CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 7 Zuiderdiep 506 Valthermond

RAAD: Lijst ingekomen stukken 23 januari 2025, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Brief college inzake onderzoek Joods vastgoed tijdens de Tweede Wereldoorlog12.165 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

Heiman Lezer (Ter Apel, 03-02-1856 Auschwitz, 26-01-1943) (Joods Monument)

32

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 6

(1897-1944) en Jozef (1904-1943). Een dochter, Rika Caun-Lezer (1892-1975), overleefde de oorlog. III.3- Liepman Daniël Lezer (De Maten, 11-03-1858 - ’s Hertogenbosch, 04-08-1878). Hij was soldaat bij het Vijfde Regiment Infanterie en ongehuwd. III.4- David Lezer (Horsten, 23-05-1860 - Horsten, 13-08-1911). Hij huwde op 01-07-1903 te Nieuwe Pekela met Roosje de Levie (Nieuwe Pekela, 26-03-1866 Stadskanaal, 16-05-1935, dochter van Manuel de Levie en Vogel Levie). III.5- N.N. (Horsten, 08-11-1862 - Horsten, 08-11-1862). III.6- Jozef Lezer (Horsten (Onstwedde), 07-10-1863 - Valthermond, 15-06-1907). Hij was vleeshouwer van beroep. Hij huwde op 20-05-1892 te Onstwedde met Elsien de Groot. (Veendam, 10-05-1867 - Auschwitz, 22-10-1943). Kinderen: zie IV.1 t/m IV.8. Toen Jozef Lezer zich in 1894 in Valthermond vestigde, huurde hij de helft van een dubbele woning, Noorderdiep 585, welke in eigendom was van F.H. Burghgraef. Van 1895 tot 1907 had hij een slagerij op het adres Zuiderdiep 595. Zijn vrouw was in deze periode naaister van beroep. Nadat Jozef Lezer in 1907 was overleden, zette zijn zoon Jonas de slagerij op het adres Noorderdiep 595 van 1907-1921 voort.84 Weduwe Elsien de Groot verhuisde na het overlijden van haar man naar de gemeente Onstwedde.

Op 21-3-1930 ging zij weer inwonen bij haar zoon Jonas om samen met haar jongste dochter Rosetta op 15-11-1932 naar Stadskanaal, Reinderstraat 46, te verhuizen. Tijdens de Duitse bezetting zat zij ondergedoken. Door verraad werd zij begin oktober 1943 opgepakt. Op 06-10-1943 werd zij in strafbarak B 67opgesloten. Op 19-10-1943 werd zij op transport geplaatst, waarna zij drie dagen later in Auschwitz werd vermoord. III.7- Eva Lezer (Horsten, 29-08-1866 - Drouwen, 14-06-1941). Zij huwde op 29-05-1903 te Onstwedde met Simon Jonas Nijveen (Gieterveen, 24-11-1858 - Sobibor, 23-04-1943, zie genealogie Simon Jonas Nijveen, Drouwen), weduwnaar van Froukje Naiwitter. Hij was koopman van beroep. III.8- Samuel Lezer (Horsten, 28-07-1869 - Horsten, 14-11-1869). III.9- Tallegien Lezer (Horsten, 21-06-1870 - Auschwitz, 23-11-1942). Zij huwde op 27-4-1900 te Onstwedde met Juda de Levie (Nieuwe Pekela, 19-08-1872 Auschwitz, 23-11-1942, zoon van Manuel de Levie en Vogel Levie). 84

Schuring, A., Bedrijvig Valthermond 150 jaar bedrijfsleven in een veenkolonie, Groningen 2003, blz. 118-119.

