Bijlage 1. Evaluatie bestuursakkoord 2017-2020
Tekst van het document
Evaluatie Bestuursakkoord 2017-2020
Versie 19 maart 2021
Inhoud Vooraf ...................................................................................................................................................... 3 Inleiding ................................................................................................................................................... 3 Hoe is de samenwerking na de tussentijdse evaluatie (2018) verder gegaan? ...................................... 3 Wat zijn de doelen van het bestuursakkoord en wat bereiken we op de doelen? ................................ 4 Stand van zaken 17 projecten ................................................................................................................. 6 Waar staan we nu met de samenwerking (ambitie, personele capaciteit, koers organisaties)? ........... 7 Intrinsieke motivatie bij medewerkers ................................................................................................... 8 Wat gaat er mis al we stoppen met de samenwerking ........................................................................... 8 Wat levert het op?................................................................................................................................... 8
2
Vooraf Het samenwerken in Samenwerking Noordelijke Vechtstromen-gebied loont. De meeste deelnemers zijn ronduit positief over wat het samenwerken oplevert in termen van kosten, bijvoorbeeld door samen trajecten aan te pakken waardoor de herhalingsfactor er uit gaat. Ook in termen van verbetering van kwaliteit is men positief. Door samen te werken stapelen we expertise. Hetzelfde geldt voor het verminderen van kwetsbaarheid. Door samen te werken zijn we in staat geweest om producten op te leveren die we als afzonderlijke organisaties niet hadden kunnen leveren en zeker niet met die kwaliteit en voor die kosten. Vooral het netwerk dat ontstaan is, wordt positief gewaardeerd. Naast dit redelijk brede positieve geluid zijn er ook andere geluiden, kritischer, minder positief. Dat gaat soms om individuele geluiden en soms om groepjes. Om een goed beeld te krijgen van de samenwerking is het van belang ook deze geluiden te laten horen, ze op waarde te schatten en er van te leren. Hiermee kan verbetering ingezet worden.
Inleiding Nu de Samenwerking Noordelijke Vechtstromen een opmaat aan het maken is naar een nieuw bestuursakkoord, is het goed om ook terug te kijken. In het kader van een nieuw bestuursakkoord zijn interviews gehouden in alle betrokken organisaties. Daarbij is gesproken met de betrokken medewerkers, managers en bestuurders. Voor dit terugkijken zijn in de interviews de volgende vragen aan de orde geweest. • • • • •
Hoe is de samenwerking na de tussentijdse evaluatie (2018) verder gegaan? Wat is de beleving van de doelen van het bestuursakkoord en wat bereiken we met de doelen? Wat is de stand van zaken 17 projecten? Waar staan we nu met de samenwerking (ambitie, personele capaciteit, koers organisaties)? Hoe zit het met de intrinsieke motivatie (van de ander en van jou)?
Hiernaast is gevraagd wat er mis gaat als we stoppen met de samenwerking. Gaandeweg het proces van evalueren en vooruitkijken naar een nieuw akkoord wordt duidelijk dat ook de vraag “wat levert het op?” beantwoord moet worden. De hierboven geschetste werkwijze leidt er toe dat u in de tekst hieronder feitelijkheden en beleving door elkaar zult aantreffen. Ook is er een mix van positieve en kritische signalen opgetekend. Hierbij is er voor gekozen niet de één of de ander sterker aan te zetten, ze zijn er namelijk beiden en ze zijn in de beleving van de respondenten ook beiden waar.
