CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Deel I Het gaat nooit alleen om schulden

RAAD: Raadsvergadering 23 december 2021, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Hamerstuk: Vaststellen rapport Schuldhulpverlening RKC6.297 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

‘Het gaat nooit alleen om schulden’

Een onderzoek naar schuldhulpverlening in Borger-Odoorn

Deel 1, nota van Conclusies en Aanbevelingen

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

Inhoud 1. INLEIDIN

2

2. LEESWIJZE

3

3. VERANTWOORDIN

4

4. SYSTEEM- EN LEEFWERELD, EEN KORTE VERKENNIN

5

5. CONCLUSIE

6

5.1.

Antwoord op de deelvragen

6

5.2.

Antwoord op de hoofdvraag

8

6. AANBEVELINGE

10

6.1.

Vraag het college om het beleid te actualiseren

10

6.2.

Pak de opdrachtgeversrol als gemeente

10

6.3.

Geef en handhaaf de autonome ruimte aan professionals bij de uitvoering

10

6.4.

Monitor op maatschappelijke e ecten

11

6. TOT SLO

12

7. BIJLAGE

13

7.1.

Doorkijkje naar de (maatschappelijke) ontwikkelingen op het beleidsterrein

13

7.2.

Bestuurlijke reactie op rapport ‘Het gaat nooit om schulden alleen’

15

G

ff

G

N

S

R

G

N

T

1

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

1. Inleiding Ondanks de economische hoogconjunctuur van de afgelopen jaren is de problema ek van schulden actueel, en zal deze naar aanleiding van de Covid-crisis vermoedelijk alleen maar toenemen. Naar scha ng hebben bijna 1,2 miljoen1 Nederlandse huishoudens problema sche schulden of een risico daarop zonder dat ze formele schuldhulpverlening ontvangen. Als we dit getal vertalen naar Borger-Odoorn op basis van het inwoneraantal, dan gaat het om bijna 1.800 huishoudens. Schulden zijn snel gemaakt, denk aan een huurachterstand of een lening op een aankoop. Schulden zijn niet alleen economisch, maar ook sociaal en maatschappelijk, belastend voor de persoon of het gezin dat in de problemen komt. Om die reden hee de rekenkamercommissie de rechtma gheid en vooral de doeltre endheid van het beleid en de uitvoering van schuldhulpverlening in Borger-Odoorn onderzocht. Er is gekozen voor een mensgericht onderzoek, vanuit de leefwereld van de hulpvrager. In Borger-Odoorn loopt op dit moment een evalua eonderzoek naar de resultaten van de beleidsinspanningen in het sociaal domein. Ons onderzoek naar schuldhulpverlening sluit daarbij aan en is verdiepend van aard.

1 Bron: Divosa, website, januari 2020

ti

tti

ti

ft

ti

ti

ff

2

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

2. Leeswijzer Het eindrapport bestaat uit twee delen. Het eerste deel, de nota van conclusies en aanbevelingen, bevat de belangrijkste resultaten van het onderzoek alsook de conclusies en aanbevelingen van de rekenkamercommissie. Als laatste is een doorkijkje naar de actuele ontwikkelingen op dit beleidsterrein opgenomen in de bijlage. In de bijlage van deel I is, zoals gebruikelijk, een bestuurlijke reac e van het college van burgemeester en wethouders opgenomen zonder onze reac e. Wij vinden het een zaak van college en raad om over hun reac es op het rapport het debat te voeren. Het tweede deel is het rapport van bevindingen van de onderzoekers. Het bevindingenrapport vormt de inhoudelijke en cijferma ge onderbouwing voor de conclusies en aanbevelingen. Zowel deel I als deel II zijn afzonderlijk van elkaar te lezen

ti

ti

ti

ti

3

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

3. Verantwoording Doorgaans richt rekenkameronderzoek zich op evalua e van gevoerd beleid. Getoetst wordt of het beleid waartoe de raad hee besloten volgens afspraak wordt uitgevoerd en of de e ecten voldoende overeenkomen met de bij de start geformuleerde doelen. Dat doen we in dit onderzoek ook, maar met dit verschil dat de leefwereld en de hulpvrager centraal staan. In mindere mate komt het systeem aan bod. Kortom hoe werkt het écht? Dit levert een beeld op dat dichtbij de werkelijkheid ligt. In zijn boek ‘Theorie des kommunika ven Handelns (1981)’maakt Jurgen Habermas onderscheid tussen de leefwereld en de systeemwereld. Deze leefwereld laat zich beschrijven als het ‘gewone’ leven van alledag. In die wereld spreken mensen, delen zij met anderen en sluiten zij vriendschappen.2 Daarnaast zijn er systemen, zoals de staat en de markt, waarin instrumentele ra onaliteit de boventoon voert. De systeemwereld dringt volgens Habermas de leefwereld binnen, met alle gevolgen van dien. En dat is interessant om beter te kunnen begrijpen hoe beleid aansluit bij de problemen van de hulpvrager. De rekenkamercommissie wil zich hiermee niet in de poli ek-bestuurlijke discussie mengen, maar inzicht bieden in de leefwereld van de cliënten van schuldhulpverlening.

