Bijlagen bestemmingsplan - Zuideind 8a te Drouwenerveen
Tekst van het document
Figuur 5.
Drouwenerveen, Zuideind 8a: Hoogtekaart gemaakt met behulp van een uitsnede van het Actueel Hoogtebestand Nederland 3 (bron: pdok.nl). Het plangebied is de rood omlijnd.
In Figuur 6 staan vier uitsneden van paleogeografische kaarten van Nederland afgebeeld (Vos et al. 2018). Hierop kan de landschappelijke ontwikkeling van het plangebied worden gevolgd. Op de paleogeografische reconstructies vanaf omstreeks 9000 vC ligt het plangebied in een beekdal (Figuur 6: donkerbruin) op de overgang naar het dekzandgebied (Figuur 6: geel). Vanaf 5500 vC wordt de invloed van de zee groter als gevolg van de zeespiegelstijging en ontstaan er meer veengebieden (Figuur 6: bruin). Een deel van het beekdal waarin het plangebied ligt, raakt opgevuld met veen. Rond 3850 vC heeft in het onderzoeksgebied op grote schaal veengroei plaatsgevonden. Het plangebied ligt dan in een veenmoeras en was destijds niet geschikt voor prehistorische bewoning. 5
Figuur 6.
Drouwenerveen, Zuideind 8a: Uitsneden van vier paleogeografische kaarten van Nederland (bron: Vos et al. 2018). Het plangebied is rood ingevuld, bij de witte pijl. Legenda: Donkerbruin = beekdal, bruin = veengebied, geel = dekzandlandschap en oranje = stuwwal.
Geomorfologisch gezien bevindt het plangebied zich in een zone met een dekzandrug (classificatie geomorfologische kaart B53; Figuur 7). Ten westen van het plangebied is een zone met beekdalbodem aanwezig, het beekdal van het Achterste Diep (classificatie geomorfologische kaart R42; Figuur 7). Op de gemeentelijke landschaps- en archeologische verwachtingenkaart ligt het plangebied in een zone met dekzandruggen en -koppen, al dan niet met oud bouwlanddek (Aalbersberg & Van Beek 2011). Ten westen van het plangebied komt een dalvormige laagte voor met veen. Het merendeel van de archeologische vindplaatsen uit het dekzandgebied ligt op of in de nabijheid van hogere, reliëfrijke zones in het dekzandlandschap die goed ontwaterd zijn. Deze gebieden grenzen vaak aan laaggelegen nattere gebieden. De droge gebieden in de nabijheid van water, waren voor de mens in het verleden zeer geschikte vestigingslocaties. Ten oosten van het plangebied ligt de grens met de veenkoloniale ontginningsvlakte. 6
Figuur 7.
Drouwenerveen, Zuideind 8a: Uitsnede van de geomorfologische kaart 1:50.000. Het plangebied is de rood omlijnd.
Volgens de bodemkaart bestaat de bodem ter hoogte van het plangebied uit moerige podzolgronden met een veenkoloniaal dek en een moerige tussenlaag (veldpodzolgronden) met leemarm en zwak lemig fijn zand (Figuur 8: classificatie bodemkaart iWp/Hn21). Ten zuiden van het plangebied komen veldpodzolgronden voor met leemarm en zwak lemig fijn zand (Figuur 8: Hn21) en ten westen komen moerige eerdgronden voor met een moerige bovengrond op zand (gooreerdgronden) met leemarm en zwak lemig fijn zand (Figuur 8: vWz/pZn21). In het plangebied is sprake van grondwatertrap VI: gemiddeld hoogste grondwaterstand hoger dan 40 en lager dan 80 centimeter beneden maaiveld en gemiddeld laagste grondwaterstand hoger dan 120 centimeter beneden het maaiveld.
Figuur 8.
Drouwenerveen, Zuideind 8a: Uitsnede van de bodemkaart 1:50.000. Het plangebied is de rood omlijnd.
7
2.3 Archeologie (KNA 4.1: LS04) In en rond het plangebied zijn archeologische waarden bekend in Archis 3. In Figuur 9 zijn de archeologische vondstmeldingen en terreinen waar eerder archeologisch onderzoek heeft plaatsgevonden weergegeven binnen een straal van circa 500 meter rondom het plangebied. Voor dekzandgebieden in hun algemeenheid geldt dat er bewoningssporen kunnen worden aangetroffen die dateren vanaf het laat-paleolithicum. Vuursteenvindplaatsen van jagerverzamelaars uit het laat-paleolithicum en het mesolithicum liggen vaak op relatief hoog gelegen delen van het dekzandlandschap in de nabijheid van water. Bovendien boden de natte beekdalen met de direct aangrenzende zones, een groot assortiment aan voedselbronnen (zoals vis, kleine zoogdieren en watervogels; Rensink, 2008b) en waren beekdalen belangrijk als transportroutes (Aalbersberg & Van Beek, 2011). Vanaf het mesolithicum waren dit aantrekkelijke plekken in het landschap (Rensink, 2008b). In de rivier- en beekdalen (liefst afgedekt met een veenlaag) kunnen allerlei aan water gerelateerde relicten bewaard zijn gebleven. De oudste bekende vondsten in de gemeente Borger-Odoorn betreffen vuurstenen objecten die afkomstig zijn van Neanderthalers.
