Bijlage - Toelichting Sportpark Odoorn met bijlagen
Tekst van het document
Bestemmingsplan Odoorn 2010
Het vigerende bestemmingsplan dateert van voor de meest recente verwachtingen- en beleidskaart. Voor deze zones zijn derhalve nog geen dubbelbestemmingen W aarde – Archeologie opgenomen.
Tabel 3. Overzicht van het geldende archeologiebeleid en achterliggende verwachtingskaart.
Figuur 5. Het plangebied op de gemeentelijke beleidsadvieskaart (Aalbersberg, 2011).
RAAP-rapport 5688 / versie 14-03-2022
[12]
Plangebied Sportpark Odoorn te Odoorn, gemeente Borger-Odoorn; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Bekende vindplaatsen In de omgeving van het plangebied staan vier (voormalige) AMK-terreinen geregistreerd (straal van 250; figuur). Daarnaast staan er vijftien afzonderlijke vondstlocaties weergegeven, al dan niet in relatie tot de archeologische monumenten. Monument
Beschrijving
9604
Terrein met daarin sporen van begraving. De sporen bestaan uit resten van brandgraven, crematieresten en houtskool, daterend uit de ijzertijd. Volgens een kaart van Reuvens uit 1833 bevonden zich hier toentertijd grafheuvels, die inmiddels geslecht zijn. Het terrein is in 1977 slechts gedeeltelijk onderzocht, zodat nog heuvelrestanten te verwachten zijn. Bovendien werd in 1991 vastgesteld dat de bodem zich in redelijke staat bevindt; een groot deel van de B-horizont is nog aanwezig. Opgraving; 1977; BAI
9647
Terrein met sporen van begraving en een weg (overstoven karrenspoor) uit de Vroege Middeleeuwen. Opgraving; 1977.
14339
Terrein met daarin mogelijk sporen van bewoning uit de vroege middeleeuwen en de ijzertijd. In 1966 en 1977 t/m 1981 zijn hier opgravingen uitgevoerd vanwege de aanleg van sportvelden. Daarbij werd een groot deel van een vroeg-middeleeuws e nederzetting blootgelegd, en sporen van een nederzetting uit de ijzertijd. De opgravers vermoedden dat zich nog een deel van de nederzetting(-en) zou kunnen bevinden in het huidige terrein, ten zuiden van het voormalige Hangmeer. Ook werd tijdens de opgravingen een deel van een neolithische hamerbijl gevonden. Opgraving; 1966, 1977/1978; 1979/1980; 1980/1981; BAI
14475
Terrein betreft Odoorn,een oud esdorp. W eergegeven op de topografische militaire kaart van 1853. Onder de kern bevinden zich mogelijk sporen van vroegere bewoning.
Tabel 4. Overzicht AK-terreinen in de omgeving van het plangebied.
Eerder uitgevoerd onderzoek Binnen het plangebied heeft in 1966 - naar aanleiding van vondsten tijdens een veldkartering - een opgraving plaatsgevonden (Waterbolk, 1967; figuur 6; figuur 7). Hierbij zijn nederzettingsresten uit de vroege middeleeuwen opgegraven, bestaande uit 30 huisplattegronden, bijgebouwen, oventjes, erfbegrenzingen, wegen, resten van akkercomplexen en ploegsporen. Vanaf 1977 zijn er ten zuiden van het plangebied vervolgens nog drie opgravingscampagnes geweest, waarbij nederzettingsresten uit de periode late ijzertijd – vroeg middeleeuwen zijn aangetroffen. Daarnaast staan er in ARCHIS twee meer recente onderzoeken geregistreerd ( tabel 5). Deze leveren geen nadere relevante informatie m.b.t. het onderhavige plangebied.
Zaakidentificatienummer
Uitvoerder, datum
Resultaat/advies
2357005100
Arcadis, 2012
Karterend booronderzoek: geen indic atoren, plangebied is vrijgegeven
4929801100
Laagland, 2020
Booronderzoek: deels verstoorde bodem, deels intact. Ter plaatse van de nieuwbouw veel kelders en een kuilbult, dus advies om hier geen vervolgonderzoek te doen. Voor het overige deel van het perceel blijft de dubbelbestemming archeologie gehandhaafd.
Tabel 5. Overzicht van eerder archeologisch onderzoek in en rond het plangebied.
RAAP-rapport 5688 / versie 14-03-2022
[13]
Plangebied Sportpark Odoorn te Odoorn, gemeente Borger-Odoorn; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Zaakidentificatienr.
Datering
Beschrijving
datum en aard vondst
2702762100
laat neolithicum – vroege bronstijd
potbeker
1938, niet-archeologisch
2703450100 administratief geplaatst, dus mogelijkerwijs van elders afkomstig.
laat neolithicum
vuurstenen dolk
onbekend (collectiebeschrijving)
2799997100
vroege middeleeuwen
weg (karresporen)
1977, archeologische opgraving
neolithicum
vuursteen schrabber
1989, niet-archeologisch
middeleeuwen
kogelpotaardewerk; glas
neolithicum
vuursteen artef acten
ijzertijd – middeleeuwen
handgevormd aardewerk
vroege middeleeuwen
verkenning op een sportveld in aanleg, naar aanleiding van de vondst van urnscherven. Aangetroffen werden paalgate en andere verkleuringen ca. 0,7 m. onder het esdek. Later werd op deze loc atie een opgraving uitgevoerd.
1966, archeologische veldkartering
vroege middeleeuwen
grafveld
1994, archeologische veldkartering
vroege middeleeuwen
grote vroegmiddeleeuws e nederzetting met 30 huisplattegronden, bijgebouwen, oventjes, erfbegrenzingen, wegen, resten van akkercomplexen en ploegsporen.