De rekenkamercommissie hee na een meervoudig onderhandse aanbesteding onderzoeksbureau CAB opdracht gegeven om het onderzoek uit te voeren. De kern van het onderzoek is het kwalita eve onderzoek. De beleidsdocumenten (2015 t/m 2019) zijn gebruikt om de kwalita eve resultaten aan te vullen met kwan ta eve gegevens. Door deze combina e hebben wij de doelstellingen van het beleid beschreven en hoe deze in de prak jk zijn uitwerking krijgt. Na 2019 is de landelijke wetgeving veranderd; per 1 januari 2021 is vroegsignalering verplicht gesteld. BorgerOdoorn hee hiervoor beleidsaanpassingen gedaan die echter buiten de a akening van dit onderzoek vallen. In bijlage 1 is daarom een doorkijk gegeven naar de recente ontwikkelingen, waaronder de aanpassing ten aan zien van vroegsignalering. Voor dit onderzoek zijn 12 mensen gesproken in en huishoudens volgens de systema ek van een open interview. Het betre een diverse groep van gezinnen met kinderen, alleenstaanden zonder kinderen, alleenstaanden met kinderen, ZZP’ers en laaggeleterden. Daarnaast zijn gesprekken gevoerd met medewerkers van S ch ng Sociale Teams Borger-Odoorn, welzijnsorganisa e Andes, de Gemeentelijke Kredietbank Drenthe (GKB), de wethouder en beleidsambtenaar en een delega e van de raad. Daarnaast zijn beleidsdocumenten en relevante literatuur bestudeerd. Het rapport van bevindingen vormt hiervan het resultaat.

Het bevindingenrapport (deel II) vormt een integraal onderdeel van de rapportage. Het concept van het bevindingenrapport is ter veri ca e (voor technisch wederhoor) voorgelegd aan de ambtelijke organisa e. De reac e van de organisa e is verwerkt. Op basis van dit rapport hee de rekenkamercommissie conclusies getrokken en aanbevelingen opgesteld (deel I).

2

Ivana Ivkovic, Filoso e Magazine 12/2013

ti

ti

ti

ff

ti

fb

ft

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ft

fi

ti

ft

ti

ft

fi

ti

ft

ti

ti

4

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

4. Systeem- en leefwereld, een korte verkenning Schuldenproblema ek is complex, zowel vanuit de schuldenaar als vanuit de samenwerkende ketenpartners. De schuldenaar loopt aan tegen een woud van complexe regelingen en grote druk van schuldeisers (waarvan de overheid vaak de grootste is). Daarbij komt vaak nog dat schulden niet alléén komen, er is vaak sprake van meer problemen. Dit doet een groot beroep op de stressbestendigheid, zelfcontrole en alertheid waartoe niet elke schuldenaar in staat is. Schuldenaren hebben de neiging om het zo lang mogelijk zelf op te lossen voordat zij hulp inschakelen. Vaak is er dan al een stapeling van problemen gaande. Een verlangen naar autonomie en schaamte over de problema ek belemmeren hen om jdig om hulp te vragen. De houding van schuldenaren in Borger-Odoorn kenmerkt zich door een neiging om problemen zelf op te willen lossen en de controle, vaak vanuit trots, niet te willen verliezen. Soms is er sprake van een houding van “ja zeggen en nee doen”. Hun de ni e van zelfredzaamheid is anders dan die van de gemeente; in deel II wordt daar uitvoeriger aandacht aan besteed. Daarnaast zien we ook een onderscheid in schuldenproblema ek tussen inwoners van veen- en zandgebieden. Schulden komen overal voor, maar zijn anders van aard; In de veengebieden is de oorzaak meer gelegen in overer are armoede, laaggele erdheid.

In de zandgebieden is sprake van hogeropgeleide inwoners en grotere huizen. Daar is de oorzaak van schulden vaak gelegen in scheiding of faillissement. Dit vraagt om een gedi eren eerde benadering. Uit landelijk onderzoek blijkt dat schuldeisers sneller kiezen voor een zwaarder we elijk traject (in plaats van een vrijwillig op preven e gericht minnelijk traject) omdat ze daar meer vertrouwen in hebben en dit voor hen nancieel vaak beter uitpakt.3 Dit staat haaks op de bedoeling van de wet die vroegsignalering wil bevorderen en daarmee wil voorkomen dat er (kostbaarder) ins tu onele druk ontstaat. De uitvoering van het proces van schuldhulpverlening wordt gedaan door de ketenpartners van BorgerOdoorn. De uitvoering van schulddienstverlening – de lichtere vorm van ondersteuning zoals preven e, vroegsignalering en nazorg- ligt in de eerste instan e bij de S ch ng Sociale Teams Borger-Odoorn en welzijnsgroep Andes. Mocht schuldhulpverlening – de wat zwaardere vorm- nodig zijn, dan komt de Gemeentelijke Krediet Bank in beeld. De gemeente Borger-Odoorn voert de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) uit door middel van een opdrachtverleningsovereenkomst. Met s lzwijgende verlenging voor telkens 4 jaar, met de Gemeentelijke Kredietbank in Assen.

3 Een onbemind probleem, voorstudie maatschappelijke kosten-batenanalyse schuldenproblema

ek UvT, Roel in ’t

Veld, Westerbeek, Winters, 2016

ti

tt

ti

tt

ti

ti

ti

ff

ti

ti

fb

ti

ti

ti

ti

ti

fi

ti

ti

fi

ti

5

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

5. Conclusies In dit rapport geven wij een antwoord op de hoofdvraag: “Welke beleidsdoelstellingen heeft de gemeente Borger-Odoorn met betrekking tot schuldhulpverlening en heeft de gemeente daarbij duidelijk in beeld hoe deze doelen via de uitvoeringsovereenkomst met de GKB bereikt moeten worden. Zijn deze doelstellingen vervolgens ook bereikt? En In hoeverre sluit het beleid aan bij de problemen van de mensen die schulden hebben?” De hoofdvraag kent vier elementen, namelijk de beleidsdoelstellingen, de uitvoering hiervan, het bereiken van de beleidsdoelstellingen en de mate waarin het beleid aansluit bij de inwoners. Het overkoepelende beleidsdoel, nancieel zelfredzaamheid, blijkt niet voor iedereen te zijn weggelegd. In het beleid zijn onvoldoende instrumenten voor inwoners, waarvoor nanciële zelfredzaamheid niet is weggelegd, opgenomen. In de uitvoering van het beleid hebben de sociale teams, Andes en het GKB een rol, waarbij de gemeente kan winnen aan regie op deze ketenpartners. De inwoners zeggen dat er vaak al andere problemen zijn voordat hulpverlening start. In paragraaf 4.2 komen wij op deze vier elementen terug.

