet mee eens’ en het derde partje ‘weet niet/geen mening’.
8
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
Als medewerkers signalen opvangen die mogelijk duiden op ondermijning of criminaliteit is het belangrijk dat diegenen weten waar zij met die signalen terecht kunnen. In de enquête zegt 63% van de respondenten dat te weten; bij de leidinggevende of de medewerker openbare orde en veiligheid. In de interviews wordt door nagenoeg alle gesprekspartners ook deze twee opties genoemd waar hij of zij met signalen van mogelijke ondermijning terecht kan. Uit de enquête blijkt tegelijkertijd dat ruim een derde van de ondervraagde medewerkers (die al verwachten dat ze in hun werk signalen van ondermijning kunnen tegenkomen) dus niet weten waar ze met die signalen terecht kunnen. Ook zijn er geen concrete afspraken over wat er met die signalen gedaan moet/zal worden. FIGUUR 3.3. WETEN WAAR JE MET SIGNALEN TERECHT KAN Ik weet waar ik binnen de organisatie terecht kan als ik (mogelijke) signalen van ondermijning opvang.
Bij de medewerkers van de Stichting sociale teams Borger-Odoorn spelen nog andere afwegingen een rol bij de vraag of zij signalen zullen melden. Wanneer zij in hun werkzaamheden signalen opvangen die kunnen duiden op ondermijning of criminele activiteiten bewegen zij zich in het spanningsveld met enerzijds de zorgplicht naar de cliënt(en) en anderzijds de plicht om strafbare feiten aan te kaarten. Uit de interviews blijkt dat voor deze groep de zorgplicht en de vertrouwensrelatie met de cliënt voorop staan, maar dat deze ook weer niet onvoorwaardelijk zijn. In zwaarwegende gevallen worden signalen van criminele activiteiten wel gemeld. Als bij medewerkers signalen van mogelijke ondermijning binnenkomen worden die in teamverband gedeeld – eventueel in samenspraak met de wijkagent en de ambtenaar openbare orde en veiligheid (OOV) – en vindt een belangenafweging plaats over de te nemen stappen. Deze werkwijze is niet formeel vastgelegd maar is een werkafspraak die in de praktijk wordt gevolgd komt. Op basis van de gesprekken ontstaat bij de onderzoekers de indruk dat vanuit andere afdelingen ook weinig gemeld wordt omdat men er (nog) niet mee te maken heeft gehad of omdat men niet goed weer waarop gelet moet worden. Medewerkers is gevraagd zichzelf een cijfer te geven voor de eigen mate van bewustzijn van de gevaren van ondermijning voor de gemeentelijke organisatie.
Ook is gevraagd een cijfer te geven over het bewustzijn binnen de organisatie als geheel. Uit onderstaande tabel blijkt dat medewerkers hierover een gematigd positief oordeel hebben. FIGUUR 3.4 OORDEEL OVER HET BEWUSTZIJN CIJFER
Oordeel over eigen bewustzijn Oordeel over bewustzijn gehele organisatie
7.4 6.6
Opvallend is dat het eigen bewustzijn (fors) hoger wordt ingeschat dan dat van de organisatie als geheel. Uit de interviews komt het algemene beeld naar voren dat de aanwezigheid van ondermijning en de gevaren en risico’s daarvan voor zichzelf en de organisatie niet hoog worden ingeschat. Het is een thema dat bij medewerkers niet scherp op het netvlies staat. De algemene teneur is dat ‘het hier (in Borger-Odoorn) niet zo’n groot probleem zal zijn’.
9
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
4
Bestuurlijke en beleidsmatige borging
4.1
Theorie FIGUUR 4.1 DIMENSIE 2: BESTUURLIJKE BORGING
Voor een weerbare ambtelijke organisatie zijn bestuurlijke en beleidsmatige steun onontbeerlijk om prioriteiten te stellen, richting te geven en de benodigde middelen veilig te stellen. Bestuurlijke en beleidsmatige verankering kan door: ondermijning en weerbaarheid onderdeel te laten zijn van het collegeprogramma; specifiek toegewezen portefeuilles in het college; een vastgesteld beleid tegen ondermijning (zoals Bibob-beleid); beschikbaarheid van middelen om de organisatie weerbaar te maken.