1966, archeologische opgraving
middeleeuwen
aardewerk, o.a. steengoed
1998, archeologisch veldkartering
late ijzertijd
grafheuvel (handgevormd aardewerk, crematieresten, houtskool)
1977, archeologische opgraving
3161579100
ijzertijd – vroege middeleeuwen
nederzetting; ten zuiden van het onderhavige onderzoeksgebied
1977, archeologische opgraving
3169403100
late middeleeuwen
gedraaid aardewerk
1998, veldkartering
ijzertijd – vroege middeleeuwen
nederzetting; ten zuiden van het onderhavige onderzoeksgebied
1978, opgraving
3169428100
administratief geplaatst, dus mogelijkerwijs van elders afkomstig.
2800001100
2800391100
2890772100
2890845100
3008675100, 3093433100
3026998100 3096560100
onbekend
Tabel 6. Overzicht van de bekende archeologische vondstlocaties in en rond het plangebied.
Bekende archeologische gegevens uit andere bronnen Archeologische gegevens vanuit amateurverenigingen zijn in de archeologische verwachtingskaart van de gemeente verwerkt en inmiddels veelal geregistreerd in Archis 3.
RAAP-rapport 5688 / versie 14-03-2022
[14]
Plangebied Sportpark Odoorn te Odoorn, gemeente Borger-Odoorn; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Figuur 6. Overzichtskaart archeologische gegevens uit de directe omgeving van het plangebied.
RAAP-rapport 5688 / versie 14-03-2022
[15]
Plangebied Sportpark Odoorn te Odoorn, gemeente Borger-Odoorn; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Figuur 7. Opgravingsplattegronden 1966.
RAAP-rapport 5688 / versie 14-03-2022
[16]
Plangebied Sportpark Odoorn te Odoorn, gemeente Borger-Odoorn; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
2.4 Historische situatie Op basis van historische kaarten kan inzicht worden verkregen in het historisch gebruik van een gebied van na de late middeleeuwen tot begin twintigste eeuw. In die periode was men veel meer dan nu gebonden aan de (on)mogelijkheden die het natuurlijke landschap bood voor bewoning en andere vormen van landgebruik. Het historisch gebruik zegt daarmee iets over d e archeologische potentie van het gebied. Daarnaast kan het informatie leveren over eventuele bodemverstoringen die in het verleden hebben plaatsgevonden. Zoals verwacht mag worden op een historische eslocatie was het plangebied reeds op de kadastrale minuut 1832 geheel in gebruik als bouwland. Het noordelijke deel is vanaf c irca 1900 voornamelijk in gebruik als grasland en wordt van oost naar west doorsneden door een weg. Deze situatie blijft ongewijzigd tot de aanleg van het sportpark in de jaren zeventig van de twintigste eeuw. Aanwijzingen over eventuele grotere bodemverstoringen zijn niet voorhanden.
Figuur 8. De globale ligging van het plangebied op de kadastrale minuut 1811 -1832 (HisGis).
RAAP-rapport 5688 / versie 14-03-2022
[17]
Plangebied Sportpark Odoorn te Odoorn, gemeente Borger-Odoorn; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Figuur 9. Het plangebied op de Chromotopografische kaart des Rijks 1934.
Figuur 10. Het plangebied op de topografische kaart 1980.
RAAP-rapport 5688 / versie 14-03-2022
[18]
Plangebied Sportpark Odoorn te Odoorn, gemeente Borger-Odoorn; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
2.5 Toekomstige situatie De opdrachtgever heeft het volgende aangegeven: Op het sportpark zijn een voetbal-, tennis- en muziekvereniging gevestigd. Het schetsontwerp voor de nieuwe inrichting is weergegeven in figuur 12. Het voornemen is om de huidige gebouwen van de voetbal- en tennisvereniging te slopen en te vervangen door één nieuw clubgebouw van circa 1.500 m 2. Overige wijzigingen bestaan uit de herinrichting en vernieuwing van de voetbal - en tennisvelden (met het aanbrengen van drainage, doelen, dug-outs, omheining van de velden, ballenvangers, verlichting), herinrichting van het parkeerterrein (inclusief verlichting) en het kappen van bomen en groensingels.
Figuur 11. Huidige s ituatie (luchtfoto).
RAAP-rapport 5688 / versie 14-03-2022
[19]
Plangebied Sportpark Odoorn te Odoorn, gemeente Borger-Odoorn; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Figuur 12. Inrichtingsplan.
RAAP-rapport 5688 / versie 14-03-2022
[20]
Plangebied Sportpark Odoorn te Odoorn, gemeente Borger-Odoorn; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
3 Gespecificeerde archeologische verwachting Het plangebied is gelegen in een zone met essen (met plaggen opgehoogde akkers). Deze liggen vaak op locaties die al vanaf de vroege prehistorie voor bewoning en landbouwactiviteiten gebruikt zijn. Onder plaggendekken liggen dikwijls sporen van nederzettingen en begraafplaatsen die dateren van voor de aanleg van het cultuurdek. De vondsten en sporen zijn vaak goed bewaard gebleven, omdat ze dankzij het afdekkende dek niet of minder blootgesteld zijn verstorende invloeden zoals later landgebruik. De archeologische verwachting van deze gebieden is derhalve hoog. Binnen het onderhavige onderzoek is bovendien reeds de aanwezigheid van een grootschalig nederzettingsterrein uit de vroege middeleeuwen vastgesteld; in de directe nabijheid bevinden zich resten uit in ieder geval de ijzertijd. (Diepte)ligging en fysieke kwaliteit Aan de basis van het plaggendek en in de top van de natuurlijke ondergrond. Omdat essen vaak op dekzandruggen of andere hooggelegen landschappelijke delen zijn aangelegd, kunnen hiero nder ook nog podzolbodems voorkomen. Het is echter vaak zo dat de essen op locaties liggen die al sinds de prehistorie in gebruik zijn als nederzettingsterrein of akker. Van intacte podzolprofielen is dan ook vaak geen sprake meer.
