2022-11-08 Brief PS Drenthe inzake behoefteraming bedrijventerreinen als basis voor regionale afspraken
Tekst van het document
Op een aantal plaatsen is een herverkaveling nodig om dergelijke bedrijven te kunnen faciliteren. Alleen op Riegmeer (Hoogeveen), De Tweeling (Emmen) en Bedrijvenpark A37 (Emmen) zijn nog enkele kavels beschikbaar voor bedrijven groter dan 5 hectare. Er is dus sprake van een kwalitatieve mismatch tussen vraag en aanbod, temeer ook omdat enkele gemeenten ook aangeven naar vestiging van een specifieke doelgroep streven.
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
55
Maak afspraken over ontwikkeling nieuwe locatie voor grootschalige bedrijfsvestigingen Een wildgroei aan vestigingsmogelijkheden voor grootschalige bedrijfsvestigingen komt zowel de Drentse economie als het Drentse landschap niet ten goede. Bedrijven kunnen niet profiteren van elkaars nabijheid (bijvoorbeeld door investeringen in ontsluiting, faciliteiten of services) waardoor het vestigingsklimaat suboptimaal blijft en er kan geen massa worden gemaakt, waardoor ook geen serieus cluster kan ontstaan. Versnippering draagt ook niet bij aan (het behoud van) landschappelijke waarden. De verdozingsdiscussie, welke nu zeer actueel is, is ten dele ook gestoeld op de verschijningsvorm van de grootschalige vestigingen. Versnipperde ontwikkelingen (bijvoorbeeld in elke gemeenten aan de zuidelijke corridor één of enkele grote bedrijfsvestigingen) veroorzaakt een gevoel van lintbebouwing langs de snelweg. Door clustering op één of twee locaties, kan ook de landschappelijke inpassing met meer uitstraling georganiseerd worden. De gebiedsontwikkeling Greenport Venlo en Wijkevoort (Tilburg) zijn voorbeelden van recente ontwikkelingen met veel aandacht voor landschappelijke inpassing. Overigens is ook de grondprijs een sturingsmechanisme om zorgvuldig ruimtegebruik af te dwingen. Immers, een hogere grondprijs maakt intensiever bouwen eerder haalbaar.
Ons advies is dus om binnen Drenthe één of twee locaties aan te wijzen specifiek voor de vestiging van deze doelgroep. Andere bedrijven zijn hier in principe niet welkom. Overige aspecten om rekening mee te houden bij het komen tot afspraken over ontwikkeling van een dergelijke locatie(s) zijn: op- en afschaalbaarheid van de plannen mocht er meer/minder vraag zijn, flexibiliteit in kavelomvang zodat ook zeer grote bedrijven zich kunnen vestigen, criteria voor selectie van vestigingen (bv. regionale meerwaarde, aantal arbeidsplaatsen en/of huisvestingsplan arbeidsmigranten), eisen ten aanzien van duurzaamheid (bv. verplicht zon op dak, WKO, windenergie op het terrein, koppeling met RES-afspraken) en energietransitie (waterberging, voorkomen hittestress, vergroening). Ook ambities ten aanzien van samenwerking tussen/met bedrijven is relevant om van te voren te definiëren (organisatie samenwerking, bijdrage, reststromen, bundeling). Op deze manier realiseert u een toekomstbestendig bedrijventerrein. Immers, bedrijven zijn ook naar de toekomst footloose. Als het vestigingsklimaat dusdanig sterk is, zullen bedrijven zich langer binden aan de specifieke locatie.
Er zijn enkele interessante zoekgebieden voor potentiële nieuwe grootschalige ontwikkelingen Voor de aanvullende ruimtebehoefte van grootschalige ruimtevragers, zijn de op de A28/A32/A37/E233corridor interessante zoekgebieden rond Meppel, rond Hoogeveen, Coevorden en Emmen potentieel het meest geschikt. Op basis van onze verkenning concluderen we het volgende: • Meppel is potentieel een aantrekkelijke vestigingslocatie voor grootschalige bedrijven vanwege de ligging nabij de haven, maar ook ten opzichte van Regio Zwolle. Voor met name de logistiek biedt Meppel een aantrekkelijke vestigingslocatie voor zowel nationale als Europese distributie. Ook is Meppel een aantrekkelijke locatie voor bedrijven in de voedingsmiddelenindustrie. Potentiële uitbreidingsplannen zijn beoogd nabij de snelweg, op korte afstand van de haven. • Voor Hoogeveen geldt min of meer hetzelfde. Ook hier zijn vooral logistiek en de voedingsmiddelenindustrie aantrekkelijke marktsegmenten. De ligging aan het knooppunt A28/A37 geeft Hoogeveen een goede strategische positie binnen de marktregio. • Coevorden ligt verder van de snelweg, maar heeft een railterminal ter beschikking waardoor voor vervoer naar het achterland (Hamburg, Scandinavië en Oost-Europa) Coevorden een aantrekkelijke vestigingslocatie kan zijn. Diverse internationale bedrijven hebben zich op Europark gevestigd.