10
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
4.2
Praktijk De gemeente heeft geen actuele, in beleid vastgelegde doelen op het gebied van ondermijning. Het recentste Veiligheidsbeleidsplan van de gemeente Borger-Odoorn dateert van januari 2017. De Veiligheidsanalyse met speerpunten en doelstellingen voor het veiligheidsbeleid 2017-2018 heeft geen daaraan verbonden uitvoeringsprogramma. In het document staat onder meer de volgende passage: ‘De vorige beleidsperiode is gekozen voor een hoog ambitieniveau met vele acties, zonder dat daarvoor extra capaciteit en middelen beschikbaar zijn gesteld. Een deel van de acties is niet tot uitvoering gekomen.’ De notitie Terugblik veiligheidsbeleid 2010 - 2016 beschrijft in welke mate in die jaren invulling is gegeven aan de door de raad gestelde kaders uit de Kadernota Integrale Veiligheid Borger-Odoorn 2010-2014. Er zijn verder geen rapportages, evaluaties of andere documenten waarin verantwoording is afgelegd over het gevoerde beleid. Rapportages aan de portefeuillehouder krijgen veelal ad hoc en mondeling vorm. De hierboven genoemde documenten en nota’s zien bovendien vooral op het thema ‘veiligheid’ en niet zozeer op het thema ondermijning. De gemeente Borger-Odoorn heeft zich gecommitteerd aan het Regionaal Beleidsplan Veiligheid 2015 – 2018 Noord-Nederland.
Daarin krijgt de aanpak van georganiseerde criminaliteit en ondermijning en de wijze waarop dat dient plaats te vinden de nodige aandacht. Hierin wordt echter niet ingegaan op weerbaarheid van de gemeentelijke organisatie(s). In het Regionaal Beleidsplan Veiligheid 2019 Noord-Nederland is daar evenmin aandacht voor. Uit het coalitietakkoord Vertrouwd, vernieuwend, vooruit blijkt dat Borger-Odoorn zich profileert als toeristische en recreatieve gemeente met een gunstig vestigingsklimaat voor ondernemers. Dat kan een gemeente in meerdere opzichten aantrekkelijk maken en sociaaleconomische voordelen opleveren. Tegelijkertijd is dit een risico wanneer het ondernemers met minder legitieme intenties gemakkelijk wordt gemaakt zich in de gemeente te vestigen. Op dat moment kunnen economische belangen botsen met veiligheidsbelangen. Sommige gesprekspartners zien in de praktijk dat op bepaalde momenten veiligheidsbelangen niet altijd voor economische belangen gaan. De gemeente heeft ten aanzien van het thema integriteit de Gedragscode integriteit vastgesteld die dateert van 2009. Deze gedragscode gaat in op thema’s als omgaan met vertrouwelijke informatie, hoe om te gaan met uitnodigingen voor reizen, verblijven, excursies en evenementen, nevenwerkzaamheden, declaraties, het aannemen van geschenken en het gebruik van gemeente-eigendommen.
Weerbaarheid en ondermijning maken geen expliciet onderdeel uit van de gedragscode. In het document 10 gouden regels AVG zijn regels opgenomen met betrekking tot het zorgvuldig omgaan met (persoons)gegevens. Daarin staat vermeld: ‘Iedereen binnen de gemeente Borger-Odoorn en de Stichting sociale teams Borger-Odoorn dient deze gouden regels te kennen, te respecteren en toe te passen in de dagelijkse werkzaamheden.’ De Wet Bibob is een (preventief) bestuursrechtelijk instrument in de strijd tegen ondermijning. Als er een ernstig gevaar dreigt dat bijvoorbeeld een vergunning wordt misbruikt om uit gepleegde strafbare feiten verkregen of te verkrijgen, op geld waardeerbare voordelen te benutten, of om strafbare feiten te plegen, kan het bevoegde bestuursorgaan de aanvraag weigeren of de verleende vergunning intrekken. Zo wordt voorkomen dat de overheid
11
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
criminele activiteiten faciliteert en wordt bovendien de concurrentiepositie van bonafide ondernemers beschermd. Om de wet effectief te kunnen toepassen moet Bibob-beleid worden vastgesteld. De gemeente Borger-Odoorn had – als een van de weinige gemeenten in Nederland – tot februari 2020 geen Bibob-beleid. Inmiddels is de beleidsregel vastgesteld door het college van B&W en de burgemeester en bekendgemaakt en daarmee per 20 februari 2020 in werking getreden. In het Bibob-beleid is specifiek aandacht voor (exploitatie)vergunningen voor bouw, prostitutie- en escortbedrijven, evenementen, vastgoedtransacties, milieu, subsidies en aanbesteding. Na de laatste gemeenteraadsverkiezingen heeft de gemeente Borger-Odoorn (mede op aandringen van de burgemeester) een integriteitstoets voor nieuwe wethouders ingevoerd. Dit onderzoek wordt door een extern bureau uitgevoerd. Het rapport van bevindingen is niet met de raad gedeeld maar is op hoofdlijnen aan hen medegedeeld. In het college is de portefeuille ‘openbare orde en veiligheid’ (uiteraard) belegd bij de burgemeester. Het thema integriteit is niet expliciet belegd bij het college. De burgemeester fungeert als vertrouwenspersoon voor het college en de raad.