Daniël Lezer (1900-1944) - Zuiderdiep 506, Valthermond

33

Generatie IV IV.1- Daniël Lezer (Valthermond, 19-10-1893 - Valthermond, 16-03-1895). IV.2- Jetta Lezer (Valthermond, 16-01-1895 - Auschwitz, 22-10-1943, op transport: 19-10-1943 samen met haar man Nathan Bollegraaf). Zij huwde op 12-08-1919 te Odoorn met Nathan Bollegraaf (Hellum, 11-011894 - Auschwitz, 04-08-1942). Hij was paardenslager van beroep en woonde in Hellum op het adres B52. Nathan Bollegraaf vertrok op 10-11-1915 naar Leeuwarden en vestigde zich in 1916 in de gemeente Odoorn. In 1919 woonde hij in Hellum, waar hij samen met zijn broer Simon een paardenslagerij had. Kinderen: zie V.1 t/m V.3.

Linksboven: Nathan Bollegraaf (1894-1943) Rechtsboven: Slagerij Bollegraaf in Hellum Rechts, vanaf links: Elsien Bollegraaf, Jetta BollegraafLezer en Antje Bollegraaf.

34

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 6

IV.3- Fieka Lezer (Valthermond, 26-08-1896 - Voorburg, 15-05-1940). Zij vertrok op 16-05-1911 naar Wildervank. Zij huwde op 28-08-1917 te Odoorn met Aron Potsdammer (Coevorden, 06-09-1899 - Coevorden, 29-10-1930), zoon van Tobias Potsdammer en Jeanette Vos. Hij was ‘reiziger’ van beroep en had in Coevorden een hoeden- en pettenwinkel. Het echtpaar woonde in Coevorden op het adres D129. In 1939 verhuisden zij naar Voorburg. Kinderen: V.4 t/m V.6. Fieka Potsdammer-Lezer pleegde tezamen met haar twee dochters Jeanette en Elsje en haar zoon Jozef zelfmoord op 15 mei 1940. Dochter Elsje Potsdammer overleed enkele dagen later op 18 mei 1940.85 IV.4- Jonas Lezer (Valthermond, 19-02-1898 - Auschwitz, 28-01-1944) was slager van beroep en bezat voor zijn werk een vuurwapen. Hij vestigde zich op 8 juni 1929 op het adres Ommelanderwijk 103 te Veendam. Hij huwde op 16-01-1929 te Veendam met onderwijzeres Sara Leviet (Veendam, 28-04-1895 - Auschwitz 28-01-1944). Zij was een dochter van Bernard Leviet (1846-1915), dansleraar en muzikant, en Rachel Leviet-Hoogstraal (1856-1943). Kind: V.7. Bij het gezin Jonas Lezer woonden twee familieleden in: Allegonda Lezer (een zuster van Jonas Lezer) en de neef Herman de Vries.

Jonas Lezer, zijn echtgenote Sara en hun dochter Elsien (roepnaam Ellie) vonden via huisarts Heerd uit Veendam een onderduikplaats bij het gezin van Hendrik Bos aan de Brinklaan in Schildwolde. Door verraad zijn de drie gezinsleden Lezer op 5 oktober 1943 opgepakt en een dag later zijn ze ‘als strafgeval’ naar Durchgangslager Westerbork overgebracht. Het gezin verbleef in de strafbarak met het nummer 67.86 Op 25 januari 1944 zijn Jonas, Sara en Elly vanuit Westerbork op transport gesteld naar Auschwitz. Op 28 januari 1944 zijn zij in Auschwitz vermoord.87 85 86