Hoe is de samenwerking na de tussentijdse evaluatie (2018) verder gegaan? Tijdens de interviews wordt zeer wisselend gereageerd op deze vraag. De antwoorden variëren van “helemaal niets veranderd” tot “we bekijken nu nut en noodzaak van projecten en gaan voor projecten waar energie op zit en dat maakt dat dingen voor elkaar komen”. En dat blijkt ook heel erg waar als je bedenkt dat er nu een “werkende” hoofdpost is, de stresstesten gedaan zijn, een gezamenlijke klimaatcampagne ontwikkeld is en dat in het nieuwe GRP gewerkt wordt met de bouwstenen Omgevingswet. Er is dus best veel gebeurd sinds de evaluatie, en dus ook in termen van tastbaar resultaat. 3
Vaak wordt aangegeven dat er meer focus is ontstaan. Door een ander wordt juist de herbevestigde eigenheid gewaardeerd. “Er is nu meer ruimte om niet mee te doen en dat voelt prettiger, de samenwerking is daardoor minder dwingend”. Veel van wat beschreven is in de evaluatie uit 2018 komt ook nu weer spontaan terug. Ook nu zijn de doelen en de ambitie van de samenwerking niet voor iedereen voldoende helder om van inspirerend maar niet te spreken. Ook in 2020 willen WMD en waterschap eigenlijk een bredere agenda, waar een deel van de gemeenten op het spoor zit van terug naar de basis van het rioleringswerk. Anderen binnen de gemeenten zijn juist blij dat de inhoud van het werk verbreedt. Vanuit water en riolering is immers een hele zinvolle bijdrage te leveren aan integrale vraagstukken van de fysieke leefomgeving. Verwacht wordt dat in het kader van het DPRA op termijn als vanzelf een bredere agenda ontstaat. Het is nog niet helder geworden wat de toekomstige organisatievorm moet zijn. Het is ondertussen wel duidelijk dat het moet gaan om netwerken en om specialismen. Het project “hoofdpost 6/hand in handprojecten“, dat de haalbaarheid daarvan (de specialismen) moet onderzoeken, loopt net als bij de evaluatie uit 2018 ook nu vertraging op. De ambtenaren willen ook nu nog steeds weten wat de richting wordt.
De gevoelde onbalans, in met name de gemeente Emmen , het meer moeten brengen dan er gehaald kan worden, is er ook nog. Het is misschien zelfs wel sterker geworden en dan gaat het om het gevoel dat het samenwerken te weinig oplevert. Wat wel goed is om te weten is dat deze onbalans alleen in keten gevoeld wordt en in het geheel niet in de DPRA-samenwerking speelt. Wat bij DPRA wel speelt is dat dit gezien wordt als een “breder” onderwerp dan de waterketen. Dit terwijl de samenwerking voornamelijk waterketenmensen betreft. De vraag wordt gesteld of wat dat betreft de afspiegeling in bijvoorbeeld de coördinatiegroep nog juist is.
Wat zijn de doelen van het bestuursakkoord en wat bereiken we op de doelen? Wat in de interviews met de ambtenaren interessant is, is dat een deel van hen niet in staat is om snel even een volledig beeld te geven van de doelen van de samenwerking. Hetzelfde geldt overigens voor de projecten uit het uitvoeringsprogramma. Het komt er op neer dat de doelen wat weggezakt zijn. Voor veel ambtenaren geldt dat zij aan het werk zijn, in het hier en het nu, aan de huidige projecten (vooral DPRA en hoofdpost).
“De samenwerking is gestart vanuit het idee: vanuit Den Haag willen ze dat we samenwerken op de drie K’s en de D. Wij doen dat hier op een wijze waarop wij er wat aan hebben. Dit is ook de kracht die de samenwerking continuïteit geeft en een pragmatische en organisch groeiende samenwerking oplevert die past binnen de cultuur van het gebied.” Over de 3 K’s en de D wordt veel verschillends gezegd in de interviews. Veelal zijn de geïnterviewden positief over het resultaat dat behaald is. Letterlijk werd door iemand gezegd ”we mogen heel tevreden zijn over wat we allemaal gedaan hebben”. Gemiddeld genomen ontstaat het volgende beeld bij de doelrealisatie: • •
Kosten: gerealiseerd (lang geleden). Kwetsbaarheid echt verminderd door dingen samen te doen en we leggen nu een heel goede basis om in de toekomst echt minder kwetsbaar te worden. 4
• •
Kwaliteit verbetert, zie hoofdpost en denk aan DPRA-campagne (“zouden we nooit zo goed en voor dat geld hebben kunnen doen als we het allemaal op eigen houtje moesten doen”). Duurzaamheid: daar worden kleine stapjes gezet (de drive op dit doel verschilt per organisatie).
Dit beeld wordt vrij goed ondersteund door de Bestuursakkoord Water Monitor 2019. Hierin wordt geconcludeerd dat de K van kosten ruimschoots gerealiseerd is en dat ook op de K’s van kwetsbaarheid en kwaliteit (doel in beide gevallen minimaal gelijk blijven/geen achteruitgang) lichte voortuitgang geboekt wordt. Voor nadere informatie hierover wordt verwezen naar de monitor zelf.