12
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
5
Organisatorische borging
5.1
Inleiding Om weerbaar te zijn tegen ondermijning dienen verschillende organisatorische waarborgen getroffen te worden. Die waarborgen kunnen worden onderverdeeld in verschillende categorieën en aandachtsgebieden. Zo is het van belang om a) zicht en grip te hebben op kwetsbare werkprocessen, b) dienen bepaalde functies verankerd te zijn en moet er structuur zijn binnen de organisatie waarin signalen van ondermijning kunnen worden gemeld en worden opgepakt. c) Daarnaast dienen er beheersmaatregelen getroffen te worden en moeten d) medewerkers voldoende ondersteund, getraind en geïnformeerd worden over de mogelijke risico’s van ondermijning in hun werk. Over deze verschillende waarborgen gaat dit hoofdstuk. Steeds wordt eerst het type waarborg toegelicht en waaraan een weerbare organisatie in de praktijk moet voldoen. Vervolgens worden de bevindingen daarover gepresenteerd. FIGUUR 5.1 DIMENSIE 3: ORGANISATORISCHE BORGING
13
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
5.2
Vastleggen protocollen en werkprocessen
5.2.1.
Theorie Door het vastleggen van werkprocessen blijft een gemeente niet alleen vanuit bedrijfsmatig oogpunt of vanuit het oogpunt van dienstverlening ‘in control’ maar wordt er ook zicht en grip gehouden op mogelijke integriteitsrisico’s. Dit is vooral belangrijk bij zogenaamde kwetsbare processen die voor criminelen het meest interessant zijn. Belangrijke kwetsbare processen zijn: financiële transacties (‘verduistering’); aanbestedingen en inkoop (‘voorkeursposities verwerven’); subsidies (‘frauderen’); verstrekking reisdocumenten (‘identiteitsfraude’); vergunningverlening, ontheffingen (‘legale dekmantel voor criminele activiteiten’); verwerking persoonsgegevens en strategische informatie (‘informatiepositie’); beheer Basisregistratie Personen (‘spookbewoning’); toezicht en handhaving (‘oogje dichtknijpen’).
5.2.2.
Praktijk Het algemene beeld is dat niet alle processen zijn beschreven. De financiële processen, dat wil zeggen het aangaan van verplichtingen, transacties en controles zijn wel beschreven en geborgd door middel van beheersmaatregelen. Zo is sprake van functiescheiding voor het aangaan van financiële verplichtingen en het betalen van facturen. De processen rondom betalingen zijn beschreven. Datzelfde geldt voor subsidieverlening waarvoor bovendien beheersmaatregelen zijn getroffen. Zo stelt de beleidsmedewerker de beschikking op en wordt deze door het afdelingshoofd getekend. Bovendien is er rondom de betaling sprake van een tweehandtekeningen-principe: de comptabele voert een naam/nummercontrole uit van de beschikking en de kassier boekt het bedrag over naar de subsidieontvanger. De werkprocessen bij burgerzaken zijn beschreven, in het bijzonder bij de aanvraag en verstrekking van reisdocumenten; daarvoor gelden strikte procedures. Zo kan de inname van reisdocumenten en rijbewijzen en de uitreiking daarvan technisch gezien niet door dezelfde baliemedewerker plaatvinden. Datzelfde geldt voor de procedure rondom handelingen met de kas en de kluis.
Het inkoop- en aanbestedingsbeleid van de gemeente Borger-Odoorn beschrijft de algemene uitgangspunten en procedures voor de inkoop die door de medewerkers, in alle beslissingen met betrekking tot het inkoopproces, moeten worden meegenomen. Er wordt gewerkt volgens een gecoördineerd inkoopmodel. Dit betekent dat de budgethouders – de afdelingshoofden – zelfstandig verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van het inkoop- en aanbestedingsbeleid. Processen waarin contante geldstromen een rol spelen zijn kwetsbaar. Dat is hoofdzakelijk het geval bij de afdeling burgerzaken. Die processen zijn beschreven en geborgd door middel van strikte procedures en periodieke kascontroles. De inkoop van jeugdhulp gebeurt in regionaal verband door een team van accounthouders en beleidsmedewerkers van verschillende gemeenten. De gemeentesecretaris fungeert als opdrachtgever. Het proces van inkoop van jeugdhulp is transparant; er zijn voldoende waarborgen om kwetsbaarheden weg te nemen. Het ontbreekt echter aan gedegen formele vastlegging van gemaakte afspraken.
14
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
Inkoop van zorg op grond van de Wmo gebeurt samen met de gemeente Coevorden. De gemeente Borger-Odoorn sluit dus niet zelfstandig contracten af. Vanaf een bepaald bedrag wordt de inkoop door een gespecialiseerd inkoopbureau gedaan en is daarmee juridisch afgedekt. De betaling van facturen aan zorgaanbieders gebeurt niet standaard via een vierogenprincipe. De budgethouder is gemandateerd om zelfstandig facturen voldoen. De afdeling financien kijkt weliswaar achteraf mee, maar kan de facturen niet inhoudelijk beoordelen. Binnen de afdeling Maatschappelijke Ontwikkeling waar de uitvoering van de Wmo onder valt, geldt bij de betaling van facturen geen vierogenprincipe en is een tweede handtekening niet nodig. Er vindt voorafgaand aan de betaling van de facturen geen stelselmatige controle plaats of de gefactureerde zorg ook echt geleverd is. Omdat het praktisch gezien lastig uitvoerbaar is om te controleren of alle gefactureerde zorg ook daadwerkelijk geleverd is, maakt deze werkwijze het proces kwetsbaar. In de mandaatregeling waarin de bevoegdheid is geregeld om bijvoorbeeld namens de gemeenten betalingen te voldoen is niet ‘ingericht’ op het signaleren van fraude/ondermijning. In een weerbare organisatie wordt – met inachtneming van privacyregels – relevante informatie uitgewisseld tussen verschillende afdelingen.