Daarnaast is de top van het onderliggende bodemprofiel, met daarin relevante de bodemhorizonten of archeologische vondstlagen, meestal opgenomen in de basis van het cultuurdek. De sporen die bij deze prehistorische nederzettingen horen, zijn overigens vaak nog wel bewaard gebleven onder het cultuurdek. Voor de essen geldt dan ook dat sprake is van een ‘intacte bodem’ als de basis van het plaggendek niet is verstoord.
Figuur 13. Diagram voor archeologische vondst- en spoorcomplexen. Rode kader: aanduiding van de situatie in het plangebied.
RAAP-rapport 5688 / versie 14-03-2022
[21]
Plangebied Sportpark Odoorn te Odoorn, gemeente Borger-Odoorn; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
4 Conclusies en advies 4.1 Conclusie Binnen het plangebied is reeds de aanwezigheid van een nederzetting sterrein uit de vroege middeleeuwen vastgesteld. Bovendien bevinden zich in de nabije omgeving in ieder geval resten ui t de ijzertijd. Hoewel een groot deel van het plangebied in het verleden al is opgegraven, valt een deel van het nederzettingsareaal in de opnieuw in te richten zone buiten het opgravingsareaal. Daarnaast is op basis van de geraadpleegde bronnen niet duidelijk in hoeverre intacte sporen in dit areaal zijn behouden (dat wil zeggen, tijdens de opgraving niet zijn afgewerkt).
4.2 Advies Op basis van de resultaten van het onderzoek blijkt dat in het plangebied waarschijnlijk archeologische resten bedreigd worden door de voorgenomen bodemingrepen. Daarom wordt geadviseerd in het kader van de bestaande planvorming – en in lijn met het provinciaal beleid – een waarderend proefsleuvenonderzoek uit te voeren om vast te stellen in hoeverre binnen het gebied (nog) archeologische resten aanwezig zijn. Een proefsleuvenonderzoek vindt plaats op basis van een Programma van Eisen, dat dient te worden opgesteld door een senior KNA archeoloog en te worden goedgekeurd door het bevoegd gezag. Dit advies geldt in eerste instantie voor de zones waar grotere oppervlakken ten behoeve van de nieuwbouw en aanleg van de sportvelden tot op het archeologisch rel evante niveau worden afgegraven, evenals de herinrichting van het parkeerterrein. Dit geldt ook voor de aanleg van drainage wanneer dit gepaard gaat met graafwerkzaamheden. De lokale en kleinschalige ingrepen zoals het aanbrengen van drainage, doelen, dug-outs, omheiningen, ballenvangers en verlichting zullen een dergelijk geringe verstoring veroorzaken dat vervolgonderzoek hier niet nodig wordt geacht.
4.3 Tot slot Dit rapport geeft (selectie)adviezen. Het is aan de bevoegde overheid , de gemeente Borger-Odoorn, deze al dan niet over te nemen in de vorm van een (selectie)besluit.
RAAP-rapport 5688 / versie 14-03-2022
[22]
Plangebied Sportpark Odoorn te Odoorn, gemeente Borger-Odoorn; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Literatuur Aalbersberg, G., 2011. Gemeente Borger-Odoorn: een archeologische verwachtingen- en beleidsadvieskaart, Weesp ( RAAP rapport 2186). Benjamins, I.E., 2012. Inventariserend veldonderzoek archeologie natuurbouw Exloo -Odoorn fase 2, Assen (Arcadis-rapport C01022.100121.0600). Es, W.A. van, 1979. Sporen van een nederzetting uit de Vroege Middeleeuwen te Odoorn, Paleohistoria 21, pp. 205-225. Harsema, 1977. Kroniek van opgravingen en vondsten in Drenthe In: Nieuwe Drentse Volksalmanak 94, pp. 251-257. Harsema, 1978. Kroniek van opgravingen en vondsten in Drenthe In: Nieuwe Drentse Volksalmanak 95, pp. 279-282. Harsema, 1980. Kroniek van opgravingen en vondsten in Drenthe In: Nieuwe Drentse Volksalmanak 97, pp. 177-185. Koomen, A.J.M. & G.J. Maas, 2004. Geomorfologische kaart Nederland (GKN). Achtergrond¬document bij het landsdekkende digitale bestand, Wageningen (Alterra-rapport 1039). Nederlands Normalisatie-instituut, 1989. Nederlandse Norm NEN 5104, Classificatie van onverharde grondmonsters. Nederlands Normalisatie-instituut, Delft. SIKB, 2016. Beoordelingsrichtlijn Archeologie. BRL SIKB 4000. SIKB, Gouda. Waterbolk, H.T., 1967. Odoorn im frühen Mittelalter. Bericht der Grabung 1966, Neue Ausgrabungen und Forschungen in Niedersachsen 8, 25-91. Weerts, H., J. Schokker, K. Rijsdijk & C. Laban, 2006. Geologische overzichtskaart van Nederland.
TNO Bouw en Ondergrond, Utrecht.
RAAP-rapport 5688 / versie 14-03-2022
[23]
Plangebied Sportpark Odoorn te Odoorn, gemeente Borger-Odoorn; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices Figuren: Figuur 1. Aanduiding plangebied. Inzet: ligging in Nederland (ster).
6
Figuur 2. Het plangebied op de geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000.
9
Figuur 3. Het plangebied op de bodemkaart van Nederland 1:50.000.
10
Figuur 4. Het plangebied op het Actueel Hoogtebestand Nederland.
