CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Advies ontwerp regels WT RUD-ODG

RAAD: Lijst ingekomen stukken 31 december 2023, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Indienen zienswijzen op ontwerp Nationale Windturbinebepalingen Leefomgeving en milieueffectrapport12.062 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Integraal advies Memo

Aan

Diverse opdrachtgevers

Datum

31-10-2023

Zaaknummer

Z2023-010467

Bevoegd gezag

Diverse gemeenten

Reactie op de documenten die betrekking hebben op windturbines leefomgevingontwerpbesluit die voor consultatie (zienswijze) ter inzage liggen (Ontwerpbesluit windturbines leefomgeving en bijbehorend milieueffectrapport)

Inleiding Tot 22 november 2023 liggen Ontwerpbesluit windturbines leefomgeving en bijbehorend milieueffectrapport voor consultatie ter inzage. Gedurende deze periode kan men zienswijzen indienen op het milieueffectrapport waarvoor men eerder (begin 2022) een reactie op de opgestelde Notitie Reikwijdte en Detail (NRD) kon indienen. Hiervan hebben diverse opdrachtgevers van de ODG en RUD-Drenthe gebruik gemaakt. Voor de beoordeling van de NRD is gebruik gemaakt van de kennis en ervaring van beide omgevingsdiensten. Daarnaast zijn de nieuwe algemene regels in ontwerp opgesteld. Dit nadat de oude regels (vanaf 2011 in het Activiteitenbesluit opgenomen) door de uitspraak van de Raad van State bij Windpark Delfzijl Zuid Uitbreiding voor windparken (3 of meer windturbines, buiten werking is gesteld en de lokale overheden hun eigen normenkader moeten vaststellen.

Leeswijzer Onderstaande memo is een vervolg op de eerder geformuleerde reactie en aandachtspunten op de NRD zoals ze is opgesteld. Deel I is een samenvatting aangevuld met de wijze waarop men al dan niet of gedeeltelijk aan de ingediende zienswijzen is tegemoet gekomen. Relevante tekststukken uit planMER, ontwerpbesluit en toelichting op het ontwerpbesluit en de wijziging in het Bal en Bkl en Ow, zoals hieronder opgesomd. In blauw zijn verwijzingen naar de bladzijde, opmerkingen en reacties bijgevoegd. In Deel II wordt geadviseerd over de niet gehonoreerde zienswijzen en welke zienswijze er n.a.v. deze consultatieronde ingediend zouden kunnen worden. Ook wordt er geadviseer hoe een en ander mogelijk een plek kan krijgen in het omgevingsplan. Deel III bevat een reactie die de ODG eerder heeft gekregen over de onduidelijkheid in de overgangsregeling met betrekking tot voor 30 juni 2021 vergunde inrichtingen. Aan het einde nog de Bijlage waarin de eerder zienswijze over cumulatie is opgenomen

Beoordeelde stukken Er zijn 7 relevante documenten ter inzage gelegd: 1.

Integrale tekst Bal Bkl en Ob zoals gewijzigd door de zienswijzenversie

2.

Ontwerpbesluit windturbines leefomgeving artikelen

3.

Ontwerpbesluit windturbines leefomgeving nota van toelichting

4.

PlanMER windturbinebepalingen leefomgeving

5.

Samenvatting planMER windturbinebepalingen leefomgeving

6.

Onderzoek naar laagfrequent geluid ten gevolge van windturbines

7.

Reactie op advies commissie mer inzake notitie reikwijdte en detailniveau

Integraal advies

DEEL I Samenvatting aandachtspunten Naar aanleiding van de NRD zijn er diverse zaken aangedragen. Hieronder zijn ze puntsgewijs opgesomd waarbij de indeling van de NRD en de reactie daarop is aangehouden. 1.

Algemeen

2.

Referentiesituatie

3.

Geluid

4.

Slagschaduw

5.

Lichthinder

6.

Externe veiligheid

1. Algemeen -

1.3. Breder dan alleen een normkader voor milieu De NRD beperkt zich tot met name de technische aspecten en normstelling. De Wet milieubeheer beoogt in Hoofdstuk 7 'Activiteiten die belangrijke nadelige gevolgen kunnen hebben voor het milieu' met een m.e.r inzichtelijk te maken. Dit gaat verder dan hetgeen in de NRD zoals ze nu voorligt is beschreven. Wij verzoeken dan ook om het sociale aspect van windturbines op land mee te nemen in de NRD en m.e.r. Reactie: We zien het sociale aspect niet als een apart onderdeel terug in het planmer-windturbinebepalingenleefomgeving

2. Referentiesituatie Wij zijn van mening dat het meenemen van de vergunde windparken die tussen 2011 en 2021 een vergunning hebben gekregen (inrichtingen met 3 of meer windturbines) bij het vaststellen van de bestaande toestand in strijd met wat artikel 7.7 Wm beoogt. Blz 110 planmer Advies Commissie voor de m.e.r. Uit praktische overwegingen stelt de Commissie voor de m.e.r. een andere referentiesituatie voor dan in de NRD was voorgesteld. De Commissie stelt voor om de referentiesituatie voor wat betreft windenergie te baseren op de Regionale Energie Strategieën (RES 1.0). De Commissie voor de m.e.r. stelt voor om de resultaten van de RES’en mee te nemen als ‘autonome ontwikkeling' in de referentiesituatie, met als referentiejaar 2030. Het overnemen van dit advies zou betekenen dat de voorheen geldende normen uit het Activiteitenbesluit milieubeheer onderdeel uitmaken van de referentiesituatie, omdat deze normen zijn gehanteerd als uitgangspunt bij het opstellen van de RES 1.0. De Commissie voor de m.e.r. acht het uitgaan van het niet van kracht zijn van Rijksregels voor windturbines, zoals voorgesteld in de NRD, niet werkbaar. Reactie: Er is geen gehoor gegeven aan het voorstel om 2011 als uitgangssituatie te hanteren.

Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 2/25

Integraal advies

3. Geluid -

3.2. Differentiatie van de geluidnormering We van mening dat het alleen onderzoeken of een 45 dB Lden te beperkt is. Wij zien hier liever een variant die rekening houdt met de omgeving waarin de windturbine wordt geplaatst. Daarbij zou net als bij overige vergunningverlening 'het referentieniveau van het omgevingsgeluid' een plaats moeten krijgen in de toetsing. Blz. 34 planMER In het planMER wordt aandacht besteed aan de differentiatiemogelijkheid geluidnorm bevoegde gezagen. 5.4.4 Sub-variant: Differentiatiemogelijkheid geluidnorm voor bevoegde gezagen Tot slot gaat dit planMER voor het thema geluid in op de mogelijkheden en gevolgen van het differentiëren van normen tussen stedelijke en landelijke gebieden. Hierbij wordt specifiek ingegaan op de vraag of die differentiatie aan de orde zou moeten zijn en wat dit betekent voor een mogelijke normstelling. Hierbij kan twee kanten op worden geredeneerd: • In stedelijk gebied ligt doorgaans het (achtergrond) geluidniveau hoger dan in landelijk gebied, zodat hier een soepelere geluidnorm voor windturbines acceptabel is dan in landelijk gebied. • In landelijk gebied is de woonconcentratie kleiner dan in stedelijk gebied, waardoor hier een soepelere geluidnorm voor windturbines acceptabel is, dan in stedelijk gebied.

De volgende geluidvarianten en sub-varianten zijn onderzocht in dit planMER (zie hoofdstuk 9): • Varianten: 37, 40, 43, 45, 47 en 50 dB Lden. De 47 dB Lden variant maakt deel uit van het Alternatief ongewijzigde regels. • Sub-varianten: laagfrequent geluid, tonaal geluid, binnenwaarde, differentiatiemogelijkheid geluidnorm voor bevoegde gezagen. Blz. 134 planMER

9.5.4 Gedifferentieerde normen In de referentiesituatie wordt voor alle gevoelige objecten dezelfde geluidnorm gehanteerd, ongeacht het type omgeving, het heersende achtergrondniveau of de bestemming van het gebied. De enige uitzonderingen betreffen gevoelige objecten op een gezoneerd industrieterrein en woningen die onder de sfeer van het windpark vallen. In deze gevallen geldt er geen grenswaarde. Uit het Onderzoek afstandsnormen windturbines (Koppen & Ekelschot - Smink, 2022) blijkt dat er in andere landen vaak gedifferentieerde geluidnormen worden gehanteerd. Hierbij wordt veelal een verschil van 4 à 5 dB(A) in grenswaarde gehanteerd, maar worden uiteenlopende keuzes gemaakt. In Vlaanderen, Denemarken en Duitsland gelden voor woonwijken strengere grenswaarden dan voor woningen in landelijk gebied.112 Andere landen zoals Zweden, Nieuw-Zeeland en de Australische deelstaat Zuid-Australië staan voor woonwijken juist meer geluid toe dan voor woningen in landelijk gebied. Dit geldt feitelijk ook voor Frankrijk en voor het ontwerp voor de nieuwe regelgeving in Ierland, omdat de grenswaarden hier gerelateerd zijn aan het achtergrondniveau van het omgevingsgeluid. Laatstgenoemde landen kiezen er dus voor om een stille landelijke omgeving relatief stil te houden, terwijl eerstgenoemde landen ervoor kiezen om hier juist meer geluid toe te staan.