• Ook Emmen is een potentieel aantrekkelijke vestigingslocatie voor grootschalige bedrijven. De grootste meerwaarde Emmen ten opzichte van andere zoekgebieden in de provincie zit in de synergie met de al bestaande industrie (high tech en chemie), bijvoorbeeld voor het sluiten van kringlopen en toeleveringsrelaties. Het huisvesten van bedrijven die binnen het bestaande cluster passen, levert op die locaties waarschijnlijk de grootste economisch-maatschappelijke meerwaarde op. De ligging aan de snelweg en nabij de Duitse grens maakt dat Emmen voor logistieke vestigingen vooral aantrekkelijk is voor Europees georiënteerde stromen. De locatie Rundedal kan bijvoorbeeld voldoende massa genereren voor een sterke locatieontwikkeling. Beschikbaarheid van arbeid op een locatie ver van het bewoond gebied is wel een uitdaging. Hierin zal extra geïnvesteerd moeten worden.
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
•
56
Ook in Assen zijn grootschalige bedrijven gevestigd. Op basis van recente dynamiek (in Assen en Regio Groningen-Assen) en de ‘pijplijn’ bieden locaties als Messchenveld en Werklandschap AssenZuid een goede uitgangspositie voor vestiging van grootschalige bedrijven. De ligging nabij (een knooppunt van) (snel)wegen en ruime bouwmogelijkheden zijn hierbij maatgevend. Op deze locaties is nog ruimte voor verdere (door)ontwikkeling. Of er in de toekomst een aanvullende behoefte is, valt nu niet te zeggen. Monitoring is hiervoor noodzakelijk. In Midden-Drenthe biedt het VAM-MERA terrein ruimte voor specifieke grootschalige activiteiten.
In deze verkenning zijn de kansrijke zoekgebieden voor grootschalige ontwikkelingen op een hoog schaalniveau gedefinieerd. Om tot deze selectie gekomen zijn markttechnische kwaliteiten meegewogen, aangevuld met ruimtelijke uitsluitingsgronden, bv. Natura2000, Natuurnetwerk Nederland en de beschermde landschappen uit de provinciale omgevingsverordening. Bij het maken van een definitieve locatieafweging op kavelniveau moet binnen de zoekgebieden op microniveau opnieuw naar deze ruimtelijke waarden gekeken worden, evenals naar waarden als beschikbare milieuruimte, leefkwaliteit, eigendomssituatie, archeologie, beperkende infrastructuur, noodzakelijke kosten voor bouwrijp maken, etc.
5.4 Werk samen in regionaal verband: maak keuzes en afspraken vanuit een duidelijk toekomstbeeld Zet in op regionale samenwerking en maak een keuze over welke regio’s daar bij passen In verschillende segmenten is in de Drentse regio’s een mismatch tussen vraag en aanbod. Om vraag en aanbod dichter bij elkaar te brengen moeten keuzes gemaakt worden in regionaal verband. In de provinciale Omgevingsvisie is ook afgesproken dat bij een nieuwe ontwikkeling afstemming in de regio noodzakelijk is. Om goede ruimtelijke keuzes te kunnen maken over bedrijventerreinen in de Drentse regio’s is het van belang dat binnen (en tussen) de Drentse regio’s afspraken worden gemaakt over de programmering en het versterken van bedrijventerreinen. Dit geeft ook invulling aan de eisen rondom regionale afstemming zoals in de provinciale Omgevingsvisie beschreven. Een belangrijke overweging bij het overgaan op (meer) regionale samenwerking tussen Drentse gemeenten is welke regioafbakening te hanteren. Wij onderscheiden drie manieren om Drenthe in regio’s in te delen, ieder met voor- en nadelen: • Deel de regio’s in naar de drie Drentse COROP-regio’s: Noord-Drenthe, Zuidoost-Drenthe en ZuidwestDrenthe. Dit heeft als voordeel dat de regio’s 1 op 1 aansluiten op deze behoefteraming en dat elke gemeente in Drenthe in één van de drie regio’s is ingedeeld. Er vallen dus geen gemeenten buiten de boot.