11
Figuur 5. Het plangebied op de gemeentelijke beleidsadvieskaart (Aalbersberg, 2011).
12
Figuur 6. Overzichtskaart archeologische gegevens uit de directe omgeving van het plangebied.
15
Figuur 7. Opgravingsplattegronden 1966.
16
Figuur 8. De globale ligging van het plangebied op de kadastrale minuut 1811 -1832 (HisGis).
17
Figuur 9. Het plangebied op de Chromotopografische kaart des Rijks 1934.
18
Figuur 10. Het plangebied op de topografische kaart 1980.
18
Figuur 11. Huidige situatie (luchtfoto).
19
Figuur 12. Inrichtingsplan.
20
Figuur 13. Diagram voor archeologische vondst- en spoorcomplexen. Rode kader: aanduiding van de situatie in het plangebied.
21
Tabellen: Tabel 1. Administratieve gegevens.
7
Tabel 2. Overzicht van geraadpleegde geologische, geomorfologische en bodemkundige kenmerken van het plangebied en de directe omgeving.
8
Tabel 3. Overzicht van het geldende archeologiebeleid en achterliggende verwachtingskaart.
12
Tabel 4. Overzicht AK-terreinen in de omgeving van het plangebied.
13
Tabel 5. Overzicht van eerder archeologisch onderzoek in en rond het plangebied.
13
Tabel 6. Overzicht van de bekende archeologische vondstloca ties in en rond het plangebied.
14
Bijlagen: Bijlage 1. Tijdschaal Bijlage 2. Motivatie geraadpleegde bronnen
RAAP-rapport 5688 / versie 14-03-2022
[24]
Bijlage 1. Tijdschaal Archeologische perioden Datering
Tijdperk
Recente tijd
- 1945 C
Nieuwe tijd
- 1850
B
- 1650
A
- 1500
Laat B Laat A
Vroeg
Middeleeuwen
D: Ottoonse tijd
C: Karolingische tijd B: Merovingische tijd
A: Volksverhuizingstijd Laat
Romeinse tijd
Midden
Vroeg Laat
IJzertijd
Midden
Vroeg Laat
Bronstijd
Midden
Prehistorie
Vroeg Laat
Neolithicum (Nieuwe Steentijd)
Midden Vroeg Laat
Mesolithicum (M idden Steentijd)
Midden Vroeg Laat
Paleolithicum (Oude Steentijd)
Jong B Jong A Midden
Oud tabel1_standaard_Archeologisch_RAAP_2014
- 1250 - 1050 - 900 - 725
- 525 - 450
- 270 - 70 na Chr. - 15 voor Chr. - 250 - 500 - 800 - 1100 - 1800 - 2000
- 2850 - 4200 - 4900/5300 - 6450 - 8640 - 9700
- 12.500 - 16.000
- 35.000 - 250.000
Bijlage 2. Motivatie geraadpleegde bronnen
x
Geomorfologische kaart van NL
x
Gedetailleerde bodemkaarten
x
DINO
x
Gegevens milieukundig bodemonderzoek
x
Actueel Hoogtebestand Nederland
x
Lucht- en satellietfoto’s
x
Topografische kaart van Nederland
x
Oud(st)e kadasterkaarten
x
Historische kaarten van Nederland
x
Beeldmateriaal bouwhistorie
x
Archeologische en cultuurhistorische rapportages
x
Archieven (RAAP)
x
Eigenaar en gebruiker
x
AMK
x
ARCHIS
x
CMA
x
CAA
x
CHW
x
Literatuur (arch./aardwet.)
x
Gebiedsgerichte specialisten
x
Amateurarcheologen Gemeentelijke waarden- of verwachtingskaart Archeologisch depot
x x x
Opmerking
Geologische kaart van NL
Bevat geen (nieuwe) relevante informatie
x
Niet beschikbaar voor dit plan-/onderzoeksgebied
Bodemkaart van NL
Geraadpleegd, niet afgebeeld
Bron
Geraadpleegd en afgebeeld/beschreven
LS03 en LS04, motivatie voor de keuze van de geraadpleegde bronnen (+ indien van toepassing)
PROGRAMMA VAN EISEN RAAP-PVE 2720
Plangebied Sportpark Odoorn te Odoorn Gemeente Borger-Odoorn Archeologisch proefsleuvenonderzoek
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
Locatie
Sportpark Odoorn
Projectnaam
Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn
Plaats binnen archeologisch proces: Archeologisch proefsleuvenonderzoek Geldigheid Programma van Eisen: Het Programma van Eisen is in principe geldig tot een jaar na goed keuring, tenzij de bevoegde overheid anders besluit. Indien dit PvE is verbonden aan een vergunning, dan behoudt het zijn geldigheid voor de duur van de geldigheid van de betreffende vergunning.