Waarschijnlijk speelt de elatief lage bevolkingsdichtheid in landelijke gebieden en het kleinere aantal potentieel ernstig gehinderden hierbij een rol. In Noorwegen, Wallonië, het Verenigd Koninkrijk (alleen in de nachtperiode) en in de thans nog vigerende norm in Ierland geldt net als in Nederland voor alle gevoelige objecten in alle type omgevingen dezelfde grenswaarde. En In plaats van nationale differentiatie op basis van type omgeving, het heersende achtergrondniveau of de gebiedsbestemming zou ook kunnen worden gekozen voor een differentiatie op basis van een lokale, situatie specifieke afweging. Hierbij wordt gedacht aan de systematiek van een voorkeursgrenswaarde en een hogere grenswaarde zoals ook voor andere soorten geluid wordt gehanteerd. Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 3/25

Integraal advies

Bij de systematiek van een standaardwaarde en grenswaarde, wordt een geluidbelasting die niet hoger is dan de standaardwaarde zonder meer acceptabel geacht. Er is dan geen afweging nodig. Als de geluidbelasting de standaardwaarde overschrijdt kan deze op basis van een bestuurlijk afwegingsproces worden toegestaan mits deze niet hoger is dan de grenswaarde. Hierbij kunnen economische en maatschappelijke belangen worden afgewogen tegen de bevolkingsdichtheid - het aantal woningen waar de standaardwaarde wordt overschreden - en de mate van overschrijding en het heersende omgevingsgeluid. Ook zouden aanvullende eisen gesteld kunnen worden aan bijvoorbeeld de cumulatieve geluidbelasting, de binnenwaarde en/of de aanwezigheid van een geluidluwe gevel. Reactie: De vertaling van dit onderdeel uit de planmer is in het ontwerp-besluit vertaald in een standaardwaarde van Lden=45 dB. En Lden=47 als maximale waarde. Dit valt te lezen in artikel 5:74 en 8.41 Bkl:

H Artikel 5.74 wordt als volgt gewijzigd: 1. In het eerste lid wordt ‘de standaardwaarde 47 Lden en 41 Lnight’ vervangen door ‘de standaardwaarden 45 Lden en 39 Lnight.’ 2. Het tweede lid, komt te luiden: 2. In afwijking van het eerste lid kan het omgevingsplan hogere of lagere waarden bevatten. Een hogere waarde is niet hoger dan de grenswaarden 47 Lden en 41 Lnight. Het omgevingsplan kan alleen een lagere waarde bevatten als dat gelet op de cumulatie met het geluid van een andere windturbine of een ander windpark of als dat gelet op de bijzondere aard van het gebied aangewezen is. T Artikel 8.41 komt te luiden: Artikel 8.41 (voorschriften milieubelastende activiteit geluid – windturbines en windparken) Aan een omgevingsvergunning voor een milieubelastende activiteit die betrekking heeft op het exploiteren van een windturbine als bedoeld in artikel 3.12 van het Besluit activiteiten leefomgeving worden alleen voorschriften verbonden die inhouden dat het geluid door die activiteit op geluidgevoelige gebouwen lager moet zijn dan 45 dB Lden en 39 dB Lnight, als dat aangewezen is gelet op: a. cumulatie met het geluid van een andere windturbine of windpark; of b. de bijzondere aard van het gebied.

-

3.3. Afstandsnormen voor windturbines Wanneer er een minimale afstand moet worden aangehouden, neemt dit de prikkel om windturbines steeds stiller te maken en om andere geluidreducerende maatregelen toe te passen weg. Een as-hoogte afhankelijke afstandsnorm zal opnieuw arbitrair worden en leiden tot discussie. Wij verzoeken om bovenstaande mee te nemen in de NRD. Blz. 145 planMER 12 Beoordeling varianten afstandsnormen 12.1 Inleiding

In dit hoofdstuk zijn de effecten van de varianten voor het thema afstandsnormen beoordeeld voor de in paragraaf 5.11 aangegeven beoordelingscriteria. Voor het bepalen van de absolute afstand ten opzichte van geluidgevoelige objecten worden de twee referentieturbines gebruikt met een tiphoogte van 235 meter en 280 meter. De varianten die beoordeeld worden zijn: Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 4/25

Integraal advies

• 2 keer de tiphoogte (470 meter tot 560 meter); • 3 keer de tiphoogte (705 meter tot 840 meter); • 4 keer de tiphoogte (940 meter tot 1120 meter). De varianten worden beoordeeld per beoordelingscriterium volgens een in hoofdstuk 6 toegelicht beoordelingskader. In paragraaf 12.2 wordt de effectbeoordeling van de varianten toegelicht. Vervolgens worden mitigerende maatregelen toegelicht in paragraaf 12.3 en tot slot leemten in kennis in paragraaf 12.4. In het ontwerpbesluit is dit nieuw ingebracht in het Bkl. Artikel 5.162d (afstandsnorm windturbines) In een omgevingsplan wordt een afstand van ten minste twee keer de tiphoogte van de windturbine in acht genomen tussen een windturbine en een windturbinegevoelig gebouw. Reactie: Tegen onze zienswijze in is er dan toch gekeken naar een afstandsnorm. De oorzaak hiervan ligt in een motie van de leden Leijten en Erkens over het maken van afspraken voor de plaatsing van nieuwe windmolens (https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2022Z03526&did=2022D07258) Maar wat te doen als er ruimschoots aan de geluidnorm wordt voldaan maar niet aan de tiphoogte? Ook naar de toekomst toe, we zien dat de bestaande windturbines niet hun hele economische levensduur blijven staan, maar met re-powering projecten al eerder door grotere meer krachtige WT's worden vervangen.

Ook dan zal dit een belemmering zijn voor de uitvoering van de doelstellingen in de RES Het is niet te verwachten dat deze afstandnorm nog zal verdwijnen Blz 186 Bijlage 2 PlanMER In het coalitieakkoord 2021 -2025 is uitgesproken dat er heldere afstandsnormen voor de bouw van windturbines op land komen. De belangrijkste voordelen zijn dat het makkelijk communiceerbaar, heel transparant en nauwkeurig handhaafbaar is. Ook is het een goede maat om visuele impact te reguleren. Belangrijke nadelen van alleen een afstandsnorm zijn dat er op een vaste afstand een grote spreiding is in het beschermingsniveau. Relatief lawaaiige windturbines kunnen op dezelfde afstand van woningen komen als relatief stille windturbines. Er wordt geen rekening gehouden met het gezamenlijke effect van meerdere windturbines of windparken in de buurt en er is geen mogelijkheid tot maatwerk bijvoorbeeld in geval van tonale geluiden. Er is ook geen reden meer om een automatische stilstandsvoorziening toe te passen, wat tot meer slagschaduweffecten dan in de huidige praktijk kan leiden. De helderheid van de afstandsnorm (2 maal de tiphoogte) is niet zo helder. Blz 80 toelichting Ontwerpbesluit Gekozen is voor een harde norm met een afwijkingsmogelijkheid vanwege zwaarwegende belangen. Er moet een afstand van ten minste twee keer de tiphoogte van de windturbine in acht worden genomen.

De afwijkingsmogelijkheid wordt geboden in geval zwaarwegende economische belangen of zwaarwegende andere maatschappelijke belangen (ZEZAM) rechtvaardigen dat een kortere afstand wordt aangehouden. Is deze norm wel zo helder?

Toetsen aan de fundering? Of hart van de WT? Of tot de rotordiameter? Of ashoogte/nacelle? Of tiphoogte?

Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 5/25

Integraal advies

Een horizontale afstand verdient de voorkeur. Daarbij zou de beoordeling niet op de gevel van het gevoelige object moeten zijn, maar op de grens van het bouwvlak of de woonbestemming wanneer men daar bouwmogelijkheden heeft in het ruimtelijk spoor. -

3.4. Gezondheid op de eerste plaats De aanbevelingen van de WHO, waarbij aangegeven wordt dat een Lden 45 dB als grenswaarde te hanteren, zien wij als een stap in de goede richting. Wel zijn we van mening dat daarnaast het referentieniveau van de omgeving (zie ook 3.2.) ook moet worden meegewogen. Een verscherping van de Lden norm hoort daar ook een wel overwogen aanpassing voor de Lnight bij. Hierover zien we niets terug in de NRD. Reactie: Zoals hierboven al aangegeven is in artikel 5.74 Bkl de Lden = 47 dB en Lnight = 41dB aangepast naar standaardwaarden Lden = 45 dB en Lnight = 39dB en een grenswaarde van Lden = 47 dB en Lnight = 41dB. Een lokale afweging met lagere normen is daarbij beperkte mogelijk "Het omgevingsplan kan alleen een lagere waarde bevatten als dat gelet op de cumulatie met het geluid van een andere windturbine of een ander windpark of als dat gelet op de bijzondere aard van het gebied aangewezen is"

-

3.5. Handhaving geluidnormen In de NRD is niets opgenomen over het onderdeel handhaving van normen. Blz 33 planMER

5.4.2 De methode: Relatie tussen Lden en LAeq bij maximale geluidbelasting Naar aanleiding van de NRD zijn veel zienswijzen ingediend die de beoordelingsmaten Lden en Lnight voor geluid van windturbines ter discussie stellen. Daarom is in Bijlage 3 van dit planMER een nadere verdieping opgenomen inzake deze methodiek en hoe de beoordelingsmaat Lden zich verhoudt tot het equivalente geluidniveau bij maximale geluidsemissie van de windturbines (LAeq, max). Tevens wordt ingegaan op de handhaafbaarheid van de beoordelingsmaten Lden en Lnight. In deze paragraaf wordt een samenvatting gegeven. En

De methodiek van handhaving van Lden / Lnight is in de ogen van omwonenden niet redelijk. Dit houdt geen verband met het gebruik van de dosismaten Lden en Lnight, maar met mogelijke misvattingen over de interpretatie van de regels. Bijlage 3 bevat voorstellen voor verbetering, zoals: • de frequentie van optreden van LAeq,max inzichtelijk maken in het akoestisch onderzoek; • gebruik van een langjarig windgemiddelde in plaats van een kalenderjaar of -uitgaande van blijvend gebruik van de werkelijke windtoestand- de toetsfrequentie verhogen; • de procedure van aanlevering van geluidgegevens door de exploitant. Bij verduidelijking van de regels zal handhaving van L den / Lnight even adequaat zijn als handhaving van een LAeq norm. Reactie: In de genoemde bijlage 3 Relatie tussen Lden en LAeq is geprobeerd om een verduidelijking te geven op wat men in 2011 heeft beoogd te bereiken met de introductie van het Lden en Lnight. Daarnaast is er gepoogd om met de introductie van een LAeq,max de handhaving gemakkelijker te maken (Hoe, hoe, hoe dan?)

Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 6/25

Integraal advies

-

3.5.1. Toetsing per kalenderjaar Wanneer er een klacht over geluidhinder wordt ontvangen biedt deze systematiek geen tussentijds toetsingskader om te kunnen bepalen of er sprake is van een overschrijding van de grenswaarden -

Wij zijn van mening dat op elk moment een beoordeling van de tot dan toe geproduceerde geluidbelasting inzichtelijk gemaakt moet kunnen worden. Een verplichting wordt en wordt vastgelegd in eenduidige regels of voorschriften om hiermee het bevoegde gezag de mogelijkheid in

-

handen te geven voor controle op het naleefgedrag. Wij stellen voor om ten behoeve van de handhaving een beoordeling met een glijdende tijdschaal, waarbij op elk moment de geluidbelasting vanaf dat moment en het jaar daaraan voorafgaand in beeld wordt gebracht op te nemen.

Reactie In Bijlage 3 planMER is geprobeerd om het jaargemiddelde te verduidelijken.

-

3.5.2. Handhavingsinstrument LAmax Naar onze mening zou een plafond aan de geluidimmissie in de vorm van een maximaal geluidniveau en/of piekgeluid (een LAmax) een zinvolle aanvulling op de normstelling zijn, om geluidsklachten te kunnen beoordelen. Blz 187 planMER Transparantie In het belang van een constructieve dialoog met de omgeving is het gunstig als de beoordeling van windturbinegeluid eenvoudig en inzichtelijk is. Omwonenden zijn vooral geïnteresseerd in de waarde van het geluidniveau waaraan ze worden blootgesteld als de windturbine maximaal geluid produceert, verder aangeduid met LAeq,max. Bij toepassing van een LAeq,max geluidsmaat dient de geluidbelasting in principe bij alle windcondities lager te zijn dan de norm. Dit is relatief eenvoudig inzichtelijk te maken en te handhaven. EN Blz 191 planMER Oplossingsrichtingen In voorgaande alinea’s is geschetst dat de methodiek van handhaving volgens de referentiesituatie in de ogen van omwonenden niet redelijk is. De achterliggende oorzaak hiervan houdt echter geen verband met het gebruik van de dosismaten Lden en Lnight, maar met de invulling en interpretatie van de regeling. Bij verduidelijking van de regels zal handhaving van Lden/Lnight even adequaat zijn als handhaving van een LAeq norm.

Hierbij kan worden gedacht aan het volgende: • Ondanks de sterke relatie tussen Lden, Lnight en LAeq,max, biedt inzicht in LAeq,max voor omwonenden toch meer houvast. Mogelijk kan hieraan tegemoet worden gekomen door LAeq,max niet te normeren maar in de nieuwe regeling voor te schrijven dat LAeq,max en de frequentie van voorkomen inzichtelijk gemaakt moeten worden in het akoestisch onderzoek. EN blz 190 PlanMER

De WHO plaatst een kritische kanttekening bij het gebruik van de parameters L den en Lnight voor de akoestische beschrijving van windturbinegeluid. Dit kan namelijk het vermogen beperken om de relatie tussen windturbinegeluid en gezondheidseffecten waar te nemen. De reden hiervoor is dat de conversie van het equivalente geluidniveau (LAeq) naar Lden en Lnight gegevens verlangt over de statistische verdeling van de jaarlijkse windsnelheid op een bepaalde hoogte en de van het type windturbine afhankelijke relatie tussen de geluidproductie en de windsnelheid. Vanwege praktische beperkingen of gebrek aan gegevens Zaaknummer Z2023-010467 Pagina: 7/25

Integraal advies

en middelen wordt soms een conversiefactor gebruikt die niet specifiek voor een bepaald gebied is gevalideerd. Dit kan leiden tot een grotere onzekerheid bij de beoordeling van de relatie tussen blootstelling aan windturbinegeluid en gezondheidseffecten. Dit speelt ook een rol in de studies op basis waarvan de WHO tot haar aanbeveling is gekomen. Sinds 2010 is in Nederland een gedetailleerde dataset beschikbaar voor de conversie van het equivalente geluidniveau (L Aeq) naar Lden en Lnight. Deze dataset biedt voor geheel Nederland de windsnelheidsverdeling op een hoogte van 10 tot 200 meter boven maaiveld. Deze data is specifiek voor de bepaling van de jaargemiddelde geluidbelasting door het KNMI gegenereerd. Het betreft data gegeneerd met het meteorologisch model HARMONIE over een periode van 10 jaar (Geertsema, Scheele, & van den Brink, 2018). Reactie: In het planMer wordt veel aandacht besteed aan de motivering om vast te blijven houden aan de Lden en Lnight. Maar er is ook aandacht voor de LAeq,max daarbij blijkt dat deze doordat de windturbines maar tot op zekere hoogte met het toenemen van de windsnelheid ook meer geluid produceren. In het planMER wordt gesproken over een LAeq,max ongeveer 4 dB hoger zal zijn dan de Lden.