87

Geert van der Woude, ‘Familie Potsdammer’, in: Ganseveer, maart 2020. De verrader komt voor in een CABR-dossier van het Nationaal Archief. In het CABR bevindt zich een verslag van de arrestatie van deze persoon onder inv. nr. CABR 75567. De strafbarakken van Kamp Westerbork waren een drietal barakken (nummer 65, 66 en 67) in het concentratiekamp met een zwaarder regime. Bewoners van deze barakken waren veelal gepakte onderduikers. Ze kregen minder te eten en moesten dwangarbeid uitvoeren. Daarnaast hadden hier ondergebrachte geïnterneerden een grotere kans om op het eerstvolgende transport gezet te worden. De barakken waren omzoomd door prikkeldraad, er zijn twee toegangen voorzien van wachttorens. Barak 67 is gereconstrueerd. Zie ook: https://nl.wikipedia.org/wiki/Strafbarak_Kamp_Westerbork. Bakker, Tammo, In aanraking met Israel. De kehilla Veendam. Met o.a. gegevens en lijsten over omgebrachte medeburgers in de jaren 1942 en 1943 behorende tot de Synagoge gemeenschap te Veendam, uit de plaatsen: Veendam, Wildervank en Muntendam. Veendam 2002. Bakker,Tammo, Sporen die achter blijven. Waar gebeurde verhalen. Gebeurtenissen uit WO2 en daarna, deel 3, Veendam 2004, hoofdstuk 8.

Daniël Lezer (1900-1944) - Zuiderdiep 506, Valthermond

35

Vanaf links: Sara Leviet (Veendam, 28-04-1895 - Auschwitz, 28-01-1944), Elsien Lezer (Veendam, 01-10-1934 Auschwitz, 28-01-1944) en Jonas Lezer (Valthermond, 19-02-1898 - Auschwitz, 28-01-1944)

Sara Leviet werkte als onderwijzeres aan de openbare lagere school te Ommelanderwijk. Jonas was vee- en vleeshandelaar. Het gezin woonde aan de Ommelanderwijk 103 te Veendam. Allegonda, de zus van Jonas, woonde bij hen in huis. Nadat in september 1941 de Joodse leerlingen niet langer naar school mochten werd er een Joodse school opgericht in Stadskanaal. Sara Lezer-Leviet was daar onderwijzeres. Van dit gezin is ook een JOKOS-dossier (nummer 8723) aanwezig in het Gemeentearchief van Amsterdam. Voor inzage is toestemming nodig van de stichting Joods Maatschappelijk Werk. IV.5- Daniël Lezer (Valthermond, 17-03-1900 - Midden-Europa, 31-12-1944). Hij was manufacturier en later slager van beroep. Daniël Lezer was in november 1928 in ondertrouw gegaan met Esther Simons (Oude Pekela, 01-02-1896 - Auschwitz, 12-02-1943), dochter van David Simons en Mietje Vrengel. Vermoedelijk zijn zij niet getrouwd, want een huwelijksakte is niet in Nederland opgemaakt.88 Hij huwde op 23-09-1932 te Veendam met Hendelina Bloemendal (Oude Pekela, 26-11-1908 - Auschwitz, 15-10-1942, dochter van Mozes Bloemendal en Telsiena de Leeuw. Het gezin vestigde zich op 06-12-1932 vanuit Oude Pekela in de gemeente Odoorn (Valthermond, Kavelingen K50). Vanuit Durchgangslager Westerbork werd het gezin Lezer op 12-10-1942 op transport geplaatst.

Aangenomen wordt dat Daniël Lezer bij aankomst in Auschwitz niet direct is vermoord. Kinderen: zie V.5. t/m V.7.

88

Nieuwe Provinciale Groninger Courant, 16-11-1928. Nieuwsblad van het Noorden, 23-11-1928. Koelman-Poelman, G.S., Een synagoge in het veen, Het verhaal van de “Pekelder” joden 1693 - 1942, blz. 109-110