Opstellers / auteurs
Datum
drs. J.B. Hielkema
02-06-2022
Controle / goedkeuring
Datum
drs. J.Y. Huis in 't Veld (Senior KNA archeoloog)
08-06-2022
Opdrachtgever / initiatiefnemer
Datum
Paraaf
Datum
Paraaf
Paraaf
Paraaf
gemeente Borger-Odoorn contactpersoon: N. Harmsen E: n.harmsen@borger-odoorn.nl T:06-29292921
Goedkeuring bevoegde overheid Gemeente Borger-Odoorn
27-7-2022
M. Montforts Adviseur Archeologie E: M.Montforts@borger-odoorn.nl T: 06-21457957
Kennisgeving depothouder / eigenaar
Datum
Verzenddatum
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[2]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
Provincie Drenthe E: archeologie@drenthe.nl
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[3]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
Inhoud 1 Administratieve gegevens onderzoeksgebied .................................................................................................. 6 2 Aanleiding en motivering van het onderzoek ................................................................................................... 7 3 Eerder uitgevoerd onderzoek ......................................................................................................................... 10 3.1 Eerder uitgevoerd onderzoek .........................................................................................................10 3.2 Geraadpleegde bronnen en partijen ................................................................................................11
4 Archeologische verwachting .......................................................................................................................... 12 4.1 Regionale archeologische (inclusief bouwhistorische) en (cultuur)landschappelijke context ...............12 4.2 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) ........................................................................................17 4.3 Begrenzing en oppervlakte van de vindpl aats(en) binnen en buiten het plangebied ...........................17 4.4 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen .....................................................................17 4.5 Structuren en sporen .....................................................................................................................17 4.6 Anorganische artefacten ................................................................................................................17 4.7 Organische artefacten....................................................................................................................17 4.8 Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten .........................................17 4.9 Gaafheid en conservering ..............................................................................................................18 4.10 Motivatie
.....................................................................................................................................18
5 Doel- en vraagstelling .................................................................................................................................... 19 5.1 Doelstelling ...................................................................................................................................19 5.2 Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders ..........................................................................19 5.3 Vraagstelling .................................................................................................................................19 5.4 Onderzoeksvragen.........................................................................................................................19
6 Methoden en technieken ................................................................................................................................ 21 6.1 Strategie (inclusief motivatie) .........................................................................................................21 6.2 Methoden en technieken ................................................................................................................22 6.3 Omgang met kwetsbare vondsten en monsters ...............................................................................23 6.4 Structuren en grondsporen, scheepswrak of vliegtuig ......................................................................23 6.5 Aardwetenschappelijk onderzoek ....................................................................................................24 6.6 Anorganische artefacten ................................................................................................................24 6.7 Organische artefacten....................................................................................................................25 6.8 Archeozoölogische, fysisch antropologische en archeobotanische resten .........................................25 6.9 Overige resten ...............................................................................................................................25 6.10
Dateringstechnieken ....................................................................................................................25 6.11 Beperkingen ................................................................................................................................26
7 Uitwerking ...................................................................................................................................................... 27 7.1 Evaluatiefase ................................................................................................................................27 7.2 Structuren, grondsporen, scheepswrak of vliegtuig, vondstverspreidingen ........................................27 7.3 Analyse aardwetenschappelijke gegevens ......................................................................................28 7.4 Anorganische artefacten ................................................................................................................28 7.5 Organische artefacten....................................................................................................................28 7.6 Archeozoölogische, fysisch antropologische en botanische resten ...................................................28 7.7 Rapportage ...................................................................................................................................29
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[4]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
8 Selectie en conservering ................................................................................................................................ 30 8.1 Selectie materiaal voor uitwerking ..................................................................................................30 8.2 Selectie materiaal voor deponering en verwijdering .........................................................................30 8.3 Selectie materiaal voor conservering ..............................................................................................30
9 Deponering .................................................................................................................................................... 31 9.1 Eisen betreffende het depot ...........................................................................................................31 9.2 Te leveren product .........................................................................................................................31
10 Randvoorwaarden en aanvullende eisen ..................................................................................................... 32 10.1 Personele randvoorwaarden .........................................................................................................32 10.2 Overlegmomenten........................................................................................................................32 10.3 Kwaliteitsbewaking, toezicht, overleg en evaluatie .........................................................................32 10.4 Overige randvoorwaarden en aanvullende eisen ............................................................................33
11 Wijzigingen ten opzichte van het vastgestelde PvE ..................................................................................... 34 11.1 Wijzigingen tijdens het veldwerk ...................................................................................................34 11.2 Belangrijke wijzigingen .................................................................................................................34 11.3 Procedure van wijziging na de evaluatiefase van het veldwerk .......................................................34 11.4 Procedure van wijziging tijdens uitwerking en conservering ...........................................................34
Literatuur ........................................................................................................................................................... 35 Overzicht van figuren, tabellen en bijlagen ....................................................................................................... 36
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[5]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
1 Administratieve gegevens onderzoeksgebied Projectnaam
Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn
Toponiem / locatie
Sportpark Odoorn
Plaats
Odoorn
Gemeente
Borger-Odoorn
Provincie
Drenthe
Centrumcoördinaten
253.260/540.900
Waterstaatkundige gegevens
NVT
CMA / AMK status
NVT
ARCHIS monumentnummer
NVT
Oppervlakte plangebied
5,3 hectare
Oppervlakte onderzoeksgebied
5,3 hectare
Huidig grondgebruik
sportvelden
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[6]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
2 Aanleiding en motivering van het onderzoek Aanleiding en motivering De aanleiding tot het onderzoek waarop dit PvE betrekking heeft, vormt de geplande ontwikkeling van het sportpark `Harm Kuiper’ te Odoorn (figuur 1). Op het sportpark zijn een voetbal-, tennis- en muziekvereniging gevestigd. Het voornemen is om de huidige gebouwen van de voetbal - en tennisvereniging te slopen en te vervangen door één nieuw clubgebouw van circa 1.500 m 2 . Overige wijzigingen bestaan uit de herinrichting en vernieuwing van de voetbal - en tennisvelden (met het aanbrengen van drainage, doelen, dug-outs, omheining van de velden, ballenvangers, verlichting), herinrichting van het parkeerterrein (inclusief verlichting) en het kappen van bomen en groensingels . In de delen van het gebied waar het nieuwe clubgebouw en herinrichting en vernieuwing van de sportvelden is voorzien, zullen bodemverstoringen plaatsvinden, waarbij eventueel aanwezige archeologische resten verloren zullen gaan. De exacte omvang en locatie van de geplande ingrepen is afgebeeld op bijlage 2 en bijlage 3.
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[7]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
Figuur 1. Ligging van het plangebied. Inzet: ligging in Nederland.