De COROP-regio’s sluiten echter niet geheel aan bij de marktgebieden en samenwerkingsregio’s in Drenthe. • Deel de regio’s in naar de drie bestaande interprovinciale samenwerkingsverbanden: Regio GroningenAssen, Dutch TechZone en Regio Zwolle. Dit heeft als voordeel dat deze samenwerkingsverbanden al bestaan en goed aansluiten bij de (brede) marktgebieden van de gemeenten. Dit heeft echter één groot nadeel, niet elke gemeente valt binnen een van de samenwerkingsverbanden. Aa en Hunze, MiddenDrenthe en Borger-Odoorn vallen allemaal buiten de drie bestaande samenwerkingsverbanden. Bovendien valt Hoogeveen zowel binnen Dutch TechZone als Regio Zwolle. Daarnaast zijn alle drie de samenwerkingsverbanden interprovinciaal, waardoor er ook afstemming nodig is over de gehanteerde systematiek en er mogelijk verschil bestaat in de provinciale kaders die gemeenten meegegeven wordt bij de ontwikkeling van bedrijventerreinen. • Deel de regio’s in naar (brede) marktregio’s: Noord-Drenthe en Zuid-Drenthe (bestaande uit de COROPgebieden Zuidoost-Drenthe en Zuidwest-Drenthe. Dit heeft als voordeel dat de regio’s goed aansluiten bij de (brede) marktregio’s in Drenthe. Vooral voor afstemming van grootschalige ruimtevragers is deze indeling geschikt. De regio Zuid-Drenthe is dan echter wel groot met veel verschillende gemeenten en economische dynamiek.
Dit kan regionale afstemming en samenwerking complex maken. Voor enkele gemeenten zou een maatwerkafspraak gemaakt kunnen worden over de toetsing aan een regionale visie bij een nieuwe ontwikkeling. Ons advies is om te beginnen met afstemming binnen de drie bestaande interprovinciale samenwerkingsverbanden: Regio Groningen-Assen, Dutch TechZone en Regio Zwolle. Zo sluiten de regio’s waarin wordt afgestemd ook goed aan op de marktregio’s in Drenthe. We beseffen hierbij dat de Regio
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
57
Zwolle bestaat uit een samenwerking met veel gemeenten en meerdere provincies. Een bedrijventerreinenvisie op regioniveau is daarmee niet vanzelfsprekend. Echter, de Drentse gemeenten in Regio Zwolle hebben wel een duidelijke verbinding met die regio. We adviseren daarom de gemeenten in Zuidwest-Drenthe om met elkaar een beknopt plan op te stellen voor bedrijventerreinen. Ten aanzien van grootschalige ruimtevragers is het wel aan te bevelen dat de grotere gemeenten in Drenthe (Meppel, Hoogeveen, Coevorden en Emmen) afstemming zoeken met elkaar. Bij het overgaan op (meer) regionale samenwerking is het belangrijk om helder te hebben wat het doel is van die samenwerking, is onze ervaring. Daarom is het belangrijk vanuit een duidelijk integraal toekomstbeeld de samenwerking aan te gaan. De drie bestaande interprovinciale samenwerkingsverbanden beschikken over een helder gezamenlijk toekomstbeeld. De gemeenten Aa en Hunze, Midden-Drenthe en Borger-Odoorn vallen buiten de bestaande interprovinciale samenwerkingsverbanden. Voor deze gemeenten adviseren we te werken met een beknopt bedrijventerreinenplan waarbij de gemeente inzicht geeft in vraag en aanbod op bedrijventerreinen en de mogelijkheden in en kwaliteit van de bestaande voorraad voordat de betreffende gemeente haar bedrijventerreinenareaal kan uitbreiden.
Afstemming met omliggende gemeenten/regionale samenwerkingsverbanden is daarbij wel aan te bevelen. Voor Midden-Drenthe zou dit bijvoorbeeld betekenen dat een (nieuwe) ontwikkeling in het noorden van de gemeente met RGA afgestemd wordt en een (nieuwe) ontwikkeling in het zuiden van de gemeente met Dutch TechZone. Koppeling met bestaande bedrijventerreinen cruciaal De koppeling met de bestaande voorraad bedrijventerreinen is cruciaal. De behoefteraming raamt de extra ruimtevraag, maar het zwaartepunt van de dynamiek ligt op de bestaande bedrijventerreinen in de provincie. Deze moeten daarom een nadrukkelijke plek hebben in de visies en -afspraken. Het toekomstbestendig houden en maken van bestaande terreinen vraagt om beter benutten (met ruimtelijk intensivering als gevolg, zie ook 5.5) en verduurzaming. In de eerste plaats natuurlijk vanwege de grote (sociaal-)economische waarde die de bestaande bedrijventerreinenvoorraad in Drenthe vertegenwoordigt. In de tweede plaats omdat op veel bedrijventerreinen grote opgaven en kansen liggen voor energietransitie, circulaire economie, klimaatadaptatie, digitalisering (o.a. robotisering, 3D-printing, cloud computing) en veiligheid/criminaliteit (ondermijning De in 2021 uitgevoerde vitaliteitsscans op een groot deel van de bedrijventerreinen in Drenthe (Bureau Buiten) bieden hier een goede bouwsteen voor.