-

3.5.3. Laag Frequent geluid (LFg) Onderzoek te doen naar de mogelijkheden om een C-gewogen norm op te nemen Blz 21Toelicht Ontwerpbesluit Laagfrequent geluid (LFG): Op basis van een literatuurstudie van het RIVM (2021) concludeert het planMER dat er geen wetenschappelijk bewijs is dat LFG andere effecten voor omwonenden heeft dan ‘normaal’ geluid. Het plan-MER geeft aan dat het specifieke karakter van windturbinegeluid, met zowel hoge als lage tonen, zich vertaalt in de bijbehorende mate van hinder. Omdat bij de bepaling van de hoogte van de normering al rekening wordt gehouden met deze specifieke hinder, voegt een aparte norm voor LFG niets toe. Bij hogere geluidniveaus (vanaf een geluidnorm van 43 dB Lden) zou een aanvullende norm voor LFG mogelijk kunnen helpen om te voorkomen dat er in de toekomst eventueel windturbines met relatief meer LFG komen. Het plan-MER laat echter ook zien dat het aandeel LFG van nieuwe, grote windturbines niet wezenlijk verschilt van dat van kleinere windturbines. Omdat er geen reden is om te verwachten dat LFG sterk zal toenemen in de toekomst en aparte normering alleen de uitvoeringslasten zal verhogen, is hier in de regelgeving niet voor gekozen.

Blz 35 Conclusie Onderzoek naar laagfrequent geluid ten gevolge van windturbines, Peutz In alle overige onderzochte situaties (bij windturbines zonder serrations en/of in situaties waarbij voldaan wordt aan een grenswaarde van 41 dB Lnight (47 dB Lden)) wordt wel aan de Vercammen-curve voldaan. Ook voor deze situatie mag verwacht worden dat er in het algemeen geen relevante hinder ten gevolge van laagfrequent geluid zal optreden. N.B. ter verduidelijking de vercammen-curve geeft een grenswaarde binnen (in de woning) waarbij het geluid in de lage frequenties niet tot overlast zou mogen leiden.

Blz 8 Onderzoek naar laagfrequent geluid ten gevolge van windturbines, Peutz

Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 8/25

Integraal advies

-

3.6 Cumulatie (met andere windturbines) Het onderdeel cumulatie, Lcum is in de notitie alleen meegenomen in de beschrijving van de huidige situatie leefomgeving. Het gaat daarbij alleen om de cumulatie met andere geluidbronnen. Een verduidelijking van deze regel is dan ook zeer gewenst en verdient in plek in de NRD en de uitwerking daarvan. Blz. 204. planMER Bij de systematiek van een standaardwaarde en grenswaarde, wordt een geluidbelasting die niet hoger is dan de standaardwaarde zonder meer acceptabel geacht. Er is dan geen afweging nodig. Als de geluidbelasting de standaardwaarde overschrijdt kan deze op basis van een bestuurlijk afwegingsproces worden toegestaan mits deze niet hoger is dan de grenswaarde. Hierbij kunnen economische en maatschappelijke belangen worden afgewogen tegen de bevolkingsdichtheid - het aantal woningen waar de standaardwaarde wordt overschreden - en de mate van overschrijding en het heersende omgevingsgeluid. Ook zouden aanvullende eisen gesteld kunnen worden aan bijvoorbeeld de cumulatieve geluidbelasting, de binnenwaarde en/of de aanwezigheid van een geluidluwe gevel. Reactie: Cumulatie is een term welke tot de nodige spraakverwarring kan leiden. Dit komt omdat er twee soorten van geluidcumulatie zijn. -

Cumulatie van geluid van meerdere windturbines

-

Cumulatie van geluid van meerdere (andere dan WT's) geluidbronnen

Aan het eerste wordt nog steeds zeer beperkt aandacht besteed. Bovenstaande tekst is het enige waarmee in het planmer wordt gesproken over cumulatie van geluid van meerdere WT's. In de toelichting op het besluit wordt aangegeven een lagere geluidnorm vastleggen alleen mogelijk is wanneer de cumulatie (of de bijzondere aard van het gebied) daartoe aanleiding geeft Blz. 80 Toelichting ontwerpbesluit T Artikel 8.41 Bal voorziet in de mogelijkheid om aan een omgevingsvergunning voor een milieubelastende activiteit die betrekking heeft op het exploiteren van een windturbine, voorschriften te verbinden die voorzien in een lagere geluidsnorm dan de normaliter geldende geluidsnorm van 45 dB Lden 39 dB Lnight. Deze mogelijkheid wordt geboden om rekening te kunnen houden met optredende cumulatie van geluidhinder die door verschillende windturbines in elkaars omgeving wordt veroorzaakt, of de bijzondere aard van het gebied. In andere gevallen mag in de omgevingsvergunning geen lagere geluidswaarde worden vastgesteld. Dit artikel komt overeen met artikel 8.41 in het oorspronkelijke Bkl, zij het met de nieuwe, lagere standaardwaarden, en vervangt de tekst die was ingevoegd bij de overbruggingsregeling. In geval van cumulatie van geluidhinder van windturbines en andere activiteiten kan daarmee rekening worden gehouden in het omgevingsplan.

Er kan dan geen gebruik worden gemaakt van artikel 8.41. In feite is dit nieuwe voorschrift een verruiming ten opzichte van het oude (voor 30 juni 2021 gelden voorschrift artikel 3.14 Abm lid 2. Hierin staat dat: "Onverminderd het eerste lid kan het bevoegd gezag

bij maatwerkvoorschrift teneinde rekening te houden met cumulatie van geluid als gevolg van een andere windturbine of een andere combinatie van windturbines, normen met een lagere waarde vaststellen ten aanzien een van de windturbines of een combinatie van windturbines" . Het komt er dus op neer dat wanneer voldaan wordt aan de Lden=45 deze waarde gekoppeld is aan het windpark of windturbine. Pas wanneer er met de komst van een andere windturbine sprake is van een overschrijding van de standaardwaarden mag men lager vergunnen (of maatwerk leveren). Onduidelijk is dan welke windturbine zijn geluidbelasting zal moeten terugbremgen. Hiermee is nog steeds onduidelijkheid over de wijze waarop omgegaan moet worden met cumulatie

Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 9/25

Integraal advies

-

3.7 Bijzondere situaties De regeling biedt verder geen mogelijkheden om een toeslag toe te kennen voor tonaal of impulsachtig geluid.

-

3.7.1. Tonaliteit Er wordt sterk aanbevolen om te onderzoeken of het meet en rekenvoorschrift op dit punt moet worden heroverwogen en of er een correctie voor tonaal geluid moet worden opgenomen. Blz 132 planMER

Het toepassen van een toeslag op het geluidniveau voor windturbines die ter plaatse van gevoelige objecten tonaal geluid veroorzaken, biedt omwonenden meer bescherming. Ook sluit het beter aan bij de specifieke beleving van het geluid dan de regeling in de referentiesituatie. Een toeslag helpt om probleemsituaties te voorkomen. Windturbines die tonaal geluid produceren veroorzaken namelijk meer hinder dan windturbines die geluid van eenzelfde niveau maar zonder tonaal karakter produceren. Toepassing van een toeslag betekent dat het geluidniveau van windturbines met tonaal geluid moet worden gereduceerd, tenzij door maatregelen het tonale karakter kan worden weggenomen waardoor een toeslag niet langer van toepassing is. Een toeslag voor tonaal windturbinegeluid vormt voor fabrikanten en ontwikkelaars een belangrijke prikkel om door een goed ontwerp en een zorgvuldige uitvoering tonaal geluid te voorkomen. Ook is het een stimulans voor fabrikanten en ontwikkelaars om onderling goede afspraken te maken over de verantwoordelijkheden als zich na realisatie van een windturbine toch onverhoopt tonaal geluid blijkt te manifesteren. In die gevallen dat er zich na realisatie toch tonaal geluid blijkt voor te doen, vormen de financiële consequenties van een toeslag een belangrijke drijfveer om het tonaal geluid door middel van een technische oplossing te reduceren.