Ten behoeve van deze plannen is een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd, waarbij de aanwezigheid van een nederzettingsterrein uit de vroege middeleeuwen binnen het plangebied is vastgesteld (Vosselman, 2022). In 1966 is hier door het toenmalige BAI een ar cheologische onderzoek uitgevoerd waarbij deze nederzetting grotendeels is opgegraven (Waterbolk, 1967). Het destijds opgegraven terrein heeft een omvang van circa 2 ha. Bovendien bevinden zich in de nabije omgeving van het plangebied in ieder geval resten (grafheuvels) uit de ijzertijd (zie hoofdstukken 3 en 4). Hoewel een groot deel van het plangebied in het verleden dus al is onderzocht, strekt de nederzetting zich waarschijnlijk uit tot buiten het opgravingsareaal van 1966. Daarnaast is op basis van de geraadpleegde bronnen niet duidelijk in hoeverre archeologische sporen tijdens de opgraving in 1966 volledig zijn afgewerkt of (deels) zijn behouden in de bodem. Op basis van de resultaten van het bureauonderzoek blijkt dus dat in het plangebied waarschijnlijk archeologische resten bedreigd worden door de voorgenomen bodeming repen. Daarom is
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[8]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
geadviseerd in het kader van de bestaande planvorming – en in lijn met het provinciaal beleid – een waarderend proefsleuvenonderzoek uit te voeren om vast te stellen in hoeverre binnen het gebied (nog) archeologische resten aanwezig zijn. Dit advies geldt in eerste instantie voor de zones waar grotere oppervlakken ten behoeve van de nieuwbouw en aanleg van de sportvelden tot op het archeologisch relevante niveau worden afgegraven, evenals de herinrichting van het parkeerterrein. Dit geldt ook voor de aanleg van drainage wanneer dit gepaard gaat met graafwerkzaamheden. De lokale en kleinschalige ingrepen zoals het aanbrengen van drainage, doelen, dug -outs, omheiningen, ballenvangers en verlichting zullen een dergelijk geringe verstoring veroo rzaken dat vervolgonderzoek hier niet nodig wordt geacht. Dit advies is door de bevoegde overheid overgenomen.
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[9]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
3 Eerder uitgevoerd onderzoek 3.1 Eerder uitgevoerd onderzoek Voor het plangebied is in 2022 een bureauonderzoek uitgevoerd (Vosselman, 2022). Binn en het plangebied is in 1966 een opgraving uitgevoerd, waarbij resten van een nederzetting uit de vroege middeleeuwen zijn onderzocht (Waterbolk, 1967). De nederzettingsresten bestaan uit 30 huisplattegronden, bijgebouwen, oventjes, erfbegrenzingen, wegen, resten van akkercomplexen en ploegsporen. Vanaf 1977 zijn ten zuiden van het plangebied nog drie opgravingscampagnes geweest, waarbij nederzettingsresten uit de periode late ijzertijd – vroeg middeleeuwen zijn aangetroffen (Harsema, 1979, 1981, 1981 en 1983). Verder maakt het plangebied deel uit van een archeologische inventarisatie die in opdracht van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek in 1993 is uitgevoerd (Jager, 1993). Soort onderzoek
Uitvoerder
Uitvoeringsperiode
Rapportage (auteur, jaartal)
Vondsten, monsters, documentatie ondergebracht bij
opgraving
BAI
1966
Waterbolk, 1966
GIA en/of Noordelijk Archeologisch Depot
bureauonderzoek
RAAP
2022
Vosselman, 2022
RAAP
Tabel 1. Overzicht van eerder uitgevoerd onderzoek.
Zowel in het plangebied als in de directe omgeving ervan zijn diverse archeologische vindplaatsen bekend. In tabel 2 wordt een overzicht gegeven van de voor het plangebied meest relevante AMKterreinen (zie figuur 4). Daarnaast zijn uit de omgeving meerdere vondstlocaties bekend. Westelijk aangrenzend van het plangebied liggen twee AMK terreinen (monument nummers 9604 en 9647). Op beide terreinen zijn resten van begravingen gevonden. Ten zuidwesten ligt een AMK terrein waar resten van de vroegmiddeleeuwse nederzetting zijn opgegraven (AMK -terrein 14339). Eveneens aan de westzijde van het plangebied zijn vondsten gemeld uit de middeleeuwen (zaak. id. 30296998100 en 3169928100). Ten zuiden van het plangebied ligt een vindplaats met vondsten van neolithisch vuur- en natuursteen en aardewerk uit de periode neolithicum -vroege middeleeuwen (zaak id 280039100) en een locatie met aardewerk uit de vroege ijzertijd (zaak id. 3096690100).
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[10]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
Monument
Beschrijving
9604
Terrein met daarin sporen van begraving. De sporen bestaan uit resten van brandgraven, crematieresten en houtskool, datere nd uit de ijzertijd. Volgens een kaart van Reuvens uit 1833 bevonden zich hier toentertijd grafheuvels, die inmiddels geslecht zijn. Het terrein is in 1977 slechts gedeeltelijk onderzocht, zodat nog heuvelrestanten te verwachten zijn. Bovendien werd in 199 1 vastgesteld dat de bodem zich in redelijke staat bevindt; een groot deel van de B-horizont is nog aanwezig. Opgraving; 1977; BAI
9647
Terrein met sporen van begraving en een weg (overstoven karrenspoor) uit de Vroege Middeleeuwen. Opgraving; 1977.