Welke locaties voegen kwalitatief iets toe aan de bestaande voorraad? Vanuit het regionale toekomstbeeld kunnen dan expliciete keuzes en afspraken worden gemaakt: welke bedrijventerreinen zijn sterk en toekomstbestendig en moet de regio koesteren, welke locaties moeten vernieuwd en toekomstbestendig gemaakt worden (herstructureren), welke locaties kunnen ook prima een andere invulling krijgen (transformatie) en welke locaties worden mogelijk nog in de portefeuille gemist en moeten worden toegevoegd?
REGIONALE MEERWAARDE VAN VESTIGERS Idealiter biedt Drenthe ruimte aan bedrijven die waarde toevoegen aan de provinciale economie, die bovendien sterk verbonden zijn met de aanwezige topclusters en een bijdrage willen leveren aan de omgevingskwaliteit. Hoe deze regionaal economische meerwaarde vorm geven? Logisch vertrekpunt is dat de eindgebruiker in beeld moet zijn bij verkoop van grond. Dit om speculatieve ontwikkelingen te voorkomen. Zeker in een aantrekkende markt zullen beleggers en investeerders kansen en mogelijkheden in Drenthe willen benutten om alvast posities in te nemen. Gemeenten verliezen hiermee echter regie en sturing op vestigers.
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
58
Zittende bedrijven met lokale en regionale binding die extra ruimte nodig hebben worden zoveel mogelijk gefaciliteerd. Tegelijkertijd mag de gemeente en provincie ook wat van bedrijven (zeker van nieuwe spelers) verwachten. Wat kan het bedrijf betekenen voor Drenthe? Hoe draagt het bij aan belangrijke maatschappelijke opgaven, zoals werkgelegenheid, digitalisering, de energietransitie, de arbeidsmarkt, huisvesting van arbeidsmigranten? Bij regionale meerwaarde gaat het om de balans tussen de mate van regionale gebondenheid en de mate van maatschappelijke, economische meerwaarde. In eerste instantie denken we dat dit voor de grootschalige bedrijfsvestigingen/ruimtevragers van toepassing kan zijn. Daarbij kent regionale meerwaarde twee componenten: (1) beoordelingsaspecten voor regionale gebondenheid (zoals toeleveranciers, -afnemers / -innovatiepartners en het gebruik van regionale haven, spoor, binnenvaart) en (2) beoordelingsaspecten voor maatschappelijke en economische meerwaarde (bijvoorbeeld: een gezonde balans tussen inzet van (boven)regionaal personeel en inzet arbeidsmigranten, bereidheid om samen te werken met onderwijsinstellingen, bijdrage aan klimaatopgave, energietransitie, modal shift, en (sociale) innovatieprojecten).
Ons advies is om regionale meerwaarde op provinciaal en regionaal niveau uit te werken en de uitkomst hiervan te verankeren in de regionale visie/strategie, zodat bij alle (nieuwe) bedrijventerreinen en acquisities een beoordeling van de regionale meerwaarde kan plaatsvinden. Bij nieuwe ontwikkelingen kan dit vastgelegd worden in een uitgifteprotocol, zodat vastligt aan welke criteria bedrijven moeten voldoen/worden getoetst.