Criminelen die gebruik willen maken van de dienstverlening van de gemeente kunnen immers via verschillende loketten, portalen, afdelingen of via persoonlijke relaties binnenkomen. Dan is het belangrijk dat informatie en signalen daarover worden uitgewisseld tussen die afdelingen. Dat is in Borger-Odoorn niet of nauwelijks het geval. Uit gesprekken blijkt dat signalen die bij de ene afdeling bekend zijn, niet of pas veel later bij een andere afdeling terechtkomen. Het algemene beeld uit de interviews is dat (de risico’s voor) ondermijning bij geen van de afdelingen met kwetsbare functies en processen een nadrukkelijk aandachtspunt is. Aandacht voor ondermijning en de mogelijke risico’s daarvan zijn dus niet expliciet beschreven in de werkprocessen.
5.3 5.3.1.
Verankering in de organisatie Theorie De weerbaarheid moet in de organisatie worden geborgd. Dat wil zeggen dat medewerkers binnen de organisatie ondersteund moeten worden bij hun weerbaar handelen, om signalen die kunnen duiden op criminele intenties of activiteiten te verwerken. Belangrijk is ook dat er een punt in de organisatie is waar medewerkers terecht kunnen bij vermoedens van integriteitsschendingen. Voor het borgen van de weerbaarheid zijn de volgende functies in de organisatie van belang: Het organisatieonderdeel Openbare orde en veiligheid heeft voldoende kritieke massa. Deze functie heeft een directe lijn naar de burgemeester en haakt voor wat betreft opvolging van signalen aan bij de hele organisatie. Een belangrijk instrument voor een gemeente om te voorkomen dat criminelen onbedoeld worden gefaciliteerd, is het uitvoeren van een Bibob-toets. Daarvoor moet er in de organisatie een voorziening zijn met voldoende kritieke massa en doorzettingsmacht (consequentie inzet instrument). Er moet – naast de leidinggevende – een onafhankelijke vertrouwenspersoon zijn waar medewerkers terecht kunnen voor integriteitskwesties. Vanuit P&O/HRM wordt weerbaarheid van de organisatie en medewerkers actief bevorderd.
15
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
5.3.2.
Praktijk De aanpak van ondermijning is belegd binnen cluster Visie, strategie en ondersteuning die onderdeel uitmaakt van de afdeling bestuurs- en concernondersteuning. Er is 0,7 fte beschikbaar voor OOV-taken, verdeeld over twee medewerkers. Dit is een zeer beperkte capaciteit. Uit een benchmark van het CCV blijkt dat de beschikbare formatie voor OOV-taken bij gemeenten tot 30.000 inwoners varieert van 1 tot plusminus 2,5 fte. Borger-Odoorn zit met zo’n 25.000 inwoners aan de bovenkant van deze grootteklasse. De medewerker OOV vervult zowel binnen de organisatie als met externe veiligheidspartners een verbindende rol en is intern het vanzelfsprekende aanspreekpunt voor het thema ondermijning. De zeer beperkte capaciteit voor openbare orde en veiligheid maakt de gemeente echter kwetsbaar. Het team Veiligheid heeft een korte lijn naar de burgemeester als portefeuillehouder Veiligheid. Het team OOV zoekt verbinding met onderdelen van de organisatie waar zich kwetsbare processen afspelen, zoals burgerzaken, vastgoed, vergunningverlening en toezichthouders in het fysieke domein en Wmo. Die verbinding is gericht op het creëren van bewustzijn. De aanpak van ondermijning (van de organisatie) en van de georganiseerde criminaliteit zijn niet duidelijk verankerd in de organisatie, zo is gebleken uit interviews.