De realisatie van de doelen nader toegelicht Kosten/ doelmatigheid De mindermeer-opgave vanuit het BAW is gerealiseerd, daar is vaker over gerapporteerd. Een flink deel daarvan kan toegewezen worden aan de fusie van de waterschappen Velt en Vecht en Regge en Dinkel naar waterschap Vechtstromen, het toepassen van de “best practice” van Emmen (met name functiegericht beheer) en het feit dat de kostenstijging in de praktijk lager uitpakte dan primair geprognosticeerd. De gehoorde “maar” is dat dit mindermeer ook zonder de samenwerking was gelukt. Dit neemt niet weg dat de mindermeer-opgave, waar de partijen gezamenlijk voor stonden, gerealiseerd is. Veel belangrijker nog is dat doelmatigheid een gedeeld besef is, het zit in de vezels van veel van de medewerkers binnen SNV. Zij vinden het belangrijk de lasten voor de burger laag te houden, vooral ook als er hoog maatschappelijk rendement gerealiseerd mag worden. Misschien is het geen verdienste van de samenwerking maar de aandacht in de samenwerking voor kosten en doelmatigheid heeft wel bijgedragen.
Verminderen kwetsbaarheid Daar wordt aan gewerkt, de hoofdpost is er een voorbeeld van en ook de serie aan opgeleverde gezamenlijke (beleids)documenten en onderzoeksresultaten. De best in het geheugen liggende voorbeelden zijn natuurlijk de stresstesten en de publiekscampagne in het kader van het DPRA. En er is veel meer (het waterketenplan, grondwaterbeleid, standaard aanpak OAS, effectgericht rioolbeheer, plan van aanpak meten en monitoren, programma’s van eisen voor gemalen, uniformering van meldingen, financiële trend analyses en een gelijkluidende grootboeksystematiek, de GRP’s van Emmen en Hardenberg, de standaardisatie van gemalen/ het gemaal van de toekomst, de bouwstenen Omgevingswet en zo meer). Door dit soort zaken samen te doen, komen ze van de grond. Een redelijk breed gedeeld gevoel is dat als de deelnemende partijen dit allemaal afzonderlijk zouden moeten doen, ze aan veel producten niet toe zouden komen. Bijkomend voordeel is dat de herhaalfactor er uit gaat (dat hoort bij de K van kosten) en dat de kwaliteit vaak beter is (K van Kwaliteit). Naast dit alles stellen medewerkers dat het opgebouwde netwerk belangrijk is. Men weet elkaar te vinden als men elkaar nodig heeft. Het netwerk en daar kennis delen wordt belangrijk gevonden. Kwetsbaarheid vermindert door samen te werken. Verminderen is iets anders dan oplossen.
Kwetsbaarheid blijft en heeft te maken met de beschikbare capaciteit in relatie tot de hoeveelheid werk die er is. Kwetsbaarheid heeft in toenemende mate ook te maken met vergrijzing in combinatie met een krappe arbeidsmarkt.
Verbeteren kwaliteit Eigenlijk geldt bij het verbeteren van kwaliteit hetzelfde als bij het verminderen van kwetsbaarheid. Door de dingen samen te doen, door kennis te delen en kennis daardoor te vermeerderen wordt de kwaliteit van werken groter. In de verschillende gesprekken is van meerdere projecten/ trajecten 5
aangegeven dat zonder de samenwerking niet dezelfde kwaliteit gehaald zou zijn. Dat is een breed gedeelde opinie (de meest recente voorbeelden zijn het uitgevoerde DPRA-werk en de bouwstenen Omgevingswet, iedereen heeft daar wat aan). Met de hoofdpost wordt het fundament gelegd om kwaliteitswinst in de toekomst mogelijk te maken. Dat systeem moet zich nog wel bewijzen. Nog niet iedereen is aangesloten (en dat had ondertussen wel gemoeten). Als het systeem nog niet klaar is kun je er ook nog niet echt mee werken. Laat staan er mee analyseren. Zonder de ervaring ermee kun je de organisatie ervan niet verbeteren. Er wordt met de nodige scepsis naar de voortgang gekeken. Dit neemt niet weg dat de samenwerking met de opbouw van de hoofdpost nu al stappen aan het zetten is in de verbetering van de kwaliteit van werken.