Toepassing van zogenaamde geluidmodus111 instellingen om het geluidniveau te reduceren gaan namelijk ten koste van de opbrengst van een windpark gedurende de gehele exploitatietermijn. Om voornoemde redenen wordt in overweging gegeven om in de vast te stellen windturbinebepalingen een toeslag voor tonaal geluid op te nemen en hiervoor een objectieve beoordelingsmethode voor te schrijven. Een algeheel verbod op tonaal geluid wordt niet opportuun geacht, omdat tonaal geluid op voorhand niet volledig kan worden uitgesloten en bovenmatige hinder ook kan worden voorkomen met een toeslag voor tonaal geluid. Door in het ontwerp en de uitvoering hier meer aandacht aan te besteden wordt de kans op tonaal geluid verkleind, maar desondanks zou in bepaalde gevallen tonaal geluid kunnen optreden. Als zich tonaal geluid manifesteert zou het kunnen voorkomen dat dit met technische aanpassingen niet volledig kan worden weggenomen. In deze gevallen wordt door het toepassen van een toeslag, waardoor de windturbines effectief minder geluid mogen veroor zaken op gevoelige objecten, geborgd dat de windturbines niet bovenmatig veel hinder produceren. Internationaal worden verschillende methoden toegepast om vast te stellen of er sprake is van tonaal geluid. Ook verschilt de hoogte van de toeslag die wordt toegepast.

Dit is of een vaste toeslag of een toeslag die afhankelijk is van de sterkte van het tonale karakter. Voor industriegeluid met een tonaal karakter in Nederland wordt een toeslag van 5 dB toegepast (Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM), 1999). Deze toeslag wordt alleen toegepast voor dat deel van de beoordelingsperiode (dag, avond of nacht) dat er sprake is van tonaal geluid. Voor windturbinegeluid zou ook een toeslag van 5 dB kunnen worden toegepast, maar er kan ook worden overwogen om een toeslag te hanteren die afhankelijk is van de mate van tonaliteit zoals in het buitenland wel gebeurt. Voor de beoordeling van het tonale karakter van windturbinegeluid zijn twee opties mogelijk: • Beoordeling van de bron op basis van de internationale standaard IEC 61400-11:2018. • Beoordeling bij de ontvanger op basis van de internationale standaard ISO 1996-2:2017, bijlage J. Voor de beoordeling van het tonale karakter van de bron lijkt het logisch om aansluiting te zoeken bij de internationale standaard ‘IEC 61400-11, editie 3.1, Wind turbines – Part 11: Acoustic noise measurement techniques’ van juni 2018. Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 10/25

Integraal advies

Voor de beoordeling van het tonale karakter bij de ontvanger lijkt het logisch om aansluiting te zoeken bij de internationale standaard ISO 1996-2:2017, ‘Akoestiek - Beschrijving beoordeling en meting van omgevingsgeluid - Deel 2: Bepaling van omgevingsgeluidniveau’, Bijlage J. In deze bijlage is onder 'achtergrondinformatie’ nader op voornoemde opties ingegaan. Reactie: In het planMER is aandacht besteed aan tonaliteit. Daarbij is ingegaan op de wijze waarop tonaal geluid zou kunnen worden beoordeeld bij zowel de bron als ook bij de ontvanger. Er wordt gesproken over een toeslag van 5 dB net als dat we voor tonale bronnen bij industrielawaai kennen, maar ook een bandbreedte afhankelijk van de mate van tonaliteit is een mogelijkheid. Het opnemen van een toeslag van 5 dB Lden voor tonaal geluid heeft als doel om hinderlijke tonaliteit te voorkomen. Opgemerkt moet worden dat de aanwezigheid van tonaliteit vrijwel altijd het gevolg is van een defect of ontwerpfout aan de windturbine. De toeslag en de methode om objectief vast te stellen of er sprake is van tonaal geluid worden vastgelegd in de regels voor het bepalen van windturbinegeluid in de Omgevingsregeling. Die is echter nog niet gepubliceerd, dus het is nog onduidelijk hoe die methode eruit gaat zien. Hopelijk komt er een duidelijke en objectieve manier voor de bepaling van tonaliteit om hiermee discussie te voorkomen. -

3.7.2. Piekgeluid Het opnemen van een norm voor het maximale geluidniveau (als eerder onder 3.5.2. voorgesteld) geeft de uitvoerende instanties die verantwoordelijk zijn voor de handhaving een instrument om direct te handhaven. Een Lmax norm geeft een instrument om kordaat in te grijpen en bij overschrijding de winturbine stil te laten zetten totdat er een oplossing voor het probleem is gevonden. Reactie: Zie onder 3.5.2. Blz. 19 ontwerpbesluit toelichting Omdat Lden en Lnight jaargemiddelden zijn, kan het misverstand ontstaan dat de normering korte perioden met zeer hoge geluidniveaus mogelijk maakt, omdat deze over het jaar heen zouden worden weggemiddeld tegen perioden met weinig wind en lage geluidniveaus. Daarnaast leeft de zorg bij omwonenden dat het jaargemiddelde geluidniveau geen goed beeld geeft van de op enig moment door hen ondervonden hinder. Om die reden pleit men ook wel voor een normering op basis van het maximale geluidniveau dat windturbines (op enig moment) kunnen voortbrengen. Het plan-MER besteedt aandacht aan de relatie tussen het jaargemiddelde en het maximaal optredende geluidniveau en laat zien dat deze in de praktijk sterk samenhangen.

Het jaargemiddelde geluidniveau op een woning wordt voorafgaand aan plaatsing van een windturbine, of bij tussentijdse controle, berekend voor de geluidskarakteristieken van het betreffende type windturbine en hangt daarnaast rechtstreeks samen met de lokaal verwachte windsnelheden over het jaar. Uit het plan-MER volgt dat, uitgaande van een windturbine in het Nederlandse windklimaat, het maximale geluidniveau op de gevel 2 dB tot hoogstens 4 dB hoger kan zijn dan het jaargemiddelde zoals uitgedrukt in Lnight. Bij een plan-mer voor een windturbine met een hoger maximaal geluidniveau zou dat betekenen dat de windturbine bij hoge windsnelheden regelmatig moet worden stilgezet of in een stillere modus moet draaien om aan hetzelfde jaargemiddelde te kunnen voldoen, waardoor de windturbine al snel niet rendabel zou zijn. Het komt daarom in de praktijk niet voor dat windturbines een deel van het jaar stilstaan en de rest van het jaar veel meer geluid kunnen produceren, terwijl men toch binnen de jaargemiddelde normering blijft. Een jaargemiddelde normering begrenst op die manier ook het maximaal optredende geluidniveau van de windturbine en bovendien de tijd waarin het geluid maximaal kan zijn. Hierbij geldt: hoe hoger het maximale geluidniveau, hoe korter of minder vaak het mag optreden.

Een normering die gericht is op beperking van het maximaal optredende geluidniveau biedt dit voordeel volgens het plan-MER niet.

Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 11/25

Integraal advies

-

3.7.3 Amplitudemodulatie Met het hoger en groter worden van de windturbines is er een situatie ontstaan waarbij de windturbine in twee verschillende windsnelheidsgebieden terecht komt. Hierdoor wordt een ritmisch geluid ontwikkeld dat qua timing aan muziekgeluid doet denken en naar onze mening ook zo moet worden beoordeeld wanneer ze bij een gevoelig object of -terrein waarneembaar is. Blz 24 planMER

Windturbinegeluid wordt bij een gelijke geluidbelasting in vergelijking met andere geluidbronnen, zoals industrie, weg of railverkeer, als hinderlijker ervaren en de hinder treedt al bij lagere geluidniveaus op. Dit komt mogelijk door specifieke factoren die bij windturbines een rol spelen, zoals het ritmische karakter van windturbinegeluid (amplitudemodulatie), slagschaduw door de roterende bladen, knipperende lichten op de windturbines en de houding ten aanzien van de windturbines. Ook speelt het bij de hinder een rol dat in de avond- en nachtperiode het achtergrondgeluid over het algemeen afneemt en het windturbinegeluid gelijk blijft of juist toeneemt. En Blz 196 planMER Over laagfrequent geluid oordeelt het RIVM dat er geen wetenschappelijk bewijs is dat laagfrequent geluid andere effecten voor omwonenden heeft dan ‘normaal’ geluid. Het RIVM concludeert dat de voornaamste oorzaak van hinder ten gevolge van windturbinegeluid wordt veroorzaakt door blootstelling aan de optelsom van geluid in alle frequenties in combinatie met het ritmische karakter van windturbinegeluid (amplitudemodulatie). Reactie: Hoewel het bestaan niet (langer) wordt ontkent, heeft men er gen aparte normenkader voor opgenomen. De reden hiervoor ligt in een leemte in kennis. Blz 16 ontwerpbesluit WT's, nota van toelichting.

Windturbinegeluid wordt bij eenzelfde geluidbelasting als hinderlijker beschouwd dan geluid van industrie, wegen en spoorwegen. Een belangrijke oorzaak hiervan is het ritmische karakter van het geluid. De ritmische variaties in het geluidniveau met de frequentie waarmee een rotorblad een bepaald punt passeert worden aangeduid met amplitudemodulatie. Overmatige amplitudemodulatie kan tot extra hinder leiden. Het is niet bekend in welke mate overmatige amplitudemodulatie optreedt. De conclusie in het plan-MER is dat deze leemte geen gevolgen heeft voor de huidige besluitvorming. De effectbeoordeling is gebaseerd op de huidig beschikbare informatie over dosis-effectrelaties van windturbinegeluid. Verwezen wordt naar paragraaf 9.4 van het plan-MER. Reactie: Er is niet geprobeerd om de kennis in leemte op te vullen. Er is eenvoudig geen verdere aandacht aan besteed. Op zich is dit merkwaardig te noemen omdat het kennisplatform Windenergie in 2015 aan de Tweede Kamer het bericht “Geluid van windturbines” heeft aangeboden, waarin op een rij wordt gezet wat bekend is over geluid van windturbines en het mogelijke effect daarvan op omwonenden. Hierin wordt al gesproken over amplitudemodulatie. -

3.7.4. Koelsystemen van windturbines Om omwonende te beschermen is het zeer wenselijk om in de berekening en normering van het geluid van windturbines ook deze geluidbron mee te wegen bij het opstellen van de beoordelingssystematiek

Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 12/25

Integraal advies

Reactie: In het planMER is nergens aandacht besteed aan deze geluidbron welke met zomerse temperaturen en weinig wind duidelijk hoorbaar kan zijn. Ze is zelfs niet onderkent als een leemte in kennis. Het geluid van windturbines (geluidemissie) wordt conform internationale regels vastgesteld. Hierbij wordt geen rekening gehouden met het geluid van de koelsystemen. Het zou goed zijn om een regel op te nemen in het besluit waarbij kan worden afgedwongen dat de windturbine wordt stilgezet als het geluid van de koeling duidelijk boven de rest van het geluid van de windturbine herkenbaar is bij gehinderden -

3.7.5. Geen regels mbt testfase. Wij verzoeken om meer duidelijkheid inzake de regelgeving voor windturbines in de testfase vooruitlopend op de exploitatiefase.

Reactie: Ook aan de testfase, waarin de windturbine ingeregeld wordt, o.a. het afstellen van stillere modi is in het planMER geen aandacht besteed. Dit kan twee dingen betekenen: 1.

Ook in de testfase moet de windturbine, per direct al voldoen aan de nieuw opgestelde geluidnormen.

2.

De windturbine hoeft aan geen enkele waarde te voldoen gedurende de testperiode.

In het laatste geval zal in de vergunning een maximum tijdsduur voor de testfase opgenomen moeten worden. Bij windparken (vergunningplicht (of straks OPA)) zou dat een oplossing kunnen zijn. Bij solitaire (1 of 2) is hiervoor dus nog niets 'geregeld'

4. Slagschaduw De norm van gemiddeld 17 dagen meer dan 20 minuten is bij de invoering niet gemotiveerd. Verder ontbeert ze eenduidigheid en een goede (technisch heldere) meet- en rekenopzet. De mening dat dit opgelost kan worden met een verduidelijking van de methodiek en dat het onderzoeken van varianten geen toegevoegde waarde heeft, wordt niet zondermeer gedeeld. Reactie: De eerdere bepaling over slagschaduwhinder die was opgenomen in de Actieviteitenregeling (Arm) was erg lastig en stond open voor meerdere interpretaties, omdat hinder van slagschaduw die zich gedurende minder dan 20 minuten per dag voordeed niet hoefde te worden meegeteld. Een periode van 19 minuten slagschaduw per dag zou namelijk niet onder de norm vallen. Men heeft nu in het ontwerpbesluit de 17 dagen 20 minuten losgelaten. Hiervoor in de plaats is het volgende voorschrift gekomen: Blz 5 Ontwerpbesluit L Artikel 4.430i (van het Bal. Red.) komt te luiden: Artikel 4.430i (waarden voor slagschaduw)

1. Met het oog op het voorkomen of beperken van slagschaduw veroorzaakt een windpark niet meer dan zes uur per jaar en ten hoogste twintig minuten per dag slagschaduw in een verblijfsruimte van een slagschaduwgevoelig gebouw voor zover de afstand tussen de dichtstbijgelegen windturbine van het windpark en een slagschaduwgevoelig gebouw minder dan twaalfmaal de rotordiameter bedraagt.

2. Een windturbine van het windpark met een passeerfrequentie van alle draaiende rotorbladen tussen 2,5 tot 14 Hz veroorzaakt geen slagschaduw in een verblijfsruimte van een slagschaduwgevoelig gebouw. 3. Met het oog op het voorkomen of beperken van slagschaduw is elke windturbine van een windpark dat meer dan zes uur per jaar of meer dan twintig minuten per dag slagschaduw op een schaduwgevoelig gebouw kan veroorzaken voorzien van een automatische stilstandvoorziening die de windturbine onmiddellijk afschakelt wanneer meer slagschaduw optreedt dan volgens het eerste lid is toegestaan. 4. De slagschaduw die wordt veroorzaakt gedurende de tijd die noodzakelijk is voor het afschakelen van de windturbine, wordt niet meegerekend bij de norm die in het eerste lid is gesteld. M Na artikel 4.430i worden twee artikelen ingevoegd, luidende:

Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 13/25

Integraal advies

Artikel 4.430ia (tot waar afstanden gelden) De afstand, bedoeld in artikel 4.430i, eerste lid, wordt gemeten van een punt op ashoogte van de windturbine tot: a. voor gebouwen, anders dan woonschepen of woonwagens: de gevel; b. voor nieuw te bouwen gebouwen: de locatie waar een gevel mag komen; en c. voor woonschepen en woonwagens: de begrenzing van de locatie voor het plaatsen van dat woonschip of die woonwagen. Reactie: Hiermee wordt welleswaar eenduidig de afstand gegeven (en duidelijker dan bij de afstand van 2 maal de tiphoogte bij geluid), maar er blijft onduidelijk over een aantal zaken. De afstand van de diagonaal moet omgerekend worden naar een horizontale afstand om op een kaart te meten (Hiervoor kan de stelling van Pythagoras gebruikt worden (A2 - B2 = C2 Waarbij A = 12 x de rotordiameter en B de as-hoogte). Maar elke berekening werkt het maken van fouten in de hand terwijl het verschil tussen A en C als gevolg van de as-hoogte B maar beperkt is (slechts enkele meters) Hoe om te gaan als het bestemmingsplan (omgevingsplan) ruimte biedt om de woning uit te breiden richting de windturbine? Het verhoudt zich niet met hetgeen in het planMER is opgenomen: Blz 144 planMER

Het voordeel van een aan de rotordiameter gerelateerde maximale afstand is dat dit een heel helder uitgangspunt is waar geen specifieke informatie over de bladbreedte en ingewikkelde berekeningen voor nodig zijn. Artikel 4.430ib (slagschaduw: logboek) 1. Voor elke windturbine die met een stilstandvoorziening moet zijn uitgerust, wordt een logboek bijgehouden, waarin per etmaal de daadwerkelijk opgetreden slagschaduw wordt vermeld en alle gegevens worden opgenomen die relevant zijn om de opgetreden slagschaduw te bepalen. 2. Het logboek bevat ten minste een slagschaduwkalender voor elk relevant gevoelig gebouw in tabelvorm waarin de astronomisch maximaal mogelijke slagschaduwduur wordt weergegeven en een vermelding van het aantal uren slagschaduw per jaar dat op elk relevant gevoelig gebouw is veroorzaakt. Reactie: Niet elke windturbine is uitgerust met een pyranometer (zonneschijnmeter). Dit logboek kan met name voor de kleine windturbines (as-hoogte tot 15 meter) een probleem opleveren. Van de E.A.Z. (die met de groene mast, houten wieken en groot staartblad) is bekend dat ze gebruik maken van meteorologische gegevens van nabijgelegen weerstations waarmee ze hun stilstandvoorziening aansturen (hemelbedekingsgraad met wolken) Hiermee wordt de berekening iets minder nauwkeurig maar met 12 x 13,2 meter = ca.

160 meter is het beoordelingsgebied ook veel kleiner dan voor de grote WT's. Men geeft aan dat ze deze gegevens uit de data van hun WT's kunnen halen indien nodig. N Artikel 4.430l komt te luiden: Artikel 4.430l (overgangsrecht: stilstandvoorziening) Tot 1 juli 2026 is artikel 4.430i, derde lid, niet van toepassing op een windturbine die op 1 juli 2025 nog niet van een automatische stilstandvoorziening was voorzien. O Artikel 4.431 vervalt.

Reactie: Hiermee wordt ruimte geboden om windturbines alsnog van een stilstandvoorziening te voorzien indien nodig.

-

'nul-uren' norm Wij zien de variant 'nul-uren slagschaduw' als variant van de huidige norm en het onderzoeken van deze variant graag in de NRD en plan-m.e.r. terug.

Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 14/25

Integraal advies

Blz 36 PlanMER

5.6 Slagschaduw: varianten In de NRD was voorgesteld om voor slagschaduw niet te variëren, maar een duidelijke instructie te geven hoe met de norm om te gaan. Conform het voorstel van de Commissie voor de m.e.r. en diverse zienswijzen over de NRD is gekozen om naast de oorspronkelijke slagschaduwnorm, waarbij het om gevoelige objecten gaat, meer varianten te onderzoeken. De varianten die in beeld worden gebracht betreffen maximaal 0, 6 en 16 uur slagschaduw per jaar. De beoordeling van deze varianten staat in hoofdstuk 8 (als onderdeel van het alternatief ongewijzigde regels) en in hoofdstuk 11 (de verschillende slagschaduwvarianten). En Blz 48 ontwerpbesluit WT's, nota van toelichting. Gekozen is voor de slagschaduwhindernorm van ten hoogste 6 uur hinder door slagschaduw per jaar met een maximum van 20 minuten per dag. Dit komt overeen met de norm die in de praktijk veelal al wordt gehanteerd en die is gebaseerd op het veroorzaken van ten hoogste 17 dagen ten hoogste 20 minuten slagschaduw. Dit leverde 5 uur en 40 minuten slagschaduwhinder op, naar boven afgerond tot zes uur. De bijkomende norm van 20 minuten per dag blijft gehandhaafd om geen achteruitgang in bescherming te bewerkstelligen.

Reactie: De variant van 0 uur slagschaduw per jaar wordt in het PlanMER beoordeeld als zeer positief voor de zichten lichthinder, omdat hiermee slagschaduw op gevoelige gebouwen (vrijwel) geheel wordt voorkomen. Deze variant wordt echter als licht negatief voor de energieopbrengst beoordeeld. Een norm voor 0 uur slagschaduwhinder kan namelijk meebrengen dat de windturbine moet worden stilgezet gedurende de periode waarin anders slagschaduwhinder zou kunnen optreden. Dit probleem zou natuurlijk niet aan de orde hoeven te zijn wanneer de windturbines op meer dan 12 maal de rotordiameter van de gevoelige objecten zou worden geplaatst. Maar de locatie voor windturbines is iets wat in het ruimtelijk spoor moet worden geregeld en niet in het milieuspoor thuishoort. Hier liggen met de komst van de omgevingswet kansen voor het lokale bevoegde gezag om de minimale afstand in het omgevingsplan te regelen. Dit zien we ook terug bij diverse windparken die na 31 juni 2021 zijn vergund (al dan niet op verzoek van de initiatiefnemer. Waarbij het Windpark Beuningen en WP IJsselwind nog een variant hebben gekregen namelijk: maximaal 6 uur per jaar slagschaduw (op gebouwen met een gedurende weekdagen en tijdens kantooruren (08:30 t/m 17:30). -

Motivering huidige norm slagschaduw Wij verzoeken om in de NRD tenminste een deugdelijke motivering op te nemen. Hiervoor dragen we de volgende argumenten ter verbetering aan

-

20 minuten per dag Ze biedt geen bescherming voor situaties waarbij een blootstelling van 365 dagen 19 minuten kan plaatsvinden. Reactie: Dit is nu een maximum van 20 minuten

Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 15/25

Integraal advies

-

17 dagen per jaar Ook Het onderdeel 'gemiddeld meer dan 17 dagen per jaar' is in strijd met het rechtszekerheidsbeginsel en is daardoor in de praktijk niet te handhaven. Reactie: In het ontwerpbesluit is dit vervangen door een maximale tijdsduur van 6 uur/jaar. Hiermee worden ook dagen waarbij de slagschaduwhinder < 20 minuten duurt meegenomen in het totaal. Ze is daarmee strenger geworden. Omdat de oude norm lastig te berkenen was, is in de praktijk al vaak gerekend met 17 x 20 minuten = 340 minuten is 5:40 uur of 17 x 21 minuten = 357 min is 5:57 uur, beiden afgerond naar 6 uur. N.B. voor het WP DDM-OM is in de vergunning ook 6 uur openomen. Ook voor het WP-N33 is 6 uur vergund

-

12 maal de ashoogte (denk dat hier rotordiameter was bedoeld in 2022. red) Wij verzoeken om bij de NRD en MER zorgvuldig aandacht te besteden aan het onderzoeksgebied, waarbij voor de beoordeling van slagschaduw wordt aangesloten aan het in de bijlage genoemde Duitse onderzoek en dit als voorkeursvariant op te nemen. Reactie: Men heeft in het planMER wel naar deze Duitse norm gekeken, maar niet overgenomen. Met het vasthouden aan de bestaande afstand van 12 x rotordiameter is dit punt gelijk gebleven. Er wordt gerekend vanaf de

Rekenparameters slagschaduwberekening -

Elevatiehoek Wij zijn van mening dat hierbij aansluiting gezocht moet worden bij internationaal vastgestelde norm van 3° als de elevatiehoek Blz 49 ontwerpbesluit WT's, nota van toelichting. Wel is duidelijk dat de sector gebaat is bij een uniforme regel over de minimale zonnestand. De benodigde uitvoeringsregelgeving zal worden opgenomen in een ministeriële regeling die direct op de Omgevingswet is gebaseerd. Gezien de betere bescherming zal daarin worden gekozen voor een minimale zonnestand van 3 graden boven de horizon om de slagschaduwduur te bepalen. Reactie: Hier heeft men in zowel het planMER als ook in de (nog te maken ministeriële regeling) de wens om uit te gaan van 3 graden gehonoreerd. Onduidelijk is nog wat dit gaat betekenen voor de vergunde windparken. N.B. Voor WP DM-OM en WP-N33 is gerekend met 5 graden. Dit is ondanks de zienswijzen die pleiten voor 3 graden niet door de Raad van State overgenomen waardoor in deze vergunningen nog 5 graden staat.

Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 16/25

Integraal advies

-

Definitie zonneschijn De WMO- definitie is er sprake van zonneschijn als de flux van de directe kortgolvige straling meer dan 120 W/m2 is (W = J/s). Blz 4 Ontwerpbesluit K Aan artikel 4.430g (Bal) wordt een lid toegevoegd, luidende: 3. Voor de toepassing van deze paragraaf is sprake van slagschaduw als de ingestraalde energie van de zon die bij het bewegen van de rotor van een windturbine slagschaduw in een verblijfsruimte van een slagschaduwgevoelig gebouw veroorzaakt, op een vlak loodrecht op de invalsrichting van de zon hoger is dan 120 W/m². En Blz 4 Ontwerpbesluit M Artikel 5.89f (Bkl)wordt als volgt gewijzigd: 1. In het eerste lid wordt ‘ten hoogste gemiddeld zeventien dagen per jaar gedurende niet meer dan twintig minuten per dag’ vervangen door ‘ten hoogste zes uur per jaar gedurende niet meer dan twintig minuten per dag’. 2. Het tweede lid komt te luiden: 2. Van slagschaduw als bedoeld in het eerste lid is sprake als de ingestraalde energie van de zon die bij het bewegen van de rotor van een windturbine de slagschaduw veroorzaakt, op een vlak loodrecht op de invalsrichting van de zon hoger is dan 120 W/m².