5.1.

Antwoord op de deelvragen

Vanuit de hoofdvraag zijn de onderstaande deelvragen beantwoord en vanuit deze antwoorden is aan het einde van dit hoofdstuk uitvoeriger ingegaan op de vier elementen van de hoofdvraag. Deelvraag 1: Welk beleid en doelstellingen met betrekking tot schuldhulp hee de gemeente ontwikkeld? De gemeenteraad stelde op 19 december 2013 beleid vast voor schuldhulpverlening op basis van het zogenoemde regenboogmodel. Het grootste doel hiervan is zelfredzaamheid. In het Regenboogmodel wordt een inwoner in eerste instan e in zijn of haar eigen omgeving geholpen. Mocht deze hulp te weinig ondersteuning bieden, dan wordt opgeschaald naar schulddienstverlening. Dit is de lichte vorm van ondersteuning (bv. het op orde maken van nanciën met behulp van een coach). Mocht ook deze hulp onvoldoende zijn, dan wordt voor de inwoner een zwaardere vorm van hulpverlening ingezet. Dit is vaak in de vorm van budgetbeheer. Mocht dit ook niet genoeg zijn, dan wordt een Wsnp traject ingezet. Deze laatste stap is de daadwerkelijke schuldhulpverlening. De uitvoering van het beleid is overgedragen aan instellingen buiten de gemeentelijke organisa e, namelijk Andes, de sociale teams en de Gemeentelijke Krediet Bank. Dit zijn de zogenaamde ketenpartners. De gemeente noemt in haar beleid kwetsbare groepen, ZZP’ers, gezinnen met minderjarige kinderen en laaggele erdheid.

Door de opzet van ons onderzoek hebben we niet kunnen constateren in hoeverre de gemeente bijzonder inzet op deze doelgroepen. Uit de cijfers van de gemeente blijkt dat vooral ZZP’ers en laaggele erden in Borger-Odoorn veel meer voorkomen dan landelijk. Deelvraag 2: In hoeverre worden de beleidsdoelen gehaald? Wij constateren dat de doelstellingen deels gehaald worden. Een deel van mensen met schulden die hulp krijgen via de gemeente wordt nooit zelfredzaam of komen na verloop van jd weer terug (bijvoorbeeld vanwege veranderde persoonlijke omstandigheden of de economische situa e). Er is wel een vorm van nazorg, maar die is informeel (bv. een berichtje naar een medewerker van het sociaal team met een korte vraag die te klein is om opnieuw het dossier te openen, maar wel wordt beantwoord). Andes probeert dit wel op te lossen met budgetmaatjes, maar dit is niet in beleid opgenomen. Deelvraag 3: Hoe e ec ef is de huidige methode van schuldhulpverlening? De e ec viteit is las g vast te stellen, niet iedereen wordt duurzaam nancieel zelfredzaam. Het beleid gee wel een nuance aan, namelijk “het behalen van het hoogst haalbare niveau van zelfredzaamheid”. In werkelijkheid is het ook zo dat niet iedereen zonder hulp kan, de afronding van, of uitstroom uit een traject is daardoor niet al jd het einde van het probleem. Uit de gesprekken met de hulpvragers, met de gemeen-

ti

ft

ti

ti

fi

fi

fi

ti

ti

ti

ff

ti

fi

tt

tt

ti

ff

ft

6

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

te, met GKB en Andes blijkt dat er ruwweg drie groepen bestaan; De zelfredzame inwoner, de kwetsbare inwoner en de inwoner met al jd een vorm van ondersteuning. In het bevindingenrapport (deel II) zijn deze groepen verder beschreven. In het beleid zijn geen instrumenten opgenomen om met name de laatste doelgroep verder te helpen. Deelvraag 4: Zijn er op basis van de deelvragen 1 t/m 3 faal- en succesfactoren te benoemen, vanuit het perspec ef van cliënt-schuldenaar? Op basis van de gesprekken met de geïnterviewden zijn er een aantal succes- en faalfactoren te benoemen. We geven hier de belangrijkste weer. De succesfactoren zijn: 1. Het vertrouwen van de inwoners in hun hulpverlener. Schulddienstverlening en schuldhulpverlening is mensenwerk. Persoonlijk contact en vertrouwen is daarbij minstens zo belangrijk als het instrument of de intake. Ook hulpverleners realiseren hierin dat helpen alleen kan als er een hulpvraag is. De inwoner moet zelf bereid zijn om geholpen te worden en de hulpverlening moet aansluiten op het tempo van de inwoner. 2. Hulpverleners zijn professioneel en pragma sch. Op gemeentelijk uitvoeringsniveau is er veel kennis en er is veel kennis bij de andere uitvoerders waarmee samen wordt gewerkt. Dat wordt door de cliënten gewaardeerd. 3. Autonomie van de cliënt.