36

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 6

IV.6- Allegonda Lezer (Valthermond 25-08-1902 - Auschwitz, 22-10-1943). Op 06-10-1943 werd zij in de administratie van Durchgangslager Westerbork opgenomen. Op 19-10-1943 werd zij op transport geplaatst. Zij was manufacturier van beroep en vestigde zich op 29-04-1920 op het adres Van Woudstraat 159 te Amsterdam. Zij vestigde zich vervolgens op 10-09-1923 in de gemeente Odoorn; ging op 05-07-1929 naar Den Haag; vertrok op 13-09-1930 uit Den Haag (J. v. Stolberglaan 66) naar Valthermond. Vervolgens vestigde zij zich op 28-04-1933 in Den Helder, Koningstraat 88. In 1941 woonde zij bij haar broer Jonas op het adres Ommelanderwijk 103 in Veendam. IV.7- Efina Lezer (Valthermond, 29-02-1904 - Valthermond, 28-08-1904). IV.8- Rosetta Lezer (Valthermond, 17-04-1907 - Amsterdam, 06-05-2005). Zij was boekhoudster van beroep. Zij vestigde zich op 15 november 1932 in Stadskanaal, Reinderstraat 46. Zij huwde op 25-08-1933 met onderwijzer Comprecht Eckstein (Uithuizen, 24-081902 - Wildervank, 24-10-1945), zoon van slager Salomon Eckstein en Lina Leviet.89 Generatie V Kinderen van Jetta Lezer (IV.2) en Nathan Bollegraaf: V.1-Elsien Bollegraaf (Slochteren, 27-05-1920 - Auschwitz, 22-10-1943). Zij was coupeuse van beroep. V.2- Antje Bollegraaf (Slochteren, 12-03-1924 - Auschwitz, 22-10-1943). V.3- Abraham Bollegraaf (Slochteren, 05-01-1927 - Polen, 31-03-1944).

Vanaf links: Abraham, Elsien en Antje Bollegraaf. Uit: H.H. Grimme, ‘Hellum Old Nij, een parel in de Woldstreek 2. Foto afkomstig uit project In Memoriam Guus Luijters en Aline Pennewaard. 89

https://historischarchief.midden-groningen.nl/ontdekken/verhalen-van-midden-groningen/oorlogvrede/2-5-jaar-onder-de-grond-het-joodse-echtpaar-eckstein-dook-onder

Daniël Lezer (1900-1944) - Zuiderdiep 506, Valthermond

37

Vanaf links: Jeanette Potsdammer, Elsje Potsdammer, Fieka PotsdammerLezer en Jozef Potsdammer. (Foto: Ganseveer, maart 2020)

Kinderen van Aron Potsdammer en Fieka Lezer (IV.3-): V.4- Jeanette Potsdammer (Coevorden, 12-06-1918 - Voorburg, 15-05-1940). V.5- Jozef Potsdammer (Coevorden, 14-11-1919 - Voorburg, 15-05-1940). V.6- Elsje Potsdammer (Coevorden, 23-05-1921 - Voorburg, 18 mei 1940). Kind van Jonas Lezer (IV.4) en Sara Leviet: V.7- Elsien Lezer (Veendam, 01-10-1934 - Auschwitz, 28-01-1944). Kinderen van Daniël Lezer (IV.5) en Hendelina Bloemendal: V.5- Jozefien Elsien Lezer (Valthermond, 01-01-1935 - Auschwitz, 15-10-1942). V.6- Telsiena Richel Lezer (Valthermond, 21-11-1936 - Auschwitz, 15-10-1942). V.7- Josef Lezer (Valthermond, 11-10-1939 - Auschwitz, 15-10-1942).

Ida Schmaal-Grooten was dienstmeisje bij de familie Lezer in Valthermond. Toen Ida zwanger was, kreeg ze van mevrouw Lezer het jurkje, welke hun kinderen Jozefien en Telsiena gedragen hadden. Toen Ida Schmaal-Grooten moest verhuizen naar een bejaardenhuis, kwam het jurkje weer boven water. Ida had het jurkje altijd zorgvuldig bewaard. Het ingelijste jurkje is door de dochter Alberta Kalden-Schmaal geschonken aan het Vervenershuis (Historische Centrum) te Valthermond. (Foto: Joods Monument)

38

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 6

Een foto uit 1938 gemaakt voor de woning van de familie Lezer te Valthermond. Vanaf links: Ida Grooten (26-12-1912 - 16-04-1995), dienstmeisje bij de familie Lezer, Telsiena Lezer en Jozefien Lezer.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=ed9962fb-9173-45db-9533-09e555d0f412