Reactie: Ook dit is overgenomen uit de zienswijze die in 2022 s ingediend op de NRD

5. Obstakelverlichting Hoewel het primaat van deze verlichting bij de luchtvaartveiligheid ligt, behoren de genoemde technische innovaties bij te dragen aan minder het verminderen van lichthinder. Wij verzoeken u dit te betrekken in de NRD. Blz 37 PlanMER

Het doel van obstakelverlichting (knipperend of vastbrandend) is om hoge objecten goedzichtbaar te laten zijn voor luchtvaart. Dit geldt onder andere voor windturbines (uitgaande van tiphoogte >150 meter) buiten de hindernisbeperkende gebieden rond luchthavens.41 De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) bepaalt welke verlichting een windpark moet hebben. Hier zijn internationale ICAO-richtlijnen voor. De doorwerking van internationale normen voor windturbines zijn in Nederland samengevat in het “Informatieblad aanduiding van windturbines en windparken op het Nederlandse vasteland” (https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2016/11/15/aanduiding-van-windturbines-en-windparken-op-het-nederlandsevasteland en https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2020-31428.html.). Zowel overdag (wit licht) als in de nachtperiode (rood licht) is obstakelverlichting verplicht. De rood knipperende verlichting bij windturbines wordt door veel omwonenden van windparken als hinderlijk ervaren. Met de toename van het aantal windturbines hoger dan 150 meter, neemt ook de hinder van obstakelverlichting op windturbines toe. Om de hinder te verminderen kan gedacht worden aan de volgende maatregelen (RVO, 2018): Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 17/25

Integraal advies

1. Vast brandende verlichting: Omwonenden van windparken ervaren het knipperen van obstakelverlichting als onprettig. Het toepassen van vast brandende verlichting kan dit negatieve effect verminderen. 2. Dimmen van verlichting: hierbij wordt de lichtintensiteit van obstakelverlichting verlaagd wanneer het zicht in de omgeving goed is. Dit gebeurt door het toepassen van sensoren die de zichtafstand meten. 3. Minder obstakelverlichting: Niet alle windturbines in een windpark hoeven verlicht te worden, mits de onderlinge afstand tussen windturbines niet meer is dan 900 meter én de windturbines op de hoeken van het windpark verlicht zijn. Bij het toepassen van deze maatregelen mag geen vast brandende verlichting toegepast worden. 4. Toepassen van naderingsdetectie: Hierbij schakelt de rode verlichting ’s nachts alleen in als een luchtvaartuig een windturbine nadert. Hiervoor zijn verschillende technieken mogelijk, zoals: a. Radardetectie: Bij deze techniek wordt een kleine radarinstallatie in de buurt van het windpark geplaatst. In Nederland zijn meerdere pilots uitgevoerd met deze techniek. b. Transponderdetectie: Bij deze techniek herkent een ontvanger bij een windpark de transponder van een luchtvaartuig. Deze techniek wordt tot op heden met name in Duitsland toegepast. De eerste drie maatregelen worden toegelicht in de informatiebladen.

Ook wordt in het informatieblad verwezen naar de mogelijkheid om naderingsdetectie toe te passen. De juridische basis van de specificaties van het genoemde Informatieblad ontbreekt nog, waardoor de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) geen bevoegdheid heeft de goede werking van het systeem te toetsen en handhaving niet mogelijk is, zoals ook blijkt uit de Monitor Wind op Land 2020 https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2021Z13681&did=2021D29159

En

6.3.2.3 Lichthinder veroorzaakt door obstakelverlichting Ondanks dat obstakelverlichting niet de grootste bron van hinder is veroorzaakt door windturbines, heeft het wel degelijk effect op de acceptatie van windturbines (Pohl, Hübner, & Mohs, 2012; Hübner, et al., 2019). Naderingsdetectie – waarbij de obstakelverlichting aanschakelt bij het naderen van een vliegvaartuig – is een relatief nieuwe techniek waar nog relatief weinig literatuur over beschikbaar is. Een casestudie uit Denemarken laat echter zien dat naderingsdetectie een veelbelovende techniek is om lichthinder te verminderen. (Aaen, Lyhne, & Rudolph, 2022). Ook de pilots in Nederland laten zien dat de brandtijd van obstakelverlichting verkort door het toepassen van obstakelverlichtingdetectie (RVO, 2018). En blz 73 PlanMER

Lichthinder veroorzaakt door obstakelverlichting In zijn algemeenheid wordt lichthinder veroorzaakt door kunstmatige verlichting, bijvoorbeeld door nachtelijke verlichting veroorzaakt door lichtbronnen zoals (snel)wegen, woonkernen, industrie- en bedrijventerreinen, glastuinbouwbedrijven en sportterreinen. Er is geen wettelijk kader in het ruimtelijk spoor dat lichtgevoelige functies definieert. De bescherming gaat via de invulling van een "goede ruimtelijke ordening" (Wro/Wabo). In Nederland zijn verschillende mogelijkheden om de hinder als gevolg van obstakelverlichting te beperken, zoals vast brandende verlichting, het dimmen van verlichting, het toepassen van minder obstakelverlichting en het toepassen van naderingsdetectie. In 2015 hebben in Nederland testen plaatsgevonden voor het verminderen van de hoeveelheid en intensiteit van obstakelverlichting ( (RVO, 2022)). Windpark Fryslân in het IJsselmeer (radardetectie) en Windpark Krammer in Zeeland (transponderdetectie) hebben in 2022 als eerste twee windparken in Nederland toestemming gekregen van de ILT om naderingsdetectie toe te passen. Reactie: Hoewel er uit het planMER duidelijk wordt dat er alternatieven zijn voor de traditioneel, overdag wit knipperende en 's nachts permanent rood brandende verlichting, is het in het ontwerpbesluit niet als verplichting opgenomen. In de toelichting staat:

Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 18/25

Integraal advies

Blz 44 ontwerpbesluit WT's, nota van toelichting. Een algemene verplichting tot het gebruik van naderingsdetectiesystemen is op dit moment een te zwaar instrument om de hinder van obstakelverlichting weg te nemen, vooral vanwege de hoge kosten. Bij bestaande windparken betekent het tevens vaak een grootschalige investering in de aanwezige obstakelverlichting. Het voorbeeld in Duitsland waarbij sinds 2017 een algemene verplichting is ingevoerd, maar ondertussen verschillende malen uitstel is verleend, illustreert dat verplichtstelling de nodige problemen kent. Omdat de verantwoordelijkheid voor de windturbine bij de exploitant ligt en hij de met naderingsdetectie gemoeide hoge kosten moet maken, is het initiatief om deze verlichtingsmethode toe te passen bij de exploitant van een windturbine gelegd. Mogelijkheden worden onderzocht om vanuit het ministerie van Economische Zaken en Klimaat en de provincies een financiële bijdrage te bieden voor de ontwikkeling van de algemene introductie van het gebruik van naderingsdetectie. Bij nieuw te ontwikkelen windparken wordt onderzocht of het gebruik van naderingsdetectie onderdeel kan uitmaken van de totale businesscase en de daaraan gerelateerde subsidie voor duurzame energie.

Zeker als de mogelijkheid van financiële ondersteuning bij het gebruik van naderingsdetectie door windparken bestaat, zal de belangstelling naar verwachting groot zijn. Reactie: De provincie Groningen heeft het voornemen om een subsidie beschikbaar te stellen. Ik heb een uitvraag gedaan naar de stand van zaken

Zaaknummer Z2023-010467

Pagina: 19/25

Integraal advies

Deel II Algemeen Als eerste moet geconstateerd worden dat het planMER vooral een technisch document is geworden. Maar veel van de besproken technische aspecten hebben hun weerslag in hinder en (maatschappelijke) onrust over gevreesde hinder. Dat laatste is bij diverse aspecten wel aan de orde gekomen in het planMER. Het is geen apart onderdeel of als een variant (geen nieuwe windturbines of windparken meer) in het MER behandeld. Mogelijk is dat achterwege gelaten omdat we als Nederland nu eenmaal voor een grote opgaven staan om over te gaan (transitie) naar duurzame energie. Ook de Regionale Energie Strategie (RES) welke vrijwel elke gemeente heeft opgesteld (al dan niet samen met andere gemeenten) heeft in veel gevallen ruimte om wind op land mogelijk te maken. Voor de referentiesituatie is niet, zoals gevraagd, uitgegaan van 2011. Dat was het moment dat deze nieuwe regels, zonder m.e.r. in werking zijn getreden. Men heeft 30 juni 2021, de datum dat de Raad van State de regels van het Activiteitenbesluit "buiten werking" heeft gesteld, aangehouden. In de toelichting bij het ontwerpbesluit (blz 63) staat dat:

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=c3e3e7bc-71b2-494e-88d5-fbfc468b12c6