Als schuldenaars het idee hebben dat ze alles moeten overgeven, hun bankafschri en, verantwoording voor uitgaven, voor alles toestemming vragen, proberen ze uit beeld te blijven van de gemeente. Hierdoor is preven e ook las ger. De faalfactoren zijn: 1. Op beleidsniveau is geen of minder sprake van kennis van elkaar en van samenwerking. Daardoor wordt – op beleidsniveau – kennis onvoldoende gedeeld. Een gevolg is dat de uitvoering minder aansluit op het beleid. 2. Vroegsignalering sluit niet al jd aan op de leefwereld van inwoners. Vroegsignalering is een sub el spel tussen autonomie en a ankelijkheid. Namelijk, als mensen te vroeg worden “geholpen”, dan voelen zij dat als een aantas ng van hun autonomie. Het is veel meer contact krijgen op het moment dat de cliënt het ook wil. 3. Structurele nazorg is nu geen beleidsinstrument. Een aantal inwoners zal nooit duurzaam zelfredzaam worden en daardoor al jd een bepaalde vorm van deze ondersteuning nodig hebben. Deelvraag 5: Hoe is de kaderstelling, controle van, en rapportage over, het beleid en uitvoering; door, aan of namens de gemeenteraad vormgegeven? Rapportage over de resultaten van schuldhulp vindt plaats als onderdeel van beleid en uitvoering in het sociale domein. Via bijpraat sessies met het sociaal team wordt de raad ook op de hoogte gehouden.

De raad hee , voor zover wij hebben kunnen constateren, zelf ook niet gevraagd om een speci eke rapportage, terwijl zij wel aangeven daar behoe e aan te hebben. Deelvraag 6: Is maatwerk mogelijk? Welke vrijheidsgraden worden gehanteerd? Is een beroep op de hardheidsclausule mogelijk? Er is maatwerk mogelijk. Wij constateren op basis van gesprekken met de inwoners dat in de uitvoering van het beleid wordt ingespeeld op de behoe e van de hulpvrager. De ketenpartners hebben een vrij grote mate van vrijheid om hun instrumenten in te ze en. Het regenboogmodel gaat uit van maatwerk. Een indica e van maatwerk is het aantal keren dat er een beroep is gedaan op de hardheidsclausule. Echter er is niet geconstateerd dat er een beroep wordt gedaan op de hardheidsclausule. Deelvraag 7: Hoe wordt het beleid aangepast aan veranderende situa es? Wordt daarbij ook rekening gehouden met ontwikkelingen in de schuldenproblema ek, bijvoorbeeld de posi e van bijstandsontvangers, ZZP’ers en dubbele inkomens? Het beleid is in 2013 vastgesteld en sindsdien hebben de verschillende organisa es een samenwerking gevonden. Het beleid is tot eind 2020 niet aangepast. Daarbij is er weinig beleidsma g contact tussen de GKB en de overige ketenpartners. Wij hebben geen signalen ontvangen over extra aandacht voor gezinnen met

fi

ft

ti

ti

ti

ti

ti

fh

ti

ti

tt

ti

ft

ft

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ft

ti

7

kinderen, bijstandsontvangers, ZZP’ers of dubbele inkomens. Ook hebben hulpverleners nog geen signalen ontvangen dat er meer problemen zijn door de coronacrisis, al verwachten zij wel dat er meer nanciële vragen zullen komen. Waar hulpverleners wel een verandering zien, is in een toename van de complexiteit van de problema ek en te weinig kennis en jd om goed te kunnen helpen bij statushouders. Daarnaast zijn er afspraken gemaakt met energiecorpora es en woningcorpora es, deze zijn niet in alle gevallen formeel vastgelegd. Deelvraag 8: Met welke organisa es naast de GKB werkt de gemeente samen en hoe is deze samenwerking vormgegeven? De gemeente hee een goede samenwerking met de S ch ng Sociale Teams Borger-Odoorn, welzijnsorganisa e Andes en de GKB. Op beleidsniveau hebben deze organisa es in mindere mate contact met elkaar en vertolken zij hun eigen interpreta e van de visie die de gemeente hee . Op uitvoeringsniveau weten deze organisa es elkaar wel te vinden. Contacten met de gemeente worden daarbij door alle organisa es omschreven als goed. Verder maken inwoners gebruik van de Voedselbank. Humanitas en Vluchtelingenwerk. Deze organisa es zijn wel ac ef in Borger-Odoorn, maar niet onder regie van de gemeente, als ketenpartner. Deze organisaes zijn daardoor nauwelijks betrokken bij het beleid.

5.2.

Antwoord op de hoofdvraag

Hieronder zijn de vier elementen verder uitgewerkt aan de hand van de antwoorden op de deelvragen. Beleidsdoelstellingen Het beleid vertrekt vanuit het uitgangspunt dat schuldenproblema ek par cipa e, het “meedoen in de samenleving”, in weg staat. In de ‘Uitvoeringsnota Integrale schulddienstverlening Borger-Odoorn 2013-2016’ is aangegeven dat de verantwoordelijkheid van (problema sche) schulden bij het individu zelf ligt. Dit zien