Kampementen van de Neanderthalers zijn naar alle waarschijnlijkheid door de landschapsvormende processen tijdens het latere Weichselien en het Holoceen geërodeerd (Aalbersberg & Van Beek 2011). De vuurstenen werktuigen die uit deze periode worden gevonden, zijn zogenaamde vuistbijlen. Dergelijke werktuigen zijn onder andere bij Exloo en Drouwen gevonden. Uit deze periode zijn in de gemeente Borger-Odoorn daarnaast ook nog tenminste negen andere vuurstenen werktuigen gevonden (schrabbers, afslagen en dergelijke; Aalbersberg & Van Beek 2011). Van latere datum zijn vuurstenen werktuigen uit het laat paleolithicum en mesolithicum van jager en verzamelaars die in de omgeving van het onderzoeksgebied een rondtrekkend bestaan hadden en in kleine kampementen verbleven. AMK-terreinen Binnen de grenzen van het plangebied staan geen Archeologische Monumenten en/of vondstmeldingen in ARCHIS geregistreerd. Het dichtstbijzijnde terrein ligt op ongeveer 350 meter afstand ten zuidwesten van het plangebied (AMK-terrein: 14253; Figuur 9). Dit betreft een terrein van archeologische waarde waarop een circa vier meter brede keienbestrating met hout op een diepte van 40 centimeter werd aangetroffen. De weg dateert mogelijk uit de late middeleeuwen / nieuwe tijd (Scholte Lubberink 1993). Vondstmeldingen Binnen de grenzen van het plangebied zijn geen vondstmeldingen geregistreerd (Figuur 9).
In de omgeving van het plangebied zijn tien vondstmeldingen bekend (Figuur 9; Tabel 2; Archis 3; vondstmeldingsnummers: 2037963100, 2888164100, 2989422100, 2989455100, 2989471100, 2989488100, 2990329100, 3016264100, 3165604100 en 4563098100). Ten zuidwesten van het plangebied zijn tijdens een archeologisch vooronderzoek beekafzettingen aangetroffen van het Achterste Diep (Figuur 9: 4563098100; Ten Broeke 2017). Op basis van de aangetroffen bodemopbouw (met veen afgedekte beekdalafzettingen) werd geconcludeerd er geen archeologische resten werden verwacht gerelateerd aan (tijdelijke) bewoningsstructuren, maar dat hier nog wel beekdalgerelateerde resten in situ kunnen voorkomen (Ten Broeke 2017).
8
Tijdens een archeologische (veld)kartering) in 1992 is ten westen van het plangebied een onbekende hoeveelheid aan vuurstenen artefacten gevonden uit het mesolithicum (Figuur 9: 2989455100; bron: Archis 3). De andere acht vondstmeldingen uit Archis staan afgebeeld in Figuur 9 en een korte beschrijving is per onderzoek weergegeven in Tabel 2. Archeologische onderzoeken In de omgeving van het plangebied zijn zeven archeologische onderzoeken uitgevoerd die in Archis 3 geregistreerd staan (Figuur 9 en Tabel 2; Onderzoeksmeldingsnummers: 2037963100, 2107582100, 2301147100, 4034661100, 4563098100, 4774719100 en 4905930100). Ten zuidwesten van het plangebied zijn eerder in 2017 een archeologisch booronderzoek en een archeologische begeleiding (IVO-P) uitgevoerd op het achterterrein van het Zuideind 8a (Figuur 9; onderzoeksmeldingsnummers: 4034661100 en 4563098100; Ten Broeke 2017). Ter plaatse werd een karpervijver aangelegd. Tijdens het booronderzoek (4034661100) was vastgesteld dat het plangebied geheel in het beekdal ligt van het Achterste Diep. Er werden geen diepe dal-/geulopvullingen aangetroffen in de boringen. Eveneens zijn geen dekzandkoppen aangeboord. Op basis van de waargenomen bodemopbouw met beekdalafzettingen werden beekdalgerelateerde resten in situ verwacht en werd een extensieve archeologische begeleiding geadviseerd (Ten Broeke 2017; 4563098100).
In overleg met het bevoegd gezag werd besloten om een vervolgonderzoek in de vorm van een archeologische begeleiding, conform protocol proefsleuven (IVO-P) uit te laten voeren. Ter plaatse van het plangebied bleek een versmalling te zijn in het beekdal, tussen twee hoger gelegen delen. Hierdoor was er een grotere kans op voordes of bruggen (Rensink 2008a). Daarnaast ligt in de nabijheid van het plangebied (op 150 meter afstand ten zuidwesten) een terrein waarin vorige eeuw een circa 4,0 m brede keienbestrating met hout op een diepte van 40 centimeter werd aangetroffen (AMK-terrein 14253). Over de volle breedte van het plangebied is in 2017 een proefsleuf aangelegd. Indien deze werden aangetroffen of indien andere resten aanwezig zouden zijn, zou worden doorgestart naar een gedeeltelijke opgraving. In de proefsleuf zijn aangetroffen (bron: Archis 3; eerste bevindingen). Daarom is tijdens het onderzoek overgegaan op een extensieve archeologische begeleiding (niet constant). De resultaten van dit onderzoek zijn (nog) niet beschikbaar in Archis 3 en/of DansEasy omdat het project nog niet is afgerond. De andere vijf onderzoekslocaties uit Archis staan afgebeeld in Figuur 9 en een korte beschrijving is per onderzoek weergegeven in Tabel 2.
9
Figuur 9.
Drouwenerveen, Zuideind 8a: Archeologische waarden rondom het plangebied. De paarse gebieden zijn terreinen van archeologische waarden (AMK-terreinen). Gele gebieden zijn in het verleden archeologisch onderzocht. Groene stippen zijn archeologische vondstmeldingen. Het plangebied is rood omlijnd. Voor beschrijvingen van de meldingen zie Tabel 2. Bron: Archis 3.
Tabel 2. Drouwenerveen, Zuideind 8a: Archeologische waarden rondom het plangebied. Zaaknummer
Omschrijving
Datering
Terrein van archeologische waarde met een vier meter meter brede keienbestrating met hout op een diepte van 40 centimeter werd aangetroffen. De weg dateert mogelijk uit de late middeleeuwen / nieuwe tijd. Toponiem: Achterveen.
late middeleeuwen – nieuwe tijd
AMK-terreinen 14253
Vondstmeldingen 2037963100
Tijdens het project in het kader van de bijdragenregeling bodembeschermingsgebieden in het Hunzedal, is een verwachtingskaart vervaardigd, waarop alle bekende vindplaatsen staan afgebeeld (Scholte Lubberink 1993). Echter het is onbekend wat hier gevonden is, de omschrijving van de vondsten ontbreekt in het rapport (bron: Archis 3).
onbekend
2888164100
Stenen hamerbijl uit het neolithicum, deze is gevonden in 1959 tijdens de bewerking van het land (bron: Archis 3).
neolithicum – midden ijzertijd
10
2989422100
Tijdens een archeologische (veld)kartering in 1992 zijn hier handgevormde aardewerk scherven gevonden en een vuurstenen sikkel uit de ijzertijd (bron: Archis 3). Toponiem: “Kromme Landen”.
ijzertijd
2989455100
Onbekende hoeveelheid aan vuursteen afval. Toponiem: “Kromme Landen”. De vondsten zijn gedaan tijdens een veldkartering in 1992 (bron: Archis 3).
mesolithicum
2989471100
Keienweg met hout op 40 centimeter diepte.
late middeleeuwen – nieuwe tijd
2989488100
Vuurstenen geslepen bijl die gevonden is in 1992 tijdens een archeologische (veld)kartering (bron: Archis 3).
neolithicum
2990329100
Onbekende hoeveelheid vuursteen afval. Toponiem: “Kromme Landen”. De vondsten zijn gedaan tijdens een veldkartering in 1992 (bron: Archis 3).
laat paleolithicum – mesolithicum
3016264100
Twee hoornpitten van een oeros. Deze zijn gevonden tijdens baggerwerkzaamheden (bron: Archis 3).
mesolithicum
3165604100
Vuurstenen Flint-Rechteckbeil. Gevonden in 1955 tijdens het ploegen van bouwland.
midden neolithicum
4563098100
Ten zuidwesten van het plangebied zijn tijdens een archeologisch vooronderzoek beekafzettingen aangetroffen van het Achterste Diep (Ten Broeke 2017).
onbekend
Onderzoeksmeldingen 2037963100
Tijdens het project in het kader van de bijdragenregeling bodembeschermingsgebieden in het Hunzedal, is een verwachtingskaart vervaardigd, waarop alle bekende vindplaatsen staan afgebeeld (Scholte Lubberink 1993).
2107582100
Bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (fase 1) voor natuurontwikkeling in het Hunzedal te Exloo door Oranjewoud bv in 2006 (Fèber & Marinelli. 2006). Op basis van het bureauonderzoek werd vastgesteld dat in het gebied archeologische sporen en resten konden worden verwacht vanaf de steentijd. Met het inventariserend veldonderzoek (1,5 boring per hectare) is de bodemgesteldheid vastgesteld. Op grond van de resultaten van het bureauonderzoek en het veldonderzoek zijn 8 vindplaatsen in het onderzoeksgebied vastgesteld en zijn een advieskaarten opgesteld met verwachtingswaarden. Aanbevolen werd om de advieskaarten op te nemen in plankaarten voor de natuurontwikkelingswerkzaamheden.
2301147100
ARCADIS-onderzoek (Benjamins 2011): archeologisch booronderzoek. vervolgonderzoek op meerdere locaties.
4034661100
Geoarcheologisch verkennend booronderzoek, door Econsultancy in 2017 voor de aanleg van een karpervijver in plangebied Drouwenerveen, Zuideind 8a in de gemeente BorgerOdoorn (Ten Broeke 2017). Op basis van de aangetroffen bodemopbouw met beekdalafzettingen werden beekdalgerelateerde resten in situ verwacht en werd een extensieve archeologische begeleiding geadviseerd (4563098100).
4563098100
Archeologische begeleiding, door Econsultancy in 2017 voor de aanleg van een karpervijver in plangebied Drouwenerveen, Zuideind 8a in de gemeente Borger-Odoorn (resultaten zijn nog niet beschikbaar in Archis 3 en/of DansEasy).
4774719100
Archeologisch bureauonderzoek voor plangebied Bovenstroomse delen Achterste- en Voorste Diep nabij de Branden door RAAP bv in 2020 (Van Popta 2020). Op basis van het bureauonderzoek zijn twee gespecificeerde verwachtingskaarten opgesteld (steentijd – bronstijd en ijzertijd – nieuwe tijd). Per verwachtingszone is verder ingegaan op het daaraan gekoppeld advies.
4905930100
In 2017 is een bureauonderzoek en booronderzoek uitgevoerd voor plangebied Bronnegerveen, Achterveensdwarsdijk door ArGeoBoor (Nijdam 2017; rapport is nog niet beschikbaar is Archis 3 en/of DansEasy).
11
2.4 Historische geografie (KNA 4.1: LS03) Door bestudering van historisch kaartmateriaal kan informatie worden verkregen over het historisch landgebruik. Hierbij zijn de contouren van het plangebied geprojecteerd op oude historische topografische kaarten. De omgeving van het plangebied werd al vanaf het laat-paleolithicum – mesolithicum door de mens bezocht. Men maakte destijds gebruik van tijdelijke, seizoensgebonden jachtkampen op hooggelegen, droge plekken in de nabijheid van water. In de gemeente Borger-Odoorn zijn gedurende het laat paleolithicum en het mesolithicum voornamelijk de hoger gelegen dekzandkoppen geschikt geweest voor (tijdelijke) bewoning. Veel van de vindplaatsen uit deze perioden liggen vooral op de Hondsrug en in het noordelijke deel van het Hunzedal (Scholte Lubberink 1993). Later, in het neolithicum wanneer een sedentair bestaan in de plaats komt van een nomadische levenswijze, verkiest men vooral de hoogste delen van het dekzandlandschap. Behalve veranderingen in materiële cultuur en het assortiment aan gebruiksvoorwerpen versleepten deze boeren grote veldkeien naar geschikte plekken om er monumentale collectieve grafkelders mee op te richten: de zogenaamde hunebedden van de Trechterbekercultuur. Tegenwoordig zijn er in de gemeente BorgerOdoorn nog 18 bestaande hunebedden (Aalbersberg & Van Beek 2011).
In de loop van het laat neolithicum ontstaat de Enkelgrafcultuur en werden de doden begraven in een grafheuvel. In de gemeente Borger-Odoorn zijn verschillende grafheuvels uit de bronstijd bekend. Uit de omgeving van het plangebied zijn vrijwel geen nederzettingsresten bekend uit de periode neolithicum – bronstijd. Door de toenemende veengroei door de zeespiegelstijging worden in het onderzoeksgebied geen nederzettingsterreinen verwacht uit het neolithicum (zie Figuur 6). Resten vanaf de ijzertijd worden vooral verwacht op de locaties van de oudste historische nederzettingen, zoals in de historische kernen van Borger, Valthe, Drouwen en in de omgeving van de oude bouwlanden (Spek 2004). De landbouwgronden werden met mest en plaggen opgehoogd, waardoor verrijkte bouwlanden ontstonden. De boerderijen werden aan de randen van de essen gebouwd. In de vroege middeleeuwen was de omgeving nog schaars bevolkt. De boeren die in de omgeving kwamen wonen, namen een hoeveelheid grond in eigendom en maakten afspraken over de woeste heidegronden. Tijdens de middeleeuwen nam de bevolking toe en daarmee ook de vraag naar voedsel. Vanaf de 9e eeuw nC werd begonnen met plaggenbemesting en ontstonden de eerste essen (Aalbersberg & Van Beek 2011). De dorpen kregen nu of uiterlijk in de Late Middeleeuwen waarschijnlijk hun definitieve positie als de karakteristieke brinkdorpen.
Het plangebied ligt ten zuidoosten van de dorpskern van Drouwenerveen. De oorsprong van de naam “Drouwenerveen” is ontstaan door de samenstelling van de woorden “Drouwen” en “veen” (veengebied; Van Berkel en Samplonius 2006). In het oosten van de gemeente Borger-Odoorn startte vanaf de 17e eeuw de systematische ontginning van de veencomplexen en vanaf de 18e eeuw ging men op grotere schaal turf steken. De eerste vermelding van “Drouwenerveen” komt voor op de kaart van Beckeringh uit 1781: “Gasselter en Drouwer Veenen” (Figuur 10; Versfelt 2003). Rond deze periode is er nog geen bewoning rond Drouwenerveen. Vanaf 1725 is sprake van een kleine nederzetting ter hoogte van Drouwenerveen. Deze nederzetting werd het “Drouwener moeras” genoemd. Het veengebied behorende bij Drouwen werd hier vanuit ontgonnen vanaf halverwege de 19e eeuw. Na 1880 was het veen afgegraven en liepen de verveningen ten einde. Het plangebied ligt ten westen van de veenkoloniale ontginningsvlakte. 12
Figuur 10. Drouwenerveen, Zuideind 8a: Uitsnede van de kaart van Beckeringh uit 1781 (Versfelt 2003).
Op de Franse Kaarten van Drenthe uit 1811-1813 (Versvelt & Schroor 2001; niet afgebeeld) bestaat het plangebied uit weiland en is het onbebouwd. Ten westen van het plangebied bevinden zich verkavelde groenlanden langs het stroomdal van het Achterste Diep. Ten oosten van het plangebied en het Zuideind ligt de veenkoloniale ontginningsvlakte. Op de historische kaart uit de atlas van Huguenin (1819- 1829) is een vergelijkbaar beeld zichtbaar (Versvelt & Schroor, 2005; niet afgebeeld). Op de Kadastrale kaart uit 1832 (gemeente Borger, Sectie H, blad 03; minuutplancode: MIN03004H03; bron: www.hisgis.nl) bestaat het plangebied uit weiland dat rond 1832 in het bezit is van de landbouwer Hendrik Wigchers uit Bronnegerveen (Figuur 11). Op het terrein is nog geen bebouwing aanwezig. De weg (Zuideind) vormt de grens met het veenkoloniale gebied (Figuur 11: paars). Langs het stroomdal van het Achterste Diep zijn hooilanden aanwezig (Figuur 11: donkergroen).
13
Figuur 11. Drouwenerveen, Zuideind 8a: Uitsnede van de kadastrale kaart van Drenthe uit 1832. Het plangebied is de rood omlijnd (bron: www.hisgis.nl).
Op de Bonnekaart uit circa 1900 ligt het plangebied in de “Kromme Landen” en bestaat het uit weiland. In het plangebied is dan nog geen bebouwing aanwezig. Op het perceel ten zuidoosten van het plangebied is wel bebouwing weergegeven. De meeste bebouwing in de omgeving bevindt zich ten noordoosten van het Zuideind, op de rand van het ontginningsgebied: “Zuider Blokplaatsen”. In Figuur 12 zijn details afgebeeld van de topografische kaarten uit 1850, 1927, 1970, 1982, 1998 en 2020. Het plangebied is nooit bebouwd geweest. Vanaf halverwege de 19e eeuw is het land in gebruik geweest als weiland. Aan het einde van de jaren '60 zijn met de ruilverkaveling percelen en een deel van de beek Achterste Diep rechtgetrokken (Figuur 12: 1970). Tussen de randveenontginningsas Zuideind en de beek is een rechthoekig patroon van kavelsloten aangelegd. De onregelmatigheid van de randveenontginning is hier daardoor niet meer aanwezig. Op de topografische kaart uit 1982 is de sloot direct ten noorden van het plangebied gedempt. Vanaf 1998 staat ten noorden de bebouwing van de “Hunzehoeve” en later van de paardenhouderij “Oosterhoeve”. In 2017 is ten zuidwesten van het plangebied een forellenvijver gegraven (bron: www.topotijdreis.nl).
14
Figuur 12. Drouwenerveen, Zuideind 8a: Uitsneden van topografische kaarten uit 1850, 1927, 1970, 1982, 1998 en 2020. Bron: www.topotijdreis.nl.
De Tweede Wereldoorlog Op basis van de Indicatieve Kaart Militair Erfgoed kunnen in het plangebied resten worden verwacht van kleine objecten en structuren zoals crashlocaties, veldgraven en onderduikholen (bron: www.ikme.nl). Mogelijke verstoringen Vanaf halverwege de 19e eeuw is het plangebied agrarisch in gebruik geweest waarbij vrijwel jaarlijks is geploegd. Dit kan de eventueel aanwezige archeologische resten hebben aangetast. Ook blijkt dat het perceel van het plangebied tijdens de ruilverkaveling is rechtgetrokken en dat sloten zijn aangelegd en later weer zijn gedempt (Figuur 12). Vanaf 1998 is het terrein ten noorden van het plangebied bebouwd (woonhuis en schuur). Hieraan gerelateerd kunnen ook bodemverstoringen worden verwacht. 2.5 Archeologisch verwachtingsmodel (KNA 4.1: LS05) Uitgaande van het bureauonderzoek is voor het plangebied een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld (zie Tabel 3). Het plangebied maakt deel uit van het Drentse zandgebied. Geomorfologisch gezien bevindt het plangebied zich in een zone met een dekzandrug, met aangrenzend het beekdal van het Achterste Diep. 15
Voor dekzandgebieden in hun algemeenheid geldt dat er bewoningssporen kunnen worden aangetroffen die dateren vanaf het laat-paleolithicum. De droge gebieden in de nabijheid van water, waren voor de mens in het verleden zeer geschikte vestigingslocaties. In het beekdal worden door de lager gelegen natte bodems (veengronden) geen nederzettingsterreinen verwacht. Wel kunnen kleinere prehistorische jachtkampen op dekzandkoppen voorkomen. In beekdalen kunnen bij aanwezigheid van een afdekkende veenlaag aan water gerelateerde archeologische resten goed bewaard zijn gebleven (bijvoorbeeld hout of bot). Vanaf het mesolithicum waren dit aantrekkelijke plekken in het landschap (Rensink, 2008b). In de rivier- en beekdalen (liefst afgedekt met een veenlaag) kunnen allerlei aan water gerelateerde relicten bewaard zijn gebleven. Het kan hierbij gaan om resten van voordes, steigers, houten bruggen, boten en offers (o.a. bijlen, bronzen lanspunten en aardewerk). Door de toenemende veengroei door de zeespiegelstijging worden in het onderzoeksgebied geen nederzettingsterreinen verwacht uit het neolithicum tot en met de bronstijd (zie Figuur 6). Resten vanaf de ijzertijd worden vooral verwacht op de locaties van de oudste historische nederzettingen, zoals in de historische kernen van Borger, Valthe, Drouwen en in de omgeving van de oude bouwlanden.
Op afstanden tot enkele honderden meters zijn vondsten gedaan uit de steentijd, de late prehistorie en de late middeleeuwen – nieuwe tijd. In de top van het dekzand kan bodemvorming aanwezig zijn, een indicatie voor de mate van intactheid van de bodem en het niveau waarop archeologische resten te verwachten zijn. Archeologische sporen tekenen zich veelal het best af in de top van de C-horizont, maar kunnen ook op hogere niveaus al zichtbaar zijn. Op de drogere delen van het dekzandlandschap zijn vaak (veld)podzolgronden ontstaan door bodemvorming. In het plangebied bevinden zich geen terreinen die geregistreerd staan op de Archeologisch Monumentenkaart (AMK). Het dichtstbijzijnde terrein ligt op ongeveer 350 meter afstand ten zuidwesten van het plangebied (AMK-terrein: 14253; Figuur 9). Dit betreft een terrein van archeologische waarde waarop een circa vier meter brede keienbestrating met hout op een diepte van 40 centimeter werd aangetroffen. De weg dateert mogelijk uit de late middeleeuwen / nieuwe tijd (Scholte Lubberink 1993). Vanaf halverwege de 19e eeuw is het plangebied agrarisch in gebruik geweest. Op basis van het historische kaartmateriaal is het terrein ten noorden van het plangebied vanaf 1998 bebouwd.
Vrijwel direct zuidwesten van het plangebied zijn eerder archeologische onderzoeken uitgevoerd voor de aanleg van de forellenvijver (Figuur 9; onderzoeksmeldingsnummers: 4034661100 en 4563098100; Ten Broeke 2017). Tijdens het booronderzoek was vastgesteld dat het plangebied van de forellenvijver geheel in het beekdal ligt van het Achterste Diep. Voor deze zone geldt een hoge verwachting voor beekdal gerelateerde resten. Ter plaatse bleek een versmalling te zijn in het beekdal, tussen twee hoger gelegen delen. Hierdoor was er een grotere kans op voordes of bruggen. Als vervolgonderzoek werd hier een archeologische begeleiding, conform protocol proefsleuven (IVO-P) uitgevoerd. Uit het veldonderzoek, waarbij één proefsleuf over de gehele breedte van de forellenvijver is aangelegd, zijn geen archeologische resten aangetroffen (bron: Archis, eerste bevindingen). Op de Landschaps- en archeologische verwachtingenkaart van de gemeente BorgerOdoorn ligt het plangebied in een zone met dekzandruggen en -koppen, al dan niet met oud bouwlanddek (Aalbersberg & Van Beek 2011; Kaartbijlage 2: code Dre; niet afgebeeld). Ten westen ligt een zone met beekdalbodem met veen (code Bbv). Voor het 16
plangebied geldt een hoge of middelhoge archeologische verwachting (Figuur 13; Legenda: zie Appendix IV). Voor het plangebied geldt dat voor de eerste fase van een archeologisch onderzoek, bij ingrepen groter of gelijk aan 1000 m2 , een verkennend booronderzoek noodzakelijk is met een boorgrid van 6 boringen per ha en daaropvolgend zo nodig een karterend onderzoek (Figuur 13: oranje). Het huidige plangbied is 1100 m 2 groot zodat onderzoek noodzakelijk is.
Figuur 13. Drouwenerveen, Zuideind 8a: Het plangebied geprojecteerd op de Archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Borger-Odoorn (Aalbersberg & Van Beek, 2011; voor de legenda zie Appendix IV).
Op basis van dit verwachtingsmodel is in het plangebied een Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O) door middel van boringen uitgevoerd, waarbij de archeologische verwachting uit het bureauonderzoek in het veld is getoetst.
17
Tabel 3: Drouwenerveen, Zuideind 8a: specificatie archeologische verwachting. datering:
steentijd
late prehistorie
middeleeuwen – nieuwe tijd
complextype:
jachtkampen
off-site activiteiten / nederzetting
off-site activiteiten / nederzetting
omvang:
vanaf enkele meters diameter
vanaf enkele meters diameter
vanaf enkele meters diameter
diepteligging: in de top van het pleistocene niveau
in de top van het pleistocene niveau
aan de oppervlakte
gaafheid en organische conservering conservering: mogelijk
organische conservering mogelijk
organische conservering mogelijk
locatie:
op (dek)zandkoppen; in beekdalafzettingen afgedekt door veen
op (dek)zandkoppen
beekdalafzettingen en dekzand
uiterlijke kenmerken:
Houtskool en sporen van haarden (haardkuilen), vuurstenen afslagen
sporen: paalkuilen, kuilen, greppels, waterputten, (huis-)structuren vondsten: o.a. aardewerk, vuursteen, metaal en bot
sporen: paalkuilen, kuilen, waterputten, esgreppels vondsten: aardewerk, houtskool, metaal, glas en bot.
mogelijke verstoringen:
verspoeling door beekdal;
door verspoeling door door ploegwerkzaamheden, mogelijk vernatting van het gebied, deels geroerd door ploegwerkzaamheden, mogelijk deels geroerd
18
3. Veldonderzoek (KNA 4.1: VS05) 3.1 Methoden en technieken (KNA 4.1: VS01) Op 25 januari 2022 is het Inventariserend Archeologisch veldonderzoek (verkennende fase) gedaan. Er zijn in het plangebied zes boringen uitgevoerd (Figuur 14; Appendix II en III). De boringen zijn uitgevoerd met een Edelmanboor van zeven en tien centimeter diameter. Vanaf ongeveer een meter diepte is geboord met een guts van drie centimeter diameter. De boringen zijn gezet tot op een maximale diepte van 170 centimeter beneden maaiveld. De opgeboorde monsters zijn beschreven en onderzocht door ze laagsgewijs af te snijden in de boorkop. Op deze wijze is bepaald in welke mate de bodem intact is en wat de kans is op archeologische lagen en/of grondsporen. Daarnaast zijn de diepte, lithologie en kleur (m.b.v. Munsell) bepaald, alsmede alle overige bijzonderheden. De opgeboorde grond is handmatig verbrokkeld, versneden en doorzocht op de aanwezigheid van archeologische indicatoren, zoals bot, houtskool, bewerkt vuursteen en scherven aardewerk. De boringen zijn zo gelijk mogelijk verspreid over het plangebied. Hierdoor is op het 1100 m2 grote plangebied een boordichtheid bereikt van 54 boringen per hectare, met een minimum van zes boringen per plangebied. De boringen zijn beschreven volgens de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode (ASB).
De boorpunten zijn ingemeten en de RD-coördinaten zijn bepaald met behulp van GPS. De hoogtes zijn bepaald met behulp van het Actueel Hoogtebestand Nederland 3. De resultaten van de boringen zijn opgenomen in de Appendix II en Appendix III in de vorm van laagbeschrijvingen en boorstaten. Een veldkartering is op de locatie uitgevoerd. Daarbij is de oppervlakte van het terrein in het veld geïnspecteerd. Tijdens het veldonderzoek is het verwachtingsmodel zoals geformuleerd in hoofdstuk 2.5 getoetst.
Figuur 14. Drouwenerveen, Zuideind 8a: Boorpuntenkaart.
19
3.2 Resultaten veldwerk (KNA 4.1: VS02, VS03) In het plangebied zijn zes boringen geplaatst (Boring 1 tot en met 6; Figuur 14; Appendix II en III). In de onderstaande paragraaf zullen de boorresultaten worden behandeld. Bodem In het plangebied is sprake van een moderne bouwvoor van 20 – 30 centimeter dikte. De recente bouwvoor bestaat uit donkerbruingrijs, zwak humeus, zwak siltig, matig fijn zand met recent glas, puinspikkels, grind en zandbrokken. Onder deze laag is in alle boringen een verrommeld/vergraven pakket waargenomen. Dit pakket is waarschijnlijk ontstaan tijdens de bodemingrepen bij de ruilverkaveling en/of door bodemingrepen bij de bouw van de schuur die direct ten noorden van het plangebied staat. Daarnaast is het ook mogelijk dat de grond in het plangebied in het verleden is geploegd tijdens landbewerking, waardoor de toplaag verstoord is geraakt. De verrommelde laag bestaat uit donkerbruingrijs tot bruingrijs, gevlekt, zwak siltig, matig fijn zand met zandbrokken, recent glas en venige brokken. In boring 5 ontbreekt de laag met bouwvoor en is de verrommelde laag direct aan de oppervlakte aanwezig. Op een diepte van 20 tot 60 centimeter beneden maaiveld is in boring 5 een opgebracht pakket bouwzand aanwezig, dat vermengd is met de onderliggende verstoringslaag. De verstoorde laag is aangetroffen tot een diepte van 60 – 70 centimeter beneden maaiveld.
Onder het verrommelde pakket is in alle boringen op een diepte van tussen de 60 centimeter beneden maaiveld tot 70 centimeter beneden maaiveld de top van de C-horizont aanwezig. De top van het zand is in alle boringen erosief en gevlekt. Er zijn in de top van het zand geen intacte horizonten van een podzolbodem aangetroffen. Eveneens is in het plangebied geen afdekkende veenlaag op het zand aanwezig, zoals dat wel het geval is op de locatie van de forellenvijver, in het beekdal van het Achterste Diep (Ten Broeke 2017). In de top van het zand lijkt sprake van natuurlijke verspoeling. Dit pakket bestaat uit lichtbruingeel, gevlekt matig fijn, zwak siltig zand met leembrokken, humeuze vlekken, enkele houtresten, plantenresten en enkele fragmenten fijn grind. De laag kan zijn ontstaan op momenten dat het Achterste Diep buiten haar oevers trad, na bijvoorbeeld hevige regenval en/of bij hoge waterstanden. Onder deze laag zijn de ongestoorde dekzandafzettingen aangetroffen (C-horizont). Dit pakket bestaat uit lichtgrijs, matig fijn, zwak tot matig siltig, gereduceerd zand met enkele plantenresten. Een (grotendeels) intacte podzolbodem vergroot de kans op de aanwezigheid van intacte archeologische resten. Een intact podzolprofiel en/of een (restant van een) plaggendek is in het plangebied niet aangetroffen.
Samengevat bestaat de bodem in het plangebied uit de recente bouwvoor en een geroerd/vergraven pakket, met hieronder ten dele verspoelde dekzandafzettingen. Er zijn in de top van het zand geen intacte bodemhorizonten van een podzolbodem aangetroffen. De boringen hebben aangetoond dat de bodem in het plangebied tot in de C-horizont verstoord is en dat de bodem een AC-profiel betreft. Het verstoorde bodemprofiel betekent dat eventueel aanwezige archeologische waarden waarschijnlijk zijn vernietigd of zich niet meer in archeologische context bevinden.
20
Archeologie In geen van de geplaatste boringen in het plangebied zijn archeologische indicatoren gevonden. Het onderzoek heeft geen vondsten opgeleverd die op de (voormalige) aanwezigheid van archeologische grondsporen wijzen en/of wijzen op een archeologische vindplaats in het plangebied. De bodem ter hoogte van het plangebied is grotendeels verstoord, als gevolg van eerder uitgevoerde bodemingrepen. Daarnaast blijkt de top van de zandafzettingen verspoeld te zijn. In de boringen is geen intacte podzolbodem en/of plaggendek (meer) aanwezig. Ook is geen afdekkende veenlaag aangetroffen, zoals op het terrein van de forellenvijver. Hiermee is er in het plangebied een lage kans op archeologische waarden. Verstoringen In alle boringen is onder de recente bouwvoor een verrommeld/vergraven pakket waargenomen (zie Appendix III). De gemiddelde dikte van deze laag is 68 centimeter. De zone van het plangebied die het minst verstoord lijkt te zijn, ligt rond boring 6. In deze boring reikt de verstoringslaag tot 60 centimeter beneden maaiveld. Het plangebied is het diepst verstoord en vergraven nabij de boringen 1, 3, 4 en 5, tot op een diepte van 70 centimeter beneden maaiveld. De vergraven laag is het gevolg van (sub)recente bodemingrepen die samenhangen met ruilverkaveling en/of door bodemingrepen bij de bouw van de schuur die direct ten noorden van het plangebied staat.
Daarnaast is het ook mogelijk dat de grond in het plangebied in het verleden is geploegd tijdens landbewerking, waardoor de toplaag verstoord is geraakt.
21
4. Conclusies en advies (KNA 4.1: VS07) Voorafgaand aan het veldwerk is een archeologisch bureauonderzoek met een archeologisch verwachtingsmodel opgesteld (Hoofdstuk 2). Uit het bureauonderzoek bleek dat het plangebied ten zuidoosten van de kern van Drouwenerveen ligt en deel uit maakt van het Drentse zandgebied. Geomorfologisch gezien bevindt het plangebied zich in een zone met een dekzandrug, met aangrenzend het beekdal van het Achterste Diep. Op basis van het bureauonderzoek werd voor het plangebied een middelhoge tot hoge archeologische verwachtingswaarde vastgesteld met name voor de steentijd en resten vanaf de late prehistorie. In totaal zijn tijdens het veldonderzoek (verkennende fase) zes boringen verricht. Deels in overeenstemming met wat verwacht werd op basis van het bureauonderzoek bestaat de bodemopbouw van het plangebied hoofdzakelijk uit de recente bouwvoor en een geroerd/vergraven pakket, met hieronder ten dele verspoelde dekzandafzettingen. Er zijn in de top van het zand geen intacte bodemhorizonten van een podzolbodem aangetroffen. Eveneens is in het plangebied geen afdekkende veenlaag op het zand aanwezig. De boringen hebben aangetoond dat de bodem in het plangebied tot in de C-horizont verstoord is en dat de bodem een AC-profiel betreft.
Het verstoorde bodemprofiel betekent dat eventueel aanwezige archeologische waarden waarschijnlijk zijn vernietigd of zich niet meer in archeologische context bevinden. In geen van de geplaatste boringen in het plangebied zijn archeologische indicatoren gevonden. Selectie-advies door (senior KNA-archeoloog/prospector) Inventariserend veldonderzoek: Verkennende fase Met het veldonderzoek is vastgesteld dat de bodem in het plangebied als gevolg van eerder uitgevoerde bodemingrepen grotendeels is verstoord. Het onderzoek heeft geen vondsten opgeleverd die op de (voormalige) aanwezigheid van archeologische grondsporen en/of een archeologische vindplaats wijzen. In de boringen is geen intacte podzolbodem en/of plaggendek aanwezig. Hiermee is er in het plangebied een lage kans op behoudenswaardige archeologische waarden. Op basis van de afwezigheid van een intacte podzolbodem en van archeologische indicatoren, achten wij de kans op archeologische waarden in het plangebied laag. Wij adviseren daarom geen archeologisch vervolgonderzoek voor het onderzochte terrein aan het Zuideind 8a te Drouwenerveen. Als bij toekomstig graafwerk onverhoopt toch archeologische vondsten worden gedaan of archeologische grondsporen worden aangetroffen, dan dient daarvan direct melding te worden gemaakt bij de minister conform de Erfgoedwet 2016, artikel 5.10 & 5.11.
Wij adviseren dit te doen bij de gemeente Borger-Odoorn. Selectiebesluit bevoegde overheid De bevoegde overheid, de gemeente Borger-Odoorn, heeft dit rapport getoetst. Namens deze liet archeologisch adviseur op 2 februari 2022 weten bovengenoemd selectieadvies over te nemen.
22
Gebruikte bronnen Aalbersberg, G. & J.L. Van Beek, 2011. Gemeente Borger-Odoorn; een archeologische verwachtingen- en beleidskaart. Raap-rapport 2186. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Weesp. AHN-Viewer. www.AHN.nl. Actueel Hoogtebestand Nederland. Rijkswaterstaat, Adviesdienst Geo-informatie en ICT. Archis 3. www.zoeken.cultureelerfgoed.nl Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG), internetsite, januari 2022. http://bagviewer.kadaster.nl Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureelerfgoed; internetsite, januari 2022. http://www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl Benjamins, I.E. 2011. Herinrichting Odoorn; Inventariserend veldonderzoek archeologie. ARCADIS-rapport 075123724. ARCADIS NEDERLAND bv, Assen. Berkel, G. van en K. Samplonius. 2006. Nederlandse plaatsnamen – Herkomst en historie. Het Spectrum, Amsterdam. Bodemkundig Informatie Systeem (BIS) Nederland, internetsite, januari 2022. http://maps.bodemdata.nl/ Bodemloket, internetsite, januari 2022. http://www.bodemloket.nl Bosch, J.H.A. 2008. Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode versie 1.1. Deltares-rapport 2008-UR0881/A. Broeke, E.M. ten. 2017. Geoarcheologisch verkennend booronderzoek Zuideind 8a te Drouwenerveen in de gemeente Borger-Odoorn. Econsultancy – rapport 2690.004. Econsultancy bv, Zwolle. Fèber, D. la & M.G. Marinelli. 2006.
Bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (fase 1) voor de natuurontwikkeling in het Hunzedal te Exloo. Oranjewoud – rapport 2006/01. Oranjewoud bv, Heerenveen. Www.hisgis.nl Indicatieve kaart Militair Erfgoed; internetsite, januari 2022. http://www.ikme.nl/ Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie 4.1. www.SIKB.nl. 2018. Centraal College van Deskundigen Archeologie. Nijdam, L.C. 2017. Bronnegerveen, Achterveensdwarsdijk. Een dekzandrug (gemeente Borger-Odoorn). Een verkennend booronderzoek en oppervlaktekartering. ArGeoboor – rapport 1463. ArGeoBoor, Beetsterzwaag. Opentopo. www.opentopo.nl Popta, Y.T. van. 2020. Plangebied Bovenstroomse delen Achterste- en Voorste Diep nabij de Branden, gemeente Borger-Odoorn; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek. RAAP-rapport 4363. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Weesp. Publieke Dienstverlening op de Kaart. www.pdok.nl Rensink, E. 2008a. KNA Leidraad Beekdalen in Pleistoceen Nederland. RACM, Amersfoort.
Rensink, E. 2008b. Archeologie en beekdalen. Schatkamers van het verleden. Utrecht. Ruimtelijke plannen. www.ruimtelijkeplannen.nl Scholte Lubberink, H.B.G. 1993. Archeologisch onderzoek in het Hunzedal (Provincie Drenthe): adviezen met betrekking tot de bescherming van archeologische waarden. RAAP-rapport 78. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Amsterdam. Spek, T. 2004. Het Drentse esdorpenlandschap. Een historisch‐geografische studie. Uitgeverij Matrijs, Utrecht. Versfelt, H.J. & M. Schroor, 2001. De Franse kaarten van Drenthe en de noordoostelijke kust, 1811–1813. Groningen. Versfelt, H.J., 2003. De Hottinger-atlas van Noord- en Oost-Nederland. Heveskes Uitgevers, Groningen. Versfelt, H.J. & M. Schroor, 2005. De atlas van Huguenin. Militair-topografische kaarten van Noord-Nederland 1819–1829. Groningen. Vos, P., M. van der Meulen, H. Weerts en J. Bazelmans. 2018. Atlas van Nederland in het Holoceen. Landschap en bewoning vanaf de laatste ijstijd tot nu, Amsterdam (Prometheus).
Lijst van figuren en tabellen Figuren 1 Topografische kaart 2 Geplande nieuwbouw 3 Luchtfoto plangebied 4 Foto plangebied 5 Hoogtekaart 6 Uitsnedes van vier paleogeografische kaarten 7 Geomorfologische kaart 8 Bodemkaart 9 Archeologische kaart (Archis 3) 10 Uitsnede van de kaart van Beckeringh uit 1781 11 Uitsnede van de kadastrale kaart van Drenthe uit 1832 12 Historische kaarten 1850, 1927, 1970, 1982, 1998 en 2020 13 Uitsnede archeologische beleidskaart gemeente Borger-Odoorn 14 Boorpuntenkaart
Tabellen 1
Administratieve gegevens
2
Archeologische waarden rondom het plangebied
3
Specificatie archeologische verwachting