Duurzaamheid en innovatie in de waterketen versterken Dit doel is lastiger te beoordelen. Het onderwerp nieuwe sanitatie is doorgeschoven naar GRP 2.0. Dat komt dus nog. Riothermie is bij gebrek aan een valide business case geparkeerd, echter heeft wel bijgedragen tot de ontwikkeling van kennis. Over het aanvliegen van het onderwerp duurzaamheid wordt volop gediscussieerd. De cultuurverschillen en politieke verschillen tussen de organisaties zijn best groot en over de verschillen wordt graag gediscussieerd. Ondertussen wordt er wel naar elkaar toe bewogen.
Stand van zaken 17 projecten Omdat het tijdens de interviews lastig bleek om een compleet overzicht van de stand van zaken van alle projecten uit het tweede bestuursakkoord op te stellen is naderhand een Excel-overzicht opgesteld waarin over alle 17 projecten aangegeven is wat de stand van zaken is en of op welke manier het project bijdraagt aan het bereiken van de doelen. Dat Excel overzicht is hieronder in zeer gecomprimeerde vorm opgenomen. Het DPRA en de hoofdpost zijn de twee grootste trajecten waaraan de SNV sinds 2018 gewerkt heeft. Het DPRA is in het overzicht herkenbaar als B5 Klimaat Actieve Stad (KAS)/ DPRA. De hoofdpost op zich is niet terug te vinden in het overzicht. De hoofdpost is eigenlijk een invlieger en hangt samen met de 6 projecten hand in hand. In het overzicht zijn deze herkenbaar als het cluster C6 t/m C9. Deze HRM en bedrijfsvoeringprojecten, gericht op het verminderen van kwetsbaarheid worden uitgewerkt rondom/ in samenhang met de hoofdpost. Om hier echt resultaat te kunnen boeken moet de hoofdpost er wel zijn. De implementatie van de hoofdpost heeft vertraging opgelopen maar hij draait ondertussen in Emmen en Borger Odoorn. Naar verwachting zijn ook de gemeenten Coevorden, Hardenberg en Ommen en waterschap Vechtstromen begin 2021 op de hoofdpost aangesloten.
6
17 projecten Bestuursakkoord 2.0
Stand van zaken
A1 haalbaarheidstudie riothermie A2 Onderzoek naar perspectieven duurzaamheid vanuit de keten A3 Nieuwe sanitatie B4 waterbewustzijn en educatie
Er is veel kennis verzameld, de digitale kaart is eigendom van Tauw, Onderdeel van GRP 2.0
D10 opstellen basis Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP)
is opgesteld (GRP's Emmen en Hardenberg). Herhaalfactor er uit en aanzienlijk lagere kosten door uitvoering in eigen beheer en ook menskracht bespaard Ontwerp schakelkast gereed (herhaalfactor er uit) riolering buitengebied/ hemelwater op drukriolering gaat nu richting afronding. Wordt opgenomen in GRP 2.0 gemeenschappelijke aanpak en publieksfolder opgeleverd, leidt tot minder storingen en daardoor minder milieubelasting Analyse methodiek is opgesteld en getest, de herhaalfactior er uit. Heeft geleid tot een goede pragmatische methode alleen bleek er in de praktijk maar één probleemlocatie te zijn Nog niet gestart Dit project is geschrapt wegens een gebrek aan belangstelling. Emmen gaat hier zelfstandig mee verder.
Onderdeel van GRP 2.0 Heel veel scholieren zijn met het programma van de WMD en Groningen Noord Drenthe bereikt. Kosten bespaard door het programma te lenen, Duurzame gedragsverandering begint bij de jeugd B5 Klimaat Actieve Stad (KAS) / DPRA Opgeleverde producten: Stresstest Website, Publiekscampagne en publieks website gelinked aan de stressetest. Besparing herhaalfactor, goede kwaliteit beschikbaar voor alle organisaties C6 Opzetten personeelspool Bijde onderhoudsmonteurs was weinig draagvlak voor de pool. Wel was er draagvblak voor samen optrekken op het terrein van opleiden en werving. Hier is geen product opgeleverd. (Onderdeel van de restopgave 6 projecten hand in hand) C7 Specialisatie deelgebieden Dit is onderdeel van de restopgave 6 projecten hand in hand. De inzet van Wim Koelman op het beheer van de hoofdpost is een eerste concreet voorbeeld. C8 Procesbeschrijving Meten en Monitoren en vertalen naar Loopt als onderdeel van de 6 projecten hand in hand) menskracht C9 Personele inzetbaarheid / uitwisseling vergroten in keten Nog geen invulling aan gegeven (Onderdeel van de restopgave 6 projecten hand in hand)
D11 Standaardisatie gemalen D12 Toekomst Riolering buitengebied D13 Hemelwater en drukriolering D14 Waterkwaliteitspoor D15 Systemaktiek voor bepaling verhard oppervlak D16 Hemelwaterstructuurplan E17 Meldingen: procesoptimalisatie en uniformering categorisering (gemeenten) T1 Communicatie
T2 Financiën T3 Begeleiding incidentenplan T4 Monitoring voortgang samenwerking waterketen
Gemeenschappelijk meldings systematiek ingevoerd bij alle gemeenten. Vergelijking en analyse van meldingen is nu mogelijk. Communicatie plan, diverse nieuwsbrieven en publiekscampagen laat u niet verrassen.nl. Door de gezamenlijke campagne zijn kosten bespaard, is menskracht gebundeld en is een kwalitatief hoogwaardige campagne ontwikkeld Met geharmoniseerde grootboek systematiek is geanalyseerd of er interessante besparingsopties zijn. Er zijn geen besparingsopties door verschillen in werkwijzen meer aangetroffen Er is nog geen evaluatie uitgevoerd Jaarlijkse monitorings rapportages voor het Rijk worden opgesteld via de BAW monitor
De producten die de samenwerking oplevert worden in het algemeen door de betrokken partijen ook daadwerkelijk geïmplementeerd/toegepast in de dagelijkse praktijk.
Waar staan we nu met de samenwerking (ambitie, personele capaciteit, koers organisaties)? De samenwerking en het bijbehorende netwerk waarin makkelijk kennis gedeeld wordt, wordt zeer gewaardeerd. Letterlijke tekst in een managersoverleg is “de formule werkt!”. De autonomie van de afzonderlijke organisaties wordt erg belangrijk gevonden. De verschillen tussen de organisaties mogen er zijn en er lijkt geen behoefte om daar verandering in aan te brengen. Dit sluit goed aan bij de pragmatische en organisch groeiende samenwerking die aansluit bij de cultuur van het gebied. De WMD en het waterschap zouden wel graag een wat bredere agenda willen zien. Deze bredere agenda wordt niet actief opgepakt. In de praktijk blijkt het DPRA echter wel een verbreding van de agenda. Al was het maar dat het hier om ruimtelijke adaptatie gaat en daarmee is het per definitie breder dan de waterketen. Het DPRA vervangt het onderwerp KAS op de agenda en naar verwachting komen in het kielzog van het DPRA meer watergerelateerde onderwerpen op de samenwerking af. De samenwerking ontwikkelt zich zoals het zich ontwikkelt. Bestuurders willen nadrukkelijk geen
7
dichtgetimmerd bestuursakkoord en hebben behoefte om ruimte te houden voor de kansen die langskomen. Harmonisatie van beleid, een duidelijke gezamenlijke strategie, een gezamenlijk stip op de horizon en dergelijke komen, net als de verbreding van inhoud, moeilijk op de agenda. Het gesprek gaat er niet over en de doelen van de samenwerking blijven daardoor algemeen. Personele capaciteit Personele capaciteit is in ieder geval onder de ambtenaren een belangrijk vraagstuk. De bezetting wordt krap gevonden, het werk neemt toe maar de formatie niet. In meerdere organisaties wordt gevoeld dat de rek eruit is en toenemende uitval wordt gevreesd. Hierbij is er sprake van vergrijzing en uitstroom en blijkt dat het aantrekken en vasthouden van nieuwe medewerkers steeds moeilijker wordt. Ambtenaren zijn van mening dat dit geluid onvoldoende gehoord wordt. Vanuit Emmen en Hardenberg wordt hier op aangevuld dat zij nu constateren dat het op de markt zetten van werk steeds lastiger wordt omdat er nog maar weinig aanbieders zijn. Hier komt bij dat het werk inhoudelijk verandert, wat verder weg komt te staan van het waterketenwerk. Dit komt vooral door verbreding van de inhoud als gevolg van het DPRA. Medewerkers vinden het belangrijk oog te hebben voor deze verandering en de bemensing van de samenwerking hier ook geleidelijk op aan te passen.