wij ook terug in het beleidsplan van het sociaal domein ‘Vanzölf saomen! Vanzelfsprekend samen!’ en de ‘Uitvoeringsnota Integrale schulddienstverlening Borger-Odoorn 2013-2016’. Uit deze documenten komt naar voren dat het overkoepelende doel nanciële zelfredzaamheid is. De kern van het vroegsignalering en preven ebeleid is, om te voorkómen dat een gezin of individu in de schuldhulpverlening terecht komt. De gemeente Borger-Odoorn werkt met een zogeheten ‘regenboogmodel’. Hierin zijn twee vormen van ondersteuning te onderscheiden; een lichte vorm van ondersteuning via het sociale netwerk en algemene voorzieningen en een duurdere, zwaardere vorm van ondersteuning in de vorm van collec eve en individuele voorzieningen. Uitvoering beleidsdoelstellingen De uitvoering van het beleid wordt niet alleen gedaan door de GKB, ook Andes en het Sociale Team hebben een rol. Deze organisa es hebben allemaal een eigen visie op de uitvoering van het beleid van de gemeente. De gemeente kan winnen aan regie op de ketenpartners. Het GKB wordt vooral budget gestuurd. Verder zijn andere organisa es ac ef bezig met het thema schuldhulpverlening. Deze organisa es zijn nauwelijks betrokken bij het beleid. Ondanks een gebrek aan (afstemming van) beleid weten ketenpartners elkaar in de prak jk wel te vinden.

ti

ti

ti

fi

ti

ti

ti

ti

ft

ti

ti

ti

ti

ti

ti

fi

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ft

ti

ti

ti

ti

8 ti

ti

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

Bereiken beleidsdoelstellingen De gemeente bereikt niet alle doelstellingen. Zelfredzaamheid, het grootste beleidsdoel, wordt niet voor iedereen gehaald. Door de eigen interpreta e van de visie is de uitvoering niet al jd volgens het regenboogmodel. Wij constateren dat de uitvoering steeds meer bij de S ch ng Sociale Teams is komen te liggen en minder bij de GKB. Uit de gesprekken met gemeente en de GKB blijkt dat dit komt door een combina e van budge aire en sturingsargumenten. Het is goedkoper om schuldhulpverlening – de minnelijke trajecten die in Borger-Odoorn onder schulddienstverlening vallen– door de S ch ng Sociale Teams te laten uitvoeren. Daarnaast is dat dichterbij de gemeente, waardoor een meer integrale aanpak van de schuldenproblema ek mogelijk is. Wij hebben dat laatste niet kunnen constateren Aanslui ng beleid bij inwoners Uit de gesprekken met inwoners blijkt dat, voordat de hulpverlening start, er vaak al sprake is van een opeenstapeling van problemen. Veel schuldenaren hebben de neiging om deze problemen zo lang mogelijk zelf op te lossen en accepteren alleen hulp als het echt nodig is of er een breekpunt ontstaat.

Financiële zelfredzaamheid is niet voor iedere inwoner haalbaar. In ons onderzoek komen verschillende doelgroepen naar voren, namelijk; De zelfredzame inwoner, de kwetsbare inwoner en de inwoner met al jd een vorm van ondersteuning. In het bevindingenrapport zijn deze groepen verder beschreven. In het beleid zijn geen instrumenten opgenomen om met name de laatste doelgroep verder te ondersteunen. Het beleid is het meest gericht op mensen die weer ( nancieel) zelfredzaam kunnen worden.

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

fi

tt

ti

ti

9

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

6. Aanbevelingen De aanbevelingen die de rekenkamercommissie wil aandragen bij de raad zijn: 1. Vraag het college om het beleid te actualiseren; 2. Pak de opdrachtgeversrol als gemeente; 3. Geef en handhaaf de autonome ruimte aan professionals bij de uitvoering; 4. Monitor op maatschappelijke e ecten.

6.1.

Vraag het college om het beleid te actualiseren

Het beleid is van 2013 en moet aangepast worden aan nieuwe de nieuwe wet op de schuldhulpverlening. Hier is de gemeente overigens mee bezig. Er zijn nog een aantal factoren die niet in het huidige beleid is opgenomen, zoals de impact van COVID 19 op de samenleving, wetgeving over vroegsignalering en de proef van de GKB over exibele schuldhulpverlening. Het is aan te bevelen om deze punten zoveel mogelijk binnen deze kaders in te passen. Om het succes en het e ect van het beleid beter in beeld te brengen, ook bij de gemeenteraad, is het zaak om onderscheid te maken tussen de drie doelgroepen (namelijk; de zelfredzame inwoner, de kwetsbare inwoner en de inwoner met al jd een vorm van ondersteuning) en de mate van zelfredzaamheid voor deze groepen te de niëren.

6.2.

Pak de opdrachtgeversrol als gemeente

De gemeente kan meer regie voeren op het proces met betrekking tot vroegsignalering en nazorg, dat hoe de gemeente niet zelf te doen, maar kan ook als opdracht aan de S ch ng Sociale Teams worden meegegeven. Maak hierover heldere afspraken met regie- en contractpar jen. Zorg bijvoorbeeld voor periodieke opdrachtgesprekken met de uitvoerende par jen. Het opdrachtgeverschap van de gemeente kan worden versterkt door op presta es en proces te sturen. Daarbij is het goed om de rollen en verantwoordelijkheden in de uitvoering explicieter te benoemen. Het is aan te bevelen om ook de onderlinge samenwerking nadrukkelijk te benoemen. De gemeente zou het e ect van zijn eigen dienstverlening verhogen als hij ook rekening houdt met ac viteiten van andere par jen, zoals bijv. Humanitas en Vluchtelingenwerk.

6.3.

Geef en handhaaf de autonome ruimte aan professionals bij de uitvoering

Kies er als gemeente voor om de uitvoeringsorganisa es de inwoner nog meer centraal te stellen om zo integraal de problema ek te behandelen. Schulden hebben niet één oorzaak, waardoor een integrale aanpak noodzakelijk is. Geef de professionals meer verantwoordelijkheid om instrumenten in te ze en (naar eigen oordeel) en beperk deze ruimte niet in het beleid. Daarmee kunnen zij de instrumenten beter op de speci eke situa e van de mensen afstemmen en worden niet alleen de regels van het beleid uitgevoerd. De individuele hulpverleners zouden nog meer oog voor preven e kunnen hebben, maar ook mandaat om eerder hulp te bieden. Dat betekent dat er niet alleen op de vraag van de mensen moet worden gereageerd, maar ook op aanwijzingen of kennis bij de hulpverleners. Voor het leveren van structurele nazorg is het logischer dat in de sociale teams plaats is voor budgetcoaches. Deze coaches verlagen wellicht ook het aantal doorverwijzingen naar het GKB.

ft

ff

ti

tt

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ff

ti

ff

ti

fl

ti

fi

fi

10

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

6.4.

Monitor op maatschappelijke e ecten

De gemeente kan meer regie voeren op het proces met betrekking tot vroegsignalering en nazorg, dat hoe de gemeente niet zelf te doen, maar kan ook als opdracht aan de S ch ng Sociale Teams worden meegegeven. Maak hierover heldere afspraken met we elijke par jen, maar ook anderen. Zorg bijvoorbeeld voor periodieke opdrachtgesprekken met de uitvoerende par jen. Wij adviseren een dashboard in te richten of laten inrichten door de uitvoerders. S ch ng Sociale Teams hee dit een paar keer in haar jaarverslag benoemd, maar het is nog steeds niet beschikbaar. Stuur daarmee op de gewenste maatschappelijke e ecten en opbrengsten en niet alleen op kosten. Gebruik dit dashboard om beleid aan te passen als dit nodig lijkt. Het dashboard is ook een goede informa ebron voor de raad over de e ecten van het vastgesteld beleid van schuldhulpverlening.

ft

ff

ff

ti

ti

ft

ti

ti

tt

ff

ti

ti

ti

11

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

6. Tot slot De rekenkamercommissie wil met dit onderzoek een bijdrage in s mulerende en prikkelende zin leveren aan de kwaliteit van het gemeentebestuur, in het bijzonder de kaderstellende en controlerende taken van de gemeenteraad. Onze dank De rekenkamercommissie dankt de ambtenaren, de wethouder, de geïnterviewde partners in het werkveld en de betrokken onderzoekers voor hun bijdrage aan het onderzoek. Onze grote dank en waardering gaat ten slo e uit naar alle cliënten die bereid waren onze onderzoekers te woord te staan. Zonder hen was dit onderzoek niet op deze wijze tot stand gekomen.

ti

tt

12

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

7. Bijlagen 7.1.

Doorkijkje naar de (maatschappelijke) ontwikkelingen op het beleidsterrein

Het onderzoek is gestart aan het begin van 2020. Hierdoor zijn de beleidsdocumenten van 2015 tot en met 2019 gebruikt voor het onderzoek. Dit betekent niet dat de wereld s l hee gestaan. In dit hoofdstuk beschrijven wij een aantal maatschappelijke ontwikkelingen op het beleidsterrein. De nieuwe wet op de schuldhulpverlening (gestart op 1 januari 2021) benadrukt het belang van preven e en vroegsignalering. Wij hebben in het onderzoek geconstateerd dat dit las g is voor een gemeente. Mensen willen over het algemeen eerst zelf hun probleem oplossen en gaan dus niet snel naar de gemeente. Voor veel mensen is het helemaal niet zo duidelijk waar ze zich moeten melden als ze hulp willen. Hulp wordt door een groot aantal mensen ook gezien als een inbreuk op hun autonomie. Dit maakt dat nog meer nadruk op preven e en vroegsignalering las g blij . Tenzij de gemeenten proberen eerder in beeld te komen. Dat kan en gebeurt deels ook al via de sociale teams. Maar dat betre vooral mensen die al eerder in beeld zijn, met andere hulpvragen. Binnen de gemeente Borger-Odoorn is, vanwege de we elijke verplich ng voor vroegsignalering, een apart proces ingericht en is een Samen Doen Team opgericht in samenwerking met de S ch ng Sociale teams, welzijnsorganisa e Andes en de GKB.

Er zijn 4 instan es die betalingsachterstanden bij de gemeente moeten melden namelijk op het gebied van energie, water, huur en zorgverzekering. Na de melding moet de gemeente een aanbod tot hulp doen. Het wordt steeds duidelijker dat het probleem van schulden, niet alleen door menselijk gedrag wordt veroorzaakt, maar ook omdat een aantal mensen uitgesloten is van werk en inkomen omdat ze onvoldoende opleiding hebben, het werk dat ze al jd gedaan hebben of goed kunnen, niet meer bestaat, de samenleving te complex is geworden om voor een deel van de mensen zelfredzaam te zijn. Schuldhulpverleningsbeleid is echter nog steeds voornamelijk gericht op degene die schulden hee . Schuldhulpverleningsbeleid wordt daarom in een aantal gemeenten al breder ingezet in het sociale domein. Bijvoorbeeld door een verbinding met armoedebeleid en par cipa ebeleid, zowel gericht op werk als op maatschappelijke par cipa e. Een aantal gemeenten experimenteren al met een vorm van hulpverlening, waarbij mensen kunnen kiezen om hun vaste lasten door de gemeente over te laten maken van hun uitkering. Dat is ingewikkelder voor mensen zonder uitkering, in Enschede is daar wel ervaring mee. Dat betekent echter wel dat het ideaal van zelfredzaamheid voor alle burgers genuanceerd wordt. Niet alle burgers kunnen zelfredzaam zijn. Het is dan belangrijk om burgers zo zelfredzaam mogelijk te maken.