14339
Terrein met daarin mogelijk sporen van bewoning uit de vroege middeleeuwen en de ijzertijd. In 1966 en 1977 t/m 1981 zijn hier opgravingen uitgevoerd vanwege de aanleg van sportvelden. Daarbij werd een groot deel van een vroegmiddeleeuwse nederzetting blootgelegd, en sporen van een nederzetting uit de ijzertijd. De opgravers vermoedden dat zich nog een deel van de nederzetting(-en) zou kunnen bevinden in het huidige terrein, ten zuiden van het voormalige Hangmeer. Ook werd tijdens de opgravingen een deel van een neolithische hamerbijl gevonden. Opgraving; 1966, 1977/1978; 1979/1980; 1980/1981; BAI
14475
Terrein betreft Odoorn, een oud esdorp. Weergegeven op de topografische militaire kaart van 1853. Onder de kern bevinden zich mogelijk sporen van vroegere bewoning.
Tabel 2. Overzicht AMK-terreinen in de omgeving van het plangebied.
3.2 Geraadpleegde bronnen en partijen Overige literatuur Jager, S.W., 1993. Odoorn, het landinrichtingsgebied: een archeologische kartering, inventarisatie en waardering. Waterbolk, H.T., 2009, Getimmerd verleden. Amateurarcheologen Er zijn geen amateurarcheologen geraadpleegd.
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[11]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
4 Archeologische verwachting 4.1 Regionale archeologische (inclusief bouwhistorische) en (cultuur)landschappelijke context Volgens de archeologische verwachtingskaart van de gemeente Borger-Odoorn ligt het plangebied in een zone die weergegeven staat als es (Aalbersberg, 2011). Aan essen wordt een hoge archeologische verwachting toegekend. De essen in de gemeente Borger-Odoorn zijn bovendien aangemerkt als ‘provinciaal belang archeologie’. Het plangebied ligt op de Hondsrug (figuur 2). Op deze circa 150.000 jaar geleden gevormde keileemrug zijn vele nederzettingen en grafcomplexen bekend. De bodem in het plangebied is niet gekarteerd (figuur 3). Het gebied is aan drie zijden omgeven door loopolzolgronden ( plaggendek met dikte <50 cm), naar verwachting komen deze ook in het plangebied voor. Het plangebied ligt op de Zuidesch van Odoorn. De Zuidesch van Odoorn heeft het oudste verkavelingstype dat wordt onderscheiden door Spek (2004; type A; kleinschalige, primaire blokverkaveling). Dit type verkaveling bestaat uit vierkante of rechthoekige ontginningsblokken, met daarbinne n blokvormige percelen met een breedte cq breedte van 80 -125 m. In het geval van Odoorn is gebleken dat het geometrische patroon van de nederzetting uit de 6e-tot 9e eeuw, die in de jaren ’60 is opgegraven, zichtbaar is gebleven in de verkaveling van de es.
Pas na de ruilverkaveling omstreeks 1950 ging dit patroon verloren (Spek, 2004: 671, 675 676). Aan de westzijde van het plangebied ligt het Hangmeer, een laagte die mogelijk een pingoruine betreft.
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[12]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
Figuur 2. Het plangebied op de geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000.
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[13]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
Figuur 3. Het plangebied op de bodemkaart van Nederland 1:50.000 .
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[14]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
Figuur 4. Overzicht van AMK-terreinen en vondstlocaties in de omgeving van het plang ebied.
Tijdens de opgravingen in 1966 zijn resten van een nederzetting uit de vroege middeleeuwen ( 550800) gevonden (figuur 5). De erven waren klein en omvatten een klein woonstalhuis en als bijgebouwen een kuilhut en een kleine schuur. Geen van de erven had een waterput; aangenomen wordt dat water gehaald werd uit de nabijgelegen laagte het Hangmeer, direct westelijk van het dorp. Elk erf was omheind en het dorp was ontsloten door een stelsel van loodrecht op elkaar staande wegen (Waterbolk. 2009: 177). Na 800 werd de nederzetting verlaten, verondersteld wordt dat deze zich verplaatste naar het huidige dorp. Op de plek van de verlaten nederzetting ontstond een complex van omheinde akkers dat een vrijwel identieke structuur had als de oude nederzetting. In de 9e eeuw stonden op deze akkers nog een aantal veldschuren (Spek, 200 4: 717. De historische verkaveling van de Zuidesch weerspiegelt volgens Waterbolk nog altijd de hoofdstructuurlij nen van de voormalige vroegmiddeleeuwse nederzetting.
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[15]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
Figuur 5. Opgraving Odoorn 1966. Boven: gearceerd zijn de omheiningen en gebouwen van fase 4 (Waterbolk 2009; afb. 140. Onder: gearceerd zijn de akkerpercelen met veldschuren van fase 6 (Waterbolk 2009; afb. 141).
.
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[16]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
4.2 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) Op basis van het voorgaande onderzoek wordt rekening gehouden met archeologische vindplaatsen uit de vroege middeleeuwen. Bij deze vindplaatsen moet men bedacht zijn op nederzettingsresten. Overige sporen uit deze perioden kunnen niet worden uitgesloten.
4.3 Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en) binnen en buiten het plangebied De begrenzing van de vindplaatsen (zowel binnen als buiten het plangebied) is op dit moment nog niet bekend. Indien daadwerkelijk sprake is van een archeologische vindplaats dient hiervan (voor zover mogelijk binnen de grenzen van het plangebied) de begrenzing tijdens het proefsleuven onderzoek te worden bepaald.
4.4 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen Op basis van de gegevens uit het bureauonderzoek komt in het plangebied een loopodzolbodem voor. Dit bodemtype kenmerkt zich door een plaggendek dat minder dan 0,5 m dik is. Daaronder ligt dekzand waarin een podzol is gevormd. Eventuele archeologische resten bevinden zich in de top van het dekzand.