Binnen de gemeentelijke organisatie is ondermijning een thema dat niet veel aandacht krijgt. Tijdens de totstandkoming van het Geografisch Ondermijningsbeeld Zuidoost Drenthe was het thema ondermijning tijdelijk onder de aandacht bij de medewerkers en heeft dit het bewustzijn aangewakkerd. Nadien is die aandacht weer verslapt, zo blijkt uit de gesprekken. Er is inmiddels Bibob-beleid vastgesteld maar de Bibob-toets is nog niet toegepast. De afdeling P&O heeft niet expliciet aandacht voor het thema ondermijning. Integriteit is daarentegen wel een nadrukkelijk aandachtspunt. Alle nieuwe medewerkers doen bij indiensttreding mee aan een integriteitssessie. Tijdens deze sessie worden verschillende vormen en thema’s rondom integriteit besproken en vindt discussie plaats tussen de deelnemers. Na afloop van de sessie wordt door alle deelnemers de eed of belofte afgelegd. De afgelopen jaren was hier minder aandacht voor, maar intussen is de achterstand weggewerkt. Daarnaast biedt P&O cursussen aan op het gebied van omgaan met agressie en geweld aan medewerkers die daar in hun werkzaamheden mee te maken kunnen krijgen. De gemeente heeft een daartoe gekwalificeerde vertrouwenspersoon aangesteld. Sinds 2018 werkt Borger-Odoorn ten aanzien van de vertrouwensfunctie samen met de gemeente Emmen. Dat betekent dat beide gemeenten van elkaars vertrouwenspersoon gebruik kunnen maken.
De vertrouwenspersoon draagt tevens bij aan de bijeenkomst over integriteit die aan alle nieuwe medewerkers wordt aangeboden.
5.4 5.4.1.
Beheersmaatregelen Theorie Het is voor weerbaarheid belangrijk dat vooral in de kwetsbare processen en rond kwetsbare functies beheersmaatregelen zijn getroffen die de weerbaarheid borgen en de processen minder vatbaar te maken voor ongewenste beïnvloeding door criminelen. We hebben gekeken naar: identificatie van kwetsbare functies en beleid daarop (screening, voorkomen eenpitters, functiescheiding roulatie, vierogen-principe); de borging van de informatieveiligheid, vooral de technische voorzieningen en autorisaties;
16
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
5.4.2.
de borging van de fysieke veiligheid medewerkers.
Praktijk Uit de Kadernota Veiligheid 2010 – 2014 staat dat de gemeente ‘geen inventarisatie op functies en werkprocessen met een integriteitsrisico’ heeft. Die inventarisatie is medio februari 2020 nog niet beschikbaar. Naar aanleiding van het rekenkameronderzoek Onderzoek beleid en uitvoering integriteit uit 2013 schrijven de burgemeester en wethouders in hun bestuurlijke reactie van maart 2014 onder meer dat invulling zal worden gegeven aan: ‘…het aanwijzen van zogenaamde kwetsbare en/of risicovolle functies en het creeren van randvoorwaarden’. Te denken valt daarbij aan in te bouwen controlevoorschriften en het houden nader te bepalen vorm van veiligheidsonderzoek (zoals een Verklaring omtrent gedrag, of antecedentenonderzoek) bij specifieke functies. Het actief en actueel bijhouden hiervan zal worden belegd bij het lijnmanagement. Uit het beleid volgt dat niet standaard aan alle medewerkers verzocht wordt een VOG aan te leveren. Die verplichting geldt alleen voor specifiek benoemde functies. Uit de gesprekken blijkt dat er in de praktijk niet consequent uitvoering wordt gegeven aan de verplichting. Er wordt niet standaard om een VOG gevraagd bij nieuwe medewerkers waar dat wel zou moeten. Dat geldt voor zowel medewerkers in loondienst als inhuurkrachten. De gemeente Borger-Odoorn is een relatief kleine gemeente.
Dat betekent dat het onvermijdelijk is dat er eenpitters in de organisatie zitten met beslissingsbevoegdheid. Daarin zit een potentiële kwetsbaarheid. Tegelijkertijd is het college proactief en kijkt het mee bij belangrijke besluiten. Voor wat betreft vastgoedzaken is er een wekelijks portefeuilleoverleg met de wethouder. Die is zodoende op de hoogte van wat er speelt. Bij aan- of verkoop van vastgoed waarmee een substantieel bedrag gemoeid is kijkt de wethouder mee en is een collegebesluit nodig. Datzelfde geldt voor bepaalde omgevingsvergunningen. De gemeente Borger-Odoorn heeft drie toezichthouders fysieke leefomgeving die elk een eigen geografisch gebied voor hun rekening nemen. Daarin vindt geen onderlinge periodieke roulatie plaats. Dat heeft enerzijds voordelen; een toezichthouder heeft veel kennis en expertise binnen een bepaald gebied. Aan de andere kant vormt dit in kader van ondermijning en integriteit een kwetsbaarheid. Zo kunnen mogelijk te nauwe banden ontstaan tussen toezichthouder en de onder toezicht gestelden. Het vierogenprincipe of werken in duo’s is geen algemeen uitgangspunt bij kwetsbare functies of processen. Soms is dat wel de bedoeling maar blijkt het in de praktijk niet te gebeuren. Voor vergunningverlening bijvoorbeeld geldt de werkafspraak dat het vier-ogenprincipe moet worden toegepast. In de praktijk komt daar echter niet veel van terecht.