5.5 Ga aan de slag met beter benutten van de bestaande voorraad bedrijventerreinen Ruimtevraag naar bedrijventerreinen deels te faciliteren in de bestaande voorraad door intensivering Voor een deel is de ruimtevraag naar bedrijventerreinen binnen de bestaande voorraad van bedrijventerreinen in Drenthe te faciliteren. Dit kan door het ruimtegebruik op bedrijventerreinen te intensiveren. Dit betekent bijvoorbeeld dat bedrijven hun uitbreidingsvraag (deels) op eigen kavel invullen door te intensiveren en/of dat er ruimte op bedrijventerreinen vrijkomt door herstructurering (bv. als gevolg van de verhuizing van een bedrijf). Bij succesvolle intensivering van de bestaande voorraad bedrijventerreinen is er minder behoefte aan uitbreiding van het bedrijventerreinenareaal in het groen. Intensivering is proces van de lange adem Bij het beter benutten van de bestaande voorraad bedrijventerreinen is verbinding leggen tussen het ontwikkelen van nieuwe bedrijventerreinen en investeren in bestaande terreinen van belang. De potentiële ruimtewinst vanuit intensivering is niet van vandaag op morgen gerealiseerd. Intensivering hangt namelijk samen met belangrijke bedrijfsbeslissingen en -investeringen. Herontwikkeling en intensivering is dus een zaak van lange adem. Schuifruimte (op nieuwe bedrijventerreinen) is daarbij cruciaal om herontwikkeling op bestaande terreinen op gang te krijgen.
Wanneer bedrijven (al dan niet noodgedwongen) ruimte vinden op een nieuwe locatie dan betekent dit ook een kans om de achtergelaten locatie te herontwikkelen en te intensiveren. Zo kan een achtergebleven locatie voor de ‘buurman’ een manier zijn om ruimtebehoefte op de huidige locatie in te vullen. Richt bij beter benutten van de bestaande voorraad eerst op prioritaire locaties Er zijn verschillende doelen denkbaar voor het intensiveren van het ruimtegebruik van bestaande bedrijventerreinen in Drenthe. Enerzijds kan als doel gesteld worden om alle terreinen naar een bepaald benchmarkniveau te trekken. Deze invalshoek biedt weliswaar een mooie stip op de horizon, maar is tegelijkertijd ook een one size fits all aanpak. Dat terwijl we constateren dat de mate van intensief ruimtegebruik sterk verschilt in Drenthe. Daarbij geldt dat op sommige soorten terreinen een lagere ruimtelijke intensiteit passend is en op een ander soort terrein als inefficiënt kan worden gezien. Anderzijds kan gestuurd worden op het intensiever benutten van de meest kansrijke (prioritaire) locaties in de provincie. Deze aanpak zien wij als meest reëel en kansrijk. In elk geval voor de komende jaren. Op deze manier kan gericht gewerkt worden aan de terreinen die de meeste potentie – en dus ruimtewinst - bieden.
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
59
Ons advies is om per regio in Drenthe onderzoek te doen naar de meest kansrijke bestaande bedrijventerreinen om aan de slag te gaan met het beter benutten van de ruimte. Het al uitgevoerde onderzoek kan daarbij als basis voor verdieping dienen.
5.6 Monitoring van belang om ontwikkelingen van vraag en aanbod te kunnen volgen Om de ontwikkelingen rondom vraag en aanbod te kunnen volgen is goede monitoring van de uitgifte en het beschikbare aanbod belangrijk. De provincie Drenthe heeft ten behoeve van IBIS 2022 deze informatie opgehaald bij alle gemeenten in de provincie. Deze actuele informatie is waardevolle input geweest voor deze behoefteraming. Het is belangrijk dat deze bedrijventerreinenmonitor jaarlijks wordt uitgevoerd. Regio Groningen-Assen werkt bijvoorbeeld al met een jaarlijkse monitor. Gemeenten moeten hun bedrijventerreingegevens op orde hebben, voor hun eigen cijfers en monitoring, maar ook voor een goed regionaal en provinciaal beeld. De cijfers zijn een cruciale basis voor o.a. behoefteramingen en de juiste beslissingen en gesprekken over nieuwe bedrijventerreinontwikkelingen en (compensatie van) transformatie. Nu is dit niet altijd op orde en bestaat onduidelijkheid over harde planvoorraad, beschikbaarheid van kavels en nog uitgeefbare voorraad. Als het fundament van de monitor – het goed en jaarlijks aanleveren van informatie vanuit de gemeenten – op orde is, is het vervolgens van belang dat de monitor meer kwalitatieve inzichten geeft.
Bijvoorbeeld door goed te registreren vanuit welke bedrijven en op welk type terreinen/werkmilieus de vraag/uitgifte zich heeft voorgedaan en wat de aard (uitbreiding, nieuwvestiger, vervangingsvraag) en herkomst (gemeente, regio, van buiten) van deze ruimtevraag was. Zo kan de ruimtevraag beter worden gevolgd en komen mogelijke tekorten of overschotten in bepaalde marktsegmenten eerder in beeld. Eventuele regionale afspraken kunnen zo nodig daarop afgestemd/geactualiseerd worden.