Intrinsieke motivatie bij medewerkers De medewerkers van dit samenwerkingsverband zijn sterk intrinsiek gemotiveerd. De één doet het voor de burger omdat hij die wil ontzorgen, de ander wil graag de lasten laag houden, een volgende vindt het belangrijk om een hoog maatschappelijke rendement te realiseren of doet het voor de waterkwaliteit en weer een ander zegt dat hij ambtenaar geworden is omdat hij wil werken aan een beter leefomgeving voor zijn kleinkinderen. Ambtenaren zien ook dat hun collega’s in het netwerk gemotiveerd zijn. Niet altijd wordt de motivatie van de ander begrepen maar het wordt wel gezien. Collega’s in het netwerk worden in het algemeen gewaardeerd om hun kennis en kunde.
Wat gaat er mis al we stoppen met de samenwerking? Als je de vraag stelt “wat nou als we nou niks meer doen in de samenwerking? ” is het eerste nuchtere antwoord: “ach dan loopt het werk in de waterketen wel door” Daarna komt: “maar dat zou wel jammer zijn van het netwerk, het kennisdelen, even makkelijk kunnen sparren, samen de grotere onderwerpen op pakken ” en “bedenk eens hoe het zou zijn geweest als we allemaal zelf de stresstesten hadden moeten doen en de publiekscampagne hadden moeten ontwerpen”. Het netwerk dat ontstaan is in de tijd dat de SNV bestaat wordt zeer waardevol geacht.
Wat levert het op? Wat levert het op is een moeilijk te beantwoorden vraag. Het feit dat de vraag gesteld wordt houdt in dat er twijfel is. De antwoorden, die hieronder gegeven worden, nemen die twijfel niet helemaal weg. Op basis van het voorgaande is de constatering, dat er veel goed werk verzet is de afgelopen jaren, gerechtvaardigd. Dat kun je stellen op basis van de opgeleverde producten en ook op basis van de structuur die staat en functioneert en op basis van het netwerk dat daardoor ontstaan is.
8
Wat het oplevert is: • •
•
•
• •
•
Dat de doelen gerealiseerd worden. De realisatie van het kostendoel is maar deels toe te schrijven aan de samenwerking. Het heeft wel bijgedragen. In de praktijk worden projecten waarop je samenwerkt goedkoper omdat de herhaalfactor er uit gaat. Door de best practice te implementeren zijn kosten verminderd. Door samen te werken verbetert de kwaliteit van werken. Het gaat om het stapelen van de beschikbare expertise. Door de producten op te leveren en vervolgens toe te passen verbetert de kwaliteit. Aan veel van die producten waren de afzonderlijke organisaties niet zelfstandig toegekomen. Door samen te werken vermindert de kwetsbaarheid. Veel gehoord is “als we het allemaal op eigen gelegenheid hadden gedaan was er niet zo’n goed product gekomen en was het waarschijnlijk duurder geworden. Duurzaamheid begint een gezamenlijk item te worden al wordt dit van verschillende invalshoeken aangevlogen. Met de samenwerking is een netwerk neergezet wat ingezet kan worden. Zo is in het ketennetwerk ook gewerkt aan het DPRA, zonder dat daarvoor een nieuwe structuur opgetuigd moest worden. Er kan zomaar doorgestapt worden naar de DPRA-werkregio SNV en daar komt de komende jaren nog veelheid aan onderwerpen achter vandaan. De basis van de hoofdpost staat. Hiermee kan een nieuwe fase worden ingeluid van gezamenlijk beheer van de keten als ware het één geheel.
Deze fase komt opnieuw de kwaliteit van werken ten goede en ook hier, mits goed uitgevoerd, gaat het om het hoogst maatschappelijk rendement tegen de laagst maatschappelijke kosten.
9