4.5 Structuren en sporen Er wordt rekening gehouden met de aanwezigheid van nederzettingssporen. Nederzettingssporen kunnen bestaan uit de gebruikelijke range aan paalkuilen, kuilen, greppels, waterputten, speciale deposities, waterkuilen, haardplaatsen of stakenrijen. In middeleeuwse context wordt daarnaast rekening gehouden met de aanwezigheid van hutkommen.
4.6 Anorganische artefacten Anorganische artefacten zullen voornamelijk bestaan uit aard ewerk, natuursteen en in mindere mate vuursteen. Verder dient rekening te worden gehouden met gebruiksvoorwerpen van metaal (zowel ferro als non-ferro), glas, bouwmateriaal (resten van verbrande klei / leem).
4.7 Organische artefacten De kans op het aantreffen van organische artefacten is, gezien de bodemkundige gesteldheid van het plangebied, klein. Organische artefacten worden uitsluitend verwacht in sporen die zijn ingegraven tot onder het grondwaterniveau.
4.8 Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten De kans op het aantreffen van onverbrande archeozoölogische resten is, gezien de bodemkundige gesteldheid van het plangebied, klein. De kans op het aantreffen van verbrande botresten is daarentegen groot. Archeobotanische resten worden alleen in de vorm van verkoolde zaden
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[17]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
verwacht. De kans op het aantreffen van onverbrande archeobotanische resten is klein. Eventuele fysisch antropologische resten worden alleen in verbrande vorm verwacht in crematiegraven.
4.9 Gaafheid en conservering Een groot deel van het plangebied is in het verleden opgegraven. Het is echter niet bekend in hoeverre hierbij de sporen zijn gecoupeerd en afgewerkt. Mogelijk zijn deze resten in de bodem bewaard gebleven. Het is nog onbekend in hoeverre de bodem verstoord i s bij de aanleg van de sportvelden buiten het reeds opgegraven gebied. Hierbij is geen archeologisch onderzoek uitgevoerd.
4.10 Motivatie De bovenstaande verwachting is gemotiveerd tot stand gekomen. Hierbij is gebruik gemaakt van algemeen bekende inzichten in het voorkomen van structuren, sporen en artefacten per complextype en de resultaten van het eerder in het plangebied uitgevoerde onderzoek.
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[18]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
5 Doel- en vraagstelling 5.1 Doelstelling De doelstelling van het proefsleuvenonderzoek is het vaststellen van de archeo logische waarde van het terrein dan wel de archeologische vindplaats. Daarnaast dient van eventuele vindplaatsen de aard, omvang, datering, gaafheid, conservering en inhoudelijke kwaliteit te worden vastgesteld. Het onderzoek dient te resulteren in een waardering van de vindplaats(en) conform KNA 4.1 specificatie VS06. Uitgangspunt is dat het proefsleuvenonderzoek niet destructiever is dan noodzakelijk in dit stadium van planvorming voor de beantwoording van de onderzoeksvragen.
5.2 Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders Gezien het inventariserende karakter van het onderzoek is het niet mogelijk om voort te bouwen op bredere onderzoekskaders zoals de Nationale Onderzoeksagenda Archeologie.
5.3 Vraagstelling Het onderzoek is zowel karterend als waarderend van aard. De vraagstelling die met behulp van het proefsleuvenonderzoek dient te worden beantwoord, is dan ook vooral gericht op de omvang, diepteligging, aard en ouderdom van eventueel in het plangebied aanwezige vindplaatsen en het bepalen van de behoudenswaardigheid daarvan.
5.4 Onderzoeksvragen Landschap en bodemopbouw 1.
Hoe ziet de bodemopbouw eruit in het onderzoeksgebied?
2.
Is in (alle delen van) het gebied sprake van een intact bodemprofiel? In welke delen van het plangebied is sprake van een recentelijk verstoord bodemprofiel?
3.
Is de bodemkundige situatie overeenkomstig de verwachting op basis van het vooronderzoek? Waarom wel/niet?
4.
Is in het plangebied overal een esdek aanwezig? Wat is de dikte ervan en is er sprake van gelaagdheid? Van wanneer dateert het esdek?
5.
Wat is de dikte van het esdek en hoe verhoudt zich dat ten opzichte van het paleoreliëf?
6.
Welke post-depositionele processen hebben plaatsgevonden? In hoeverre is sprake van erosie en aantasting of verstoring van archeologische resten door dit soort pr ocessen?
7.
In hoeverre is de bodem aangetast bij de eerdere opgravingen?
Sporen, structuren en vondsten 8.
Zijn in het onderzoeksgebied archeologische vondsten, sporen en/of structuren aanwezig? Zo ja:
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[19]
Programma van Eisen Proefsleuvenonderzoek Sportpark Odoorn te Odoorn
a. Wat is de exacte aard, omvang, datering, gaafheid, conservering, het karakter en de inhoudelijke kwaliteit van de aangetroffen archeologische resten? b. Is er sprake van een behoudenswaardige vindplaats? c. Wat is de functionele interpretatie van de aangetroffen vondsten, sporen en structuren? d. Zijn er behalve resten van de reeds bekende vindplaats uit de vroege middeleeuwen, nog vondsten, sporen of structuren aanwezig uit andere perioden? Zo ja, is een relatie te leggen tussen deze verschillende fasen (continuïteit)? 9.
Is er sprake van concentraties aardewerk en/of (vuur)stenen artefacten? Zo ja, beschrijf de horizontale en verticale spreiding van de vondsten en de mogelijke relatie met grondsporen.
10. Kunnen (clusters van) sporen worden toegewezen aan één of meerdere struct(u)ur(en)? Zo ja, om wat voor type struct(u)ur(en) gaat het en wat is de oriëntatie, (max.) afmeting, constructie (dak, wanden, vloer), datering, conservering en (functionele) ind eling van deze struct(u)ur(en)?
RAAP-PvE 2720 / versie 26-07-2022
[20]