60
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
Bijlagen A: Methodiek Indeling regio’s
Regio Noord-Drenthe Noord-Drenthe Noord-Drenthe Noord-Drenthe Noord-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidwest-Drenthe Zuidwest-Drenthe Zuidwest-Drenthe Zuidwest-Drenthe
Gemeente Aa en Hunze Assen Midden-Drenthe Noordenveld Tynaarlo Borger-Odoorn Coevorden Emmen De Wolden Hoogeveen Meppel Westerveld
Sectoren raming We onderscheiden in de bedrijventerreinenraming zeven sectoren. Basis voor de indeling is de Standaard Bedrijfsindeling (SBI) van het CBS. Met deze indeling in sectoren clusteren we bedrijven zoveel mogelijk op basis van zowel kwantitatieve aspecten (onder andere groeiverwachtingen, ruimtegebruik, locatievoorkeur) als kwalitatieve aspecten (zoals vestigingsvoorkeuren, marktoriëntatie et cetera). Sector Landbouw Industrie
SBI A B, C, D E
Bouw, handel en reparatie
F, G45
Bevat onder andere… Dienstverlening voor de landbouw, akkerbouw, tuinbouw, veeteelt Chemische industrie, rubber- en kunststofindustrie, metaalproducten en machines, elektroteschnisch, transportmiddelenindustrie, kleding- en textiel, hout- en bouwproducten, sociale werkvoorziening Bouwbedrijven, GWW, handel in en reparatie van auto’s
61
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
Logistiek en groothandel
G46, H
Consumentendiensten Dienstverlening & ICT
G47, I, R, S J, K, L, M, N
Overheid, zorg en onderwijs
O, P, Q
Post- en koeriers, vervoer over land en water, opslag, logistieke dienstverleners, transport, groothandel, e-commerce Detailhandel (PDV), horeca, leisure, sport, recreatie, wellness Zakelijke diensten, R&D, ingenieurs, facility management, schoonmaakbedrijven, beveiliging, uitzendbureaus, vastgoed, callcenters, softwarebedrijven, IT Overheidsdiensten zoals brandweer, politie, gemeentewerf of -kantoor; maatschappelijke organisaties, trainings- en opleidingscentra
Raming uitbreidingsvraag De raming van de uitbreidingsvraag berekenen we met een afgeleide methode van de oorspronkelijke Bedrijfslocatiemonitor (BLM, opgesteld door CPB/PBL in 2001). De basis voor deze zogenaamde terreinquotiëntenmethodiek is dat werkgelegenheid (en het ruimtegebruik per werknemer) een graadmeter is voor de ruimtevraag van bedrijven. De methode kent drie parameters: 1. Werkgelegenheid: met hoeveel banen neemt de werkgelegenheid toe? 2. Locatievoorkeur: welk deel (%) daarvan komt op bedrijventerreinen terecht? 3. Terreinquotiënt: hoeveel ruimte (in m² kavel) heeft elke baan op een bedrijventerrein nodig?
1. Ontwikkeling werkgelegenheid De ontwikkeling van de totale werkgelegenheid is gebaseerd op de WLO-scenario’s van het CPB/PBL (2015). De algehele groeipercentages van de WLO-scenario’s zien we als gegeven, en leggen we bovenop de meest recente werkgelegenheidscijfers (PWR, 2020). De groeipercentages in de WLO zijn uitgewerkt op COROP-niveau. Tabel 26: Totaal aantal banen per regio volgens WLO-scenario’s Regio Noord-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidwest-Drenthe
Scenario WLO laag WLO hoog WLO laag WLO hoog WLO laag WLO hoog
1-1-2022 86.980 87.620 68.430 68.660 66.020 66.420
1-1-2030 84.640 88.820 66.610 68.660 65.070 66.890
1-1-2040 81.910 90.370 64.000 68.660 62.110 68.550
Bron: PWR, 2020; WLO-scenario’s CPB/PBL, 2015; Bewerking: Stec Groep, 2022. Noot: Aantallen afgerond op tientallen.
De ontwikkelingen per sector (per regio) baseren we op historische ontwikkelingen van de sectoren, waar nodig gecorrigeerd op uitschieters (bijvoorbeeld vertrek van één groot bedrijf) en op basis van duiding van bepaalde ontwikkelingen in de bijeenkomsten met gemeenten. Daarbij houden we ook rekening met trends en ontwikkelingen en de impact hiervan op de ontwikkeling van sectoren. We gebruiken het totaal aantal banen per regio volgens de WLO-scenario’s als basis. Vervolgens rekenen we het aandeel per sector binnen dit totaal door naar de toekomst. Daarbij is er geen onderscheid tussen het WLO-laag en WLO-hoog scenario.