Dat kan alleen met een goed wederzijds begrip. De gemeente moet beter weten met wie hij te maken hee en omgekeerd, moeten de mensen beter weten wat de gemeente kan en hoe zij daarvoor in aanmerking komen. Daarbij is het belangrijk te realiseren dat dit niet alleen een kwes e is van instrumenten en beleid, maar vooral van verwach ngen, vertrouwen en betrouwbaarheid en voorspelbaarheid. Nu is het voor veel mensen niet duidelijk wat de gemeente verwacht. Moeten ze zelf hun probleem oplossen, of moeten ze juist zo snel mogelijk hulp vragen. De gemeente weet niet wat de mensen verwachten, soms is dat een ondersteuning die alleen over schulden gaat, dan hee de inwoner juist geen behoe e aan integraal beleid. Andersom zijn er ook mensen die juist wel een ondersteuning nodig hebben en verwachten van de gemeente op meerdere domeinen. Wederzijds vertrouwen is belangrijk om de verwach ngen naar elkaar uit te spreken. Betrouwbaarheid en voorspelbaarheid gaan om consisten e. Doet de gemeente wat hij zegt, doet de inwoner wat hij moet doen. Voorspelbaarheid is daarbij heel belangrijk. Kun je inscha en wat er gaat gebeuren

ti

ft

ft

ti

ft

ti

ti

tt

ti

ft

ft

ti

ft

ti

ti

ft

ti

ti

ti

ti

tt

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

13

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

als je schuldhulpverlening vraagt. Voor veel mensen is dat onduidelijk en zij zijn daarom voorzich g om naar de gemeente te gaan. De gemeente vraagt zich ook af hoe voorspelbaar mensen zijn, dat leidt vaak tot een defensieve houding en een ‘wantrouwen’, hoe weet je zeker dat het klopt wat ze zeggen en doen ze wel wat we afspreken? Sanc es worden gebruikt om dat af te dwingen. Wij zien twee belangrijke lijnen. Ten eerste is schuldhulpverlening steeds meer een integraal onderdeel van de structurele ondersteuning van een deel van de mensen. Deze mensen hebben op meerdere domeinen ondersteuning nodig, de brede ondersteuning is veelal ook structureel van aard. Schuldhulpverlening in de vorm van een traject, dat ook weer a oopt, past daar minder bij. Deze vorm van ondersteuning is weliswaar duur, maar voorkomt nog veel duurdere escala e van problemen. Ten tweede zijn er mensen die wel ( nancieel) zelfredzaam worden na het schuldhulpverleningstraject. Het is belangrijk om deze groep te kunnen onderscheiden van de groep die wel structurele hulp nodig hee . Voor hen zou meer maatwerk een snellere oplossing kunnen betekenen. In een aantal gemeenten zijn er interessante experimenten om de schulden van mensen over te laten nemen door de gemeente en de aflossing van deze schuld aan de gemeente door maatschappelijke ac viteiten of werkzaamheden te laten gebeuren.

Dat maakt dat mensen snel van hun schulden af zijn en betrekt hen op een duidelijke manier bij het oplossen van hun schulden. De Gemeentelijke Kredietbank (GKB) in Assen is sinds 1 december begonnen aan een proef met exibele schuldhulpverlening. De proef heet 'O2' en wordt uitgevoerd in zeven gemeenten, waaronder de gemeenten Borger-Odoorn, Assen, Meppel, Aa en Hunze en Hoogeveen. Wat anders is aan de exibele schuldhulpverlening dan aan de 'normale' schuldhulpverlening, is dat later aan het licht gekomen schulden óók meegenomen kunnen worden in de schuldenregeling. Dat kan normaal gesproken niet. Inwoners met schulden kunnen voor schuldhulpverlening terecht bij de GKB. Die maakt dan afspraken over betaling van openstaande schulden met de schuldeisers. De GKB neemt de schuld dan over. Er volgt een drie jaar durende a ossingsregeling tussen de GKB en de inwoner. Na die drie jaar is de inwoner schuldenvrij. In dit traject worden alleen de bij aanvang van het traject openstaande schulden meegenomen. Als er later schulden aan het licht komen, worden deze niet meegenomen. Wanneer er bij exibele schuldhulpverlening jdens het traject schulden bijkomen, wordt de termijn van het traject verlengd. Dit voorkomt dat een inwoner na drie jaar weer of nog (nieuwe) schulden hee .

Het gee ook een posi eve prikkel: mocht de inwoner in die jd meer gaan verdienen, dan mag hij of zij dit geld houden.

ft

ft

ti

fl

ti

ti

ti

ti

fl

fi

fl

ti

fl

ti

fl

ft

14

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

7.2.

Bestuurlijke reactie op rapport ‘Het gaat nooit om schulden alleen’

Gemeente Borqer-Odoorn

Hoofdstraat 50 7875 AD Exloo Postbus 3 7875 ZG Exloo T 14 0591 T +31591535353 (vanuit buitenland) F (0591) 535399 E gemeente@borger-odoorn.nl

Ons kenmerk

Rekenkamercommissie Borger-Odoorn t.a.v. de heer P. Wanrooij Postbus 3 7875 ZG Exloo

63792-2021 Behandeld door

M. van 't Bosch Doorkiesnum mer

140591 Bijlage

Gemeente dd inWuitg Datum

12 juli 2021

Borger-Odoorn

1 6 JULI 2021

Zaaknr.

Onderwerp

Bestuurlijke reactie op uw rapport "Het gaat nooit alleen om schulden"

Geachte heer Wanrooij , Ons college is blij met uw rapport 'Het gaat nooit alleen om schulden'. Wij hebben het met veel belangstelling gelezen en willen er in deze brief inhoudelijk op reageren. Als eerste zullen we context scheppen door in te gaan op het algemene beleid in onze gemeente. Algemeen In onze gemeente heeft de gemeenteraad het beleid bepaald dat het aan mensen zelf is (en aan hun omgeving) om iedereen op een gezonde wijze te laten meedoen, jong en oud, gezin of alleenstaande. Waar dat echt niet lukt, zal de gemeente aanvullende acties ondernemen en het mogelijk maken om dit alsnog (zoveel mogelijk) voor elkaar te krijgen. Oplossingen worden zo eenvoudig en lokaal mogelijk gezocht, gebruikmakend van de eigen kracht van inwoners en hun omgeving. We willen dat iedereen, van 0-100, kan meedoen in de maatschappij. Huidig beleid en doelstellingen Belangrijke uitgangspunten in ons beleid zijn: een integraal beleid, de Regenboogvisie en autonomie bij de hulpverlening. Daarom is bewust gekozen voor uitvoering op afstand en is de hulpverlening extern belegd. Ook voor de schuldenaanpak zijn deze uitgangspunten van toepassing. Wij werken hiervoor samen met de Stichting Sociale Teams, welzijnsorganisatie Andes en de GKB Assen. Welke ondersteuning een inwoner/huishouden nodig heeft hangt af van de eigen kracht, de omgeving en eventuele andere problemen.

Nieuw beleid Op dit moment zijn we bezig met de doorontwikkeling van het Sociaal Domein waarin ook de schuldenaanpak een belangrijk aandachtspunt is. Bij deze doorontwikkeling worden onze samenwerkingspartners nadrukkelijk betrokken. Dit sluit dus naadloos aan bij uw aanbevelingen en conclusies om het beleid te actualiseren en de samenwerkingspartners meer te betrekken bij het beleid.

15

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

3 Ten slotte Ons college neemt uw aanbevelingen over en zal deze in de verdere ontwikkeling van het beleid meenemen. We vertrouwen erop u met deze briefvoldoende te hebben geïnformeerd.

Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van Borger-Odoorn, de secretaris, de burgemeester,

-----.

mr. J. Seton

16

Nota van Conclusies en Aanbevelingen

2

____

Vroegsignalering voortvarend opgepakt Sinds begin dit jaar is vroegsignalering een gemeentelijke taak. Die hebben wij actief opgepakt. Dit doen wij niet alleen maar samen met de gemeente Aa en Hunze. Ons project is onderdeel van de Regio Deal, waaruit we ook een financiele bijdrage krijgen. Voor de uitvoering werken wij samen_meLdeStichting_S.o.ciale_I_eams,_welzijns_organisatie_Ande$_en_d_e_GKB. Zij hebben hierin autonomie en een eigen verantwoordelijkheid. Ook worden bij vroegsignalering alle leefgebieden betrokken omdat schulden vaak meerdere oorzaken hebben. Uw aanbevelingen op dit gebied hebben wij dus al verwerkt in de huidige aanpak. Bij deze aanpak moeten wij echter bewegen binnen de kaders van de AVG. De regels omtrent de uitwisseling van persoonsgegevens beperken de bewegingsruimte van de hulpverleners. Het is nog te vroeg om aan vroegsignalering conclusies te verbinden. Wel hebben ook wij gemerkt dat vroegsignalering niet altijd aansluit op de leefwereld van inwoners. Veel inwoners moeten erg wennen aan het feit dat zij in het kader van vroegsignalering worden benaderd. We besteden daarom veel aandacht aan het op de juiste rnanier communiceren met en benaderen van de betrokken inwoners. Zelfredzaamheid is niet voor iedereen haalbaar We zijn ons er van bewust dat niet iedereen in staat is alles op eigen kracht te doen.

Wij zijn het met u eens dat er altijd een groep mensen zal zijn die langdurig of blijvend ondersteuning nodig heeft. Op het gebied van schuldhulpverlening zijn er dan ook mensen die niet financieel zelfredzaam kunnen worden. Deze groep houdt daarom vaak jarenlang hulp, bijvoorbeeld in de vorm van budgetbeheer. Hiermee zijn ze niet zelfstandig maar wel geholpen. Conform uw aanbeveling zullen we nader in overleg treden met onze partners om te bespreken hoe we de begeleiding van deze groep en de nazorg nog kunnen verbeteren. Maatwerk is de norm Iedereen is anders en iedere casus wordt op individueel niveau beoordeeld om tot een goede oplossing te komen voor onze inwoner. Wij kopen d~ uitvoering weliswaar collectief in maar de afhandeling is voor iedere inwoner maatwerk. Juist daarom is er ons inziens geen noodzaak om een beroep te doen op een hardheidsclausule. Nadenken over verdere mogelijkheden tot monitoring We zijn het met u eens dat er op het gebied van schuldenaanpak op dit moment geen totaal overzicht is. Op het gebied van vroegsignalering maken we al wel gebruik van het systeem RIS, dat ons veel managementinformatie kan verstrekken. Daarnaast werken we met een aantal Groningse en Drentse gemeenten aan een gezamenlijke monitor voor vroegsignalering.

En gaan we met de Stichting samen nadenken over de wensen en mogelijkheden om iedere fase van het proces van schuldenaanpak te kunnen monitoren.

17

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=a13092c4-afa1-41e5-840d-6bb637819e50