Brief college inzake onderzoek Joods vastgoed tijdens de Tweede Wereldoorlog
Tekst van het document
Hoofdstraat 50 7875 AD Exloo Postbus 3 7875 ZG Exloo T 14 0591 T (+31) 591 535353 (vanuit buitenland) E gemeente@borger-odoorn.nl
Ons kenmerk
81430-2024:184557 Behandeld door
Gemeenteraad Borger-Odoorn
K.H. Czuj Doorkiesnummer
14 0591 Bijlage
8
Datum
17 januari 2025 Onderwerp
Onderzoek Joods vastgoed tijdens de Tweede Wereldoorlog
Geachte leden van de raad, Op 25 januari 2022 hebben wij besloten tot het verrichten van een onafhankelijk onderzoek naar Joods vastgoed in de voormalige gemeenten Borger en Odoorn tijdens de Tweede Wereldoorlog. En de rol van de gemeenten in het aan- en verkopen ervan en het rechtsherstel na de oorlog. Onlangs is het onderzoeksrapport opgeleverd: Joodse burgers in de gemeenten Borger en
Odoorn: roof (1942-1945) en het rechtsherstel (na 1945). Dit rapport is door ons vastgesteld op 3 december 2024. Met deze brief informeren wij uw raad over de aanleiding, de resultaten en de vervolgstappen van dit onderzoek. Aanleiding voor het onderzoek De aanleiding voor het onderzoek waren de vragen van het programma Pointer van KRO-NCRV eind 2021. Dit platform onderzoekt de rol van de gemeenten in de onteigening en doorverkoop van Joods vastgoed tijdens de Tweede Wereldoorlog en het eventuele rechtsherstel na de oorlog.
2 Deze transacties – vastgelegd in de zogeheten Verkaufbücher – vonden plaats in 218 gemeenten, waaronder ook in de voormalige gemeenten Borger en Odoorn. Van deze 218 gemeenten hebben 131 gemeenten een onderzoek verricht. Bij 34 gemeenten loopt het onderzoek nog en 53 gemeenten hebben aangegeven geen onderzoek te doen (bron: De Vastgoedboeken | KRO-NCRV) Het onderzoek Historici Gerben Dijkstra en Henk Vos zijn in opdracht van en in overleg met de gemeente aan de slag gegaan met het onderzoek. De grondslag hiervoor vormden o.a. deze vragen: 1. Hebben de voormalige gemeenten Borger en Odoorn aan anti-Joodse maatregelen meegewerkt? Heeft in deze gemeenten registratie van Joden plaatsgevonden? 2. Hebben deze gemeenten meegewerkt aan de deportatie van Joden? 3. Hebben deze gemeenten een rol gespeeld bij de verhuur en/of verkoop van de woningen? 4. Heeft er na de oorlog rechtsherstel plaatsgevonden? Het onderzoek is gericht op 30 percelen landbouwgrond en 8 woningen (Hunebedstraat 14 en Hunebedstaat 16 te Borger, Hoofdstraat 21, Alinghoek 13 en Markeweg 10 te Drouwen, Zuiderdiep 358 te 2e Exloërmond, Zuiderdiep 506 en Kavelingen 60 te Valthermond). Voor het onderzoek hebben de heren Dijkstra en Vos gebruik gemaakt van diverse bronnen, zoals archiefmateriaal, het Kadaster, literatuur en audiovisueel materiaal.
Veel archiefmateriaal was afkomstig uit onze eigen gemeentelijke archieven, maar ook uit het Nationaal Archief en het Drents Archief. De conclusies van het onderzoek Omdat de onderzoeksvragen behandeld zijn binnen een bredere samenhang van de geschiedenis, vormt het rapport een gedegen beeld van de Joodse bewoners van de voormalige gemeenten Borger en Odoorn. Vanaf de vestiging van de eerste Joden aan het einde van de 18de eeuw in het kerspel Borger, tot aan de deportaties in de Tweede Wereldoorlog.
3
De belangrijkste conclusie van het rapport is dat de gemeentebesturen van Borger en Odoorn op geen enkele wijze betrokken waren bij het aan- en verkopen van het Joods onroerend goed en het rechtsherstel hiervan. De burgemeesters van beide gemeenten waren wel betrokken bij het verhuren van de woningen. Zij stelden de huurcontracten op, maar inden geen huurinkomsten. Bij het leegruimen van de woningen hebben politiemannen uit de gemeenten in opdracht van de Duitse bezetter inventarissen gemaakt van de huisraad en etenswaren. De etenswaren werden aan de Nederlandsche Volksdienst, afdeling Buinen aangeboden. Meubilair is op transport geplaatst naar Assen voor verder transport naar Duitsland naar getroffenen van bombardementen in Duitse steden. De burgemeesters van Borger en Odoorn hebben in opdracht van de Duitse bezetter de anti-Joodse maatregelen Joden uitgevoerd. Zo hebben de gemeentebesturen de verplichte registraties uitgevoerd en het transport van de Joodse mannen naar de werkkampen geregeld. Ook lieten de gemeentebesturen, in opdracht van de Duitse bezetter, de Joodse bewoners oppakken. Van de twintig opgepakte Joden uit de voormalige gemeenten Borger en Odoorn die op transport werden gesteld naar werkkampen en Durchgangslager Westerbork keerde niemand terug. Zes Joden uit de gemeente Odoorn overleefden de Duitse bezetting door onder te duiken.
Vervolgstappen We zullen op korte termijn het rapport aanbieden aan het programma Pointer en de Radboud Universiteit. De Radboud Universiteit verricht een nationaal onderzoek naar Joodse onteigeningen en rechtsherstel per gemeente en houdt het register van de onderzoeken bij. Daarnaast informeren wij de huidige bewoners van de onteigende panden over het rapport.
4 Op 21 januari 2025 delen wij de belangrijkste conclusies uit het onderzoek met onze perscontacten. Binnenkort organiseren we ook een presentatie over het rapport voor de leden van uw raad en de huidige bewoners.
5 We vertrouwen erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.
Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van Borger-Odoorn, de secretaris,
de burgemeester,
E.W. Bennema
mr. J. Seton