62
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
Tabel 27: Ontwikkeling sectoren per regio, in aandeel van totale werkgelegenheid per regio Regio
Sector
Aandeel in 2022
Aandeel in 2030
NoordDrenthe
Landbouw Bouw, handel en reparatie Consumentendiensten Dienstverlenging & ICT Industrie – samengevoegd Logistiek en groothandel Overheid, zorg en onderwijs
Aantal in 2022 (WLO hoog) 3.610 5.360 16.680 14.470 7.250 8.920 30.690
Aandeel in 2040
4,0% 6,0% 19,1% 17,2% 8,2% 10,4% 35,1%
Ontwikkeling 2022-2030 (%-punt) -0,2% -0,2% -0,1% 0,6% -0,1% 0,1% -0,2%
3.8% 5,8% 19,0% 17,8% 7,9% 10,5% 35,2%
Ontwikkeling 2030-2040 (%-punt) -0,2% -0,2% -0,1% 0,6% -0,3% 0,1% 0,1%
4,1% 6,2% 19,2% 16,6% 8,3% 10,3% 35,3%
ZuidoostDrenthe
Landbouw Bouw, handel en reparatie Consumentendiensten Dienstverlenging & ICT Industrie – Samengevoegd Industrie – Chemie Logistiek en groothandel Overheid, zorg en onderwijs
3.750 6.310 14.080 10.040 7.230 3.120 5.760 18.140
5,5% 9,2% 20,6% 14,7% 10,6% 4,6% 8,4% 26,5%
5,4% 9,2% 20,4% 14,9% 10,3% 4,5% 8,4% 26,9%
-0,1% 0,0% -0,2% 0,2% -0,3% -0,1% 0,0% 0,4%
4,8% 9,2% 20,4% 15,5% 10,1% 4,4% 8,6% 27,0%
-0,6% 0,0% 0,0% 0,6% -0,1% -0,1% 0,2% 0,1%
ZuidwestDrenthe
Landbouw Bouw, handel en reparatie Consumentendiensten Dienstverlenging & ICT Industrie – Samengevoegd Industrie – VGM Logistiek en groothandel Overheid, zorg en onderwijs
2.950 5.130 11.180 11.240 7.410 2.050 6.150 19.910
4,5% 7,8% 16,9% 17,0% 11,2% 3,1% 9,3% 30,2%
4,1% 7,7% 16,3% 17,8% 11,2% 3,5% 9,5% 30,0%
-0,4% -0,1% -0,6% 0,8% 0,0% 0,4% 0,2% 0,2%
3,9% 7,5% 16,3% 18,0% 11,2% 3,9% 9,5% 29,8%
-0,2% -0,2% 0,0% 0,2% 0,0% 0,4% 0,0% -0,2%
Noot: Aantallen afgerond op tientallen.
2. Locatietypevoorkeur Locatietypevoorkeur = aandeel banen op bedrijventerreinen ten opzichte van totaal aantal banen De locatietypevoorkeur is het aandeel van de totale werkgelegenheid dat op een bedrijventerrein gevestigd is. We bepalen de locatietypevoorkeur van bedrijven op basis van PWR (2020) en op basis van een gekwantificeerde trendanalyse: • De meest recente werkgelegenheidsgegevens vormen het uitgangspunt. De gegevens zijn uitgesplitst naar sector. Op basis van provinciale contouren van bedrijventerreinen is berekend welk deel van de werkgelegenheid op bedrijventerreinen is gevestigd. Op die manier wordt in het ramingmodel per sector de locatietypevoorkeur bepaald. • Aan de hand van historische gegevens uit het PWR analyseren we met het ramingmodel de historische ontwikkeling van de locatietypevoorkeur per sector. Aan de hand hiervan maakt het ramingmodel eerste aannames over de ontwikkeling van de locatietypevoorkeur per sector in de komende jaren. • Additioneel analyseren we de belangrijke trends en ontwikkelingen in relatie tot de ruimtevraag per sector en per regio. Deze kwantificeren we voor de locatietypevoorkeur. In onderstaande tabel geven we weer welke input we ten aanzien van locatietypevoorkeur hanteren voor de verschillende sectoren en regio’s.