Of zoals dat in een van interviews werd toegelicht: ’Er wordt gewerkt met een kleine bezetting, dus er is geen capaciteit om alles nog eens door een collega te laten checken.’ Medewerkers zijn alleen geautoriseerd voor de ict-systemen die zij bij de uitoefening van hun functie nodig hebben. De autorisaties zijn persoonlijk of op afdelingsniveau geregeld. Het afgesloten deel van het gemeentehuis is alleen toegankelijk via een tag. Het is echter niet moeilijk om als buitenstaander met een willekeurige medewerker van de gemeente
17
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
mee te lopen en toegang te verkrijgen. Iemand die het afgesloten deel van het pand eenmaal binnen is, heeft vrijelijk toegang tot het hele gebouw.
18
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
5.5
Persoonlijke waarborgen
5.5.1.
Theorie Een weerbare organisatie stelt ook eisen aan kennis, vaardigheden en competenties van medewerkers. Of medewerkers voldoende weerbaar zijn kan worden afgemeten aan de volgende zaken: de medewerkers zijn in relatie tot ondermijning goed geïnformeerd over mogelijke kwetsbaarheden en risico’s in het werk dat ze doen; medewerkers moeten kennis hebben van de gedragslijnen die in verband daarmee gelden; medewerkers zijn in staat signalen die kunnen duiden op criminele intenties of activiteiten te herkennen; medewerkers zijn voldoende in staat om ongewenste beïnvloeding te weerstaan. medewerkers voelen zich in dat geheel voldoende gesteund door de organisatie.
5.5.2.
Praktijk Van de respondenten van de enquête geeft slechts 24% aan voldoende te worden geïnformeerd over wat kwetsbare werkprocessen en handelingen zijn in hun werk en wat de risico’s zijn in relatie tot ondermijning. Bijna de helft vindt dat de gemeente dit onvoldoende doet terwijl ruim een kwart dit niet weet of er geen mening over heeft. Op de vraag of de gemeente hen helpt om voldoende weerbaar te zijn tegen onaanvaardbare beïnvloedingspogingen door burgers of ondernemers, bijvoorbeeld in de vorm van scholing, training, coaching of intervisie, antwoordt slechts 12% dat daarvan sprake is. Zo’n 58% vindt dat dit onvoldoende gebeurt. Bijna een derde weet het niet of heeft er geen mening over. FIGUUR 5.2 HULP EN ONDERSTEUNING VANUIT DE ORGANISATIE
Ik word door de gemeente voldoende geïnformeerd over wat kwetsbare werkprocessen en handelingen kunnen zijn in mijn werk en wat de risico’s kunnen zijn.
De gemeente helpt me voldoende om weerbaar te zijn tegen onaanvaardbare beïnvloedingspogingen door burgers of ondernemers, bijvoorbeeld in de vorm van scholing, training, coaching of intervisie.
Uit de enquête blijkt dat er door management en bestuur weinig aandacht wordt besteed aan het thema ondermijning. Uit de interviews blijkt hetzelfde. Veel medewerkers hebben weliswaar (algemene) voorlichting gehad over integriteit, weerbaarheid en de mogelijke gevaren van ondermijning, maar dit was slechts eenmalig. De geïnterviewden die deze voorlichting hebben gehad vertellen dat het onderwerp daarna weer is weggezakt. Positief is dat er bij indiensttreding van nieuwe medewerkers een voorlichting door de gemeentesecretaris plaatsvindt over integriteit en de daaraan verbonden verantwoordelijkheden als ambte-
19
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
naar. Deze voorlichting is echter niet mede gericht op ondermijning. In 2018 is een bijeenkomst georganiseerd voor medewerkers waarin een presentatie is gegeven over integriteit, het eigen handelen en de organisatie. Er vinden geen trainingen of voorlichting plaats over de risico’s van ondermijning voor specifieke afdelingen met kwetsbare processen, handelingen of functies. Zo krijgen de medewerkers van de afdeling burgerzaken geen training op het gebied van het herkennen van signalen die mogelijk duiden op ondermijning terwijl die behoefte onder medewerkers wel bestaat. Datzelfde geldt voor de Stichting sociale teams Borger-Odoorn. Daarvoor geldt dat in het prestatiemanagersteam signalen worden uitgewisseld. Medewerkers worden echter niet getraind in het herkennen van signalen. Dergelijke training of scholing wordt evenmin verzorgd voor de gemeentelijke toezichthouders in het fysieke domein. Vergunningverleners hebben in de afgelopen jaren eenmaal een dergelijke training gehad. De externe krachten namen hieraan geen deel. In de enquête is gevraagd naar het oordeel over de eigen mate van weerbaarheid tegen onaanvaardbare beïnvloeding. Van de respondenten verwacht 88% weerstand te kunnen te bieden tegen onaanvaardbare pogingen van burgers of ondernemers om van hen iets gedaan te krijgen. De overige 12% zegt dit niet te kunnen, weet dit niet of heeft er geen mening over.
Het beeld ten aanzien van kennis van medewerkers over de verschillende protocollen en gedragslijnen wisselt. Zo is 71% van de ondervraagde medewerkers op de hoogte van de Gedragscode integriteit en bekend met de inhoud ervan. Voor de 10 gouden regels van de AVG geldt dit voor 65% van de medewerkers. Van de Regeling omtrent toegang tot de vertrouwenspersoon is 63% van de respondenten op de hoogte en bekend met de inhoud ervan terwijl het protocol Hoe te handelen bij agressie en geweld op de werkvloer slechts bij 17% van de medewerkers bekend is.
20
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
6
Normen en waarden
6.1
Theorie FIGUUR 6.1 DIMENSIE 4: NORMEN EN WAARDEN
Dit hoofdstuk gaat over normen en waarden en de daaruit voortvloeiende organisatiecultuur. Integriteit bewaren is een belangrijke voorwaarde voor een weerbare organisatie. Dat houdt in dat spelregels die gelden voor aanbestedingen, het omgaan met vertrouwelijke informatie, het verwerken van persoonsgegevens, gelijke behandeling van gelijke gevallen bij toezicht en handhaving, geen voorkeursbehandeling voor vrienden en bekenden etc. in acht worden genomen. Hoe kijken medewerkers tegen deze waarden en normen aan, hoe ervaren zij dat bestuur en management met die waarden en normen omgaan, hoe typeren zij de cultuur binnen de organisatie en voelen ze zich voldoende veilig om eventuele integriteitsschendingen ter sprake te brengen?
21
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
6.2
Praktijk In de enquête is een aantal stellingen omtrent integriteit en de organisatiecultuur voorgelegd. Daaruit komen de volgende resultaten naar voren. FIGUUR 6.2 INTEGRITEIT EN CULTUUR
‘Ik vind het niet verdedigbaar dat economische of andere maatschappelijke belangen in sommige gevallen zo zwaar wegen dat een oogje dichtgeknepen wordt als het gaat om integriteit’
‘Bestuur en management dragen integriteit als waarde actief uit in de organisatie
‘Bestuur en management geven het goede voorbeeld als het gaat om integer gedrag’
Ik vind dat integriteitsregels strikt moeten worden gevolgd, er is geen ruimte om daarvan af te wijken
In onze organisatie wordt met collega’s open gesproken over mogelijke integriteitsrisico’s en integriteitsschendingen.
22
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
Ik voel me voldoende vrij om vermoedens van integriteitsschendingen te melden bij een vertrouwenspersoon en/of mijn leidinggevende
In onze organisatie heerst een cultuur waarin collega's elkaar aanspreken op niet-integer gedrag
Ondanks de integriteitsregels er moet wel ruimte zijn voor maatwerk.
Als het gaat om integriteit vindt ruim driekwart van de respondenten dat met integriteitsregels niet mag worden gemarchandeerd, ook als zwaarwegende economische of maatschappelijke belangen een rol spelen bij een beslissing. Twee derde van de medewerkers vindt dat bestuur en management integriteit als waarde actief uitdragen. Een derde vindt van niet, weet het niet of heeft er geen mening over. Slechts de helft van de medewerkers vindt dat bestuur en management het goede voorbeeld evenals het gaat om integriteit. Een aanzienlijk deel van de ondervraagden weet niet of heeft geen mening over de rol van bestuur en management in relatie tot integriteit. Het is mogelijk dat medewerkers daar inderdaad geen zicht op hebben. Dat moet worden gezien als een aandachtspunt voor de (interne) communicatie. Wat verder opvalt is dat maar 44% van de ondervraagden aangeeft dat er binnen de organisatie openlijk met collega’s wordt gesproken over integriteitsrisico’s en –schendingen. Slechts 28% van de ondervraagden vindt dat er sprake is van een cultuur waarin collega’s elkaar aanspreken op niet-integer gedrag. Dat beeld wordt bevestigd in de interviews. Wat vervolgens erg opvalt en moeilijk te verklaren is, is dat van alle ondervraagden 90% zich voldoende vrij voelt om vermoedens van integriteitsschending te melden.
Ten slotte blijkt uit de enquête dat bijna de helft (48%) van de ondervraagden vindt dat in het handelen integriteit niet per definitie voorop staat. Dat betekent dat in bepaalde gevallen de integriteitsregels terzijde geschoven zouden worden indien de situatie daar in de ogen van de medewerker om vraagt.
23
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
7
Handelen
7.1
Theorie FIGUUR 7.1 DIMENSIE 5: HANDELEN
Weerbaar zijn is ook weerbaar doen. Wat is het (zelf)beeld van de organisatie als het gaat om integer handelen, het melden van signalen die kunnen duiden op criminele intenties en het door de gemeente (actief) optreden bij dergelijke signalen en bij mogelijke integriteitsschendingen?
7.2
Praktijk Hieronder volgen de enquêteresultaten op het punt van integriteit in relatie tot het eigen handelen en dat van collega’s binnen de organisatie.
24
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
FIGUUR 7.2 EIGEN ERVARINGEN EN MELDINGSBEREIDHEID
Heeft u in de afgelopen drie jaar in uw werk weleens meegemaakt dat een burger of ondernemer onaanvaardbare druk op u uitoefende om iets gedaan te krijgen, bijvoorbeeld door intimidatie, bedreiging of omkoping?
Ik meld het in de organisatie als ik signalen krijg van die kunnen duiden op ondermijning’
Uit de enquête blijkt dat 11% van de medewerkers in de afgelopen drie jaar een enkele keer heeft meegemaakt dat een burger of ondernemer onaanvaardbare druk op hem of haar heeft uitgeoefend om iets gedaan te krijgen. In de gevallen dat iemand zag dat een collega niet-integer handelde zegt 87% van de respondenten daar iets mee te hebben gedaan. In de helft van de gevallen werd dit in ieder geval met diegene zelf besproken. In veel gevallen werd het met de leidinggevende besproken of met een naaste collega. De (verwachte) meldingsbereidheid onder medewerkers bij het opvangen van signalen van ondermijning in het eigen werk is hoog. Vrijwel alle medewerkers (90%) antwoorden dat ze signalen die kunnen duiden op ondermijning zullen melden in de organisatie. Hierbij bestaat het risico dat er sociaal wenselijke antwoorden zijn gegeven, maar het percentage is niettemin hoog.
25
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
8
De rol van de raad
8.1
Inleiding Politieke ambtsdragers zoals gemeenteraadsleden vervullen een belangrijke rol in de democratische rechtsstaat en zijn bepalend voor integere en democratische besluitvormingsprocessen. Vanuit die rol moeten zij open in de samenleving kunnen staan, het politieke debat vrij kunnen voeren en publieke taken vrij en onafhankelijk uitoefenen. Indien zij hierin belemmerd worden of zich bij het nemen van besluiten laten beïnvloeden door intimidatie, agressie en geweld is dat een belangrijk risico voor de integriteit, kwaliteit en continuïteit van het openbaar bestuur.4 Uit onderzoek van Pro Facto uit 2016 in opdracht van het WODC blijkt dat beïnvloeding van het lokale openbaar bestuur met een crimineel oogmerk geen verschijnsel is dat alleen in de zuidelijke provincies voorkomt. Overal in Nederland krijgen bestuurders en ambtenaren hiermee te maken. Het is daarom van belang dat politici, net als ambtenaren zich bewust zijn van dit gevaar en voldoende weerbaar zijn om zich hiertegen teweer te stellen. Bovendien moeten er randvoorwaarden gecreëerd zijn waarbinnen raadsleden weerbaar kúnnen zijn. Over deze onderwerpen gaat dit hoofdstuk.
8.2 8.2.1.
Bevindingen Eigen ervaringen met beïnvloeding, integriteit en ondermijning Van de achttien ondervraagden geven twee raadsleden aan dat ze eens of meerdere keren te maken hebben gehad met (een poging tot) beïnvloeding door middel van bedreiging, intimidatie of omkoping. In beide gevallen is dit in ieder geval met de burgemeester besproken. In een geval vond het desbetreffende raadslid dat de gemeente adequaat heeft gehandeld na de (poging tot) beïnvloeding. De ander vond van niet. Op de vraag of men in de afgelopen drie jaar wel eens vermoedens heeft gehad dat een collega raadslid niet-integer handelde waarbij bovendien ondermijning is het spel was, antwoorden vijf ondervraagden bevestigend. Twee ondervraagden wilden deze vraag liever niet beantwoorden. Van de vijf raadsleden die vermoedens hebben geven drie raadsleden aan dat bij meerdere collega-raadsleden te hebben vermoed en twee raadsleden vermoedden dat bij één collega raadslid.5 De vijf raadsleden die vermoedens hebben gehad van niet4 Kamerbrief 4 juli 2017 kenmerk: 2017-0000317309. 5 In dit laatste geval zou dit mogelijkerwijs om hetzelfde geval kunnen gaan.
26
ONDERMIJNING EN WEERBAARHEID BORGER-ODOORN
integer gedrag waarbij ondermijning in het spel was, hebben dit niet bij de desbetreffende collega-raadsleden aan de kaak gesteld. In één geval is het in ieder geval wel met de burgemeester besproken, in twee gevallen in ieder geval met de griffier. Twee ondervraagden geven aan dat zij wel eens vermoedens hebben gehad van (pogingen tot) mogelijke infiltratie in de gemeenteraad. Uit de toelichtingen op verschillende antwoorden blijkt in zijn algemeenheid dat het ons-kent-ons binnen een gemeente als Borger-Odoorn gehalte als een potentiële kwetsbaarheid wordt gezien. 8.2.2.