Tabel 28: Ontwikkeling locatietypevoorkeur (LTV) per sector en regio
63
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
Regio
Sector
LTV 2022
LTV 2030 5,8% 50,4% 9,0% 30,0% 57,5% 74,5% 13,5%
Ontwikkeling 2022-2030 (%-punt) 0,0% 0,1% 0,0% 0,0% 3,2% 3,0% 0,0%
NoordDrenthe
Landbouw Bouw, handel en reparatie Consumentendiensten Dienstverlenging & ICT Industrie – samengevoegd Logistiek en groothandel Overheid, zorg en onderwijs
5,8% 50,3% 9,0% 30,0% 54,3% 71,5% 13,5%
ZuidoostDrenthe
Landbouw Bouw, handel en reparatie Consumentendiensten Dienstverlenging & ICT Industrie – Samengevoegd Industrie – Chemie Logistiek en groothandel Overheid, zorg en onderwijs
ZuidwestDrenthe
Landbouw Bouw, handel en reparatie Consumentendiensten Dienstverlenging & ICT Industrie – Samengevoegd Industrie – VGM Logistiek en groothandel Overheid, zorg en onderwijs
LTV 2040 5,8% 50,5% 9,0% 30,0% 59,7% 76,0% 13,5%
Ontwikkeling 2030-2040 (%-punt) 0,0% 0,1% 0,0% 0,0% 2,2% 1,5% 0,0%
5,6% 51,3% 10,1% 44,4% 85,3% 91,0% 58,5% 4,7%
5,6% 52,2% 10,3% 44,3% 87,5% 91,2% 64,0% 4,7%
0,0% 0,9% 0,2% -0,1% 2,2% 0,2% 5,5% 0,0%
5,4% 52,2% 10,5% 43,3% 87,6% 91,3% 65,0% 4,7%
-0,2% 0,0% 0,2% -1,0% 0,1% 0,1% 1,0% 0,0%
4,6% 51,3% 10,4% 32,4% 90,5% 86,5% 68,7% 17,2%
4,6% 50,7% 10,9% 32,0% 90,5% 88,1% 72,6% 17,5%
0,0% -0,6% 0,5% -0,4% 0,0% 1,6% 3,9% 0,3%
4,5% 50,3% 11,1% 32,0% 89,0% 88,2% 73,3% 17,3%
-0,1% -0,4% 0,2% 0,0% -1,5% 0,1% 0,7% -0,2%
3. Terreinquotiënt Terreinquotiënt = gemiddeld aantal vierkante meter kavel per werkzaam persoon Als onderdeel van deze raming heeft een uitgebreide data-analyse plaatsgevonden om het huidige ruimtegebruik per sector in beeld te brengen. Daarbij is een koppeling gemaakt van bedrijfskavels op bedrijventerreinen en het vestigingenbestand van de provincie. Zo kan op bedrijfsniveau het ruimtegebruik in kaart worden gebracht. Op basis hiervan hebben we per subregio en per sector het gewogen gemiddelde ruimtegebruik in de huidige situatie vastgesteld. De ontwikkeling van het terreinquotiënt per sector in de toekomst baseren we op: • De ontwikkeling van de algehele terreinquotiënt (totale netto uitgegeven voorraad gedeeld door totaal aantal banen op bedrijventerreinen) per subregio. Dit geeft een beeld van de ontwikkeling van het gemiddelde ruimtegebruik en daarmee het intensiever of juist extensiever worden van ruimtegebruik in de subregio’s. • De verhouding van het terreinquotiënt per sector in de regio’s ten opzichte van het terreinquotiënt per sector in de provincie. • Impact van trends en ontwikkelingen (zoals robotisering) op het ruimtegebruik per werknemer per sector.
IMPACT VAN LEEGSTAND OP TERREINQUOTIËNTEN
64
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
Leegstand op bedrijventerreinen, of een verlies aan banen bij bedrijven heeft een opwaarts effect op de terreinquotiënten (minder personeel op hetzelfde oppervlakte). De leegstand op bedrijventerreinen is bij terreinquotiënten (impliciet) meegeteld. Tot een niveau van frictieleegstand is dit geen probleem. Leegstand bóven dit niveau vertekent de terreinquotiënten. Uit de analyses van leegstand/aanbod per regio blijkt dat er geen sprake is van overmatige leegstand in de verschillende subregio’s. In onderstaande tabel geven we weer welke input we ten aanzien van terreinquotiënten hanteren voor de verschillende sectoren en regio’s. Tabel 29: Ontwikkeling terreinquotiënt (TQ) per sector en marktregio, in m² kavel Regio
Sector
NoordDrenthe
Landbouw Bouw, handel en reparatie Consumentendiensten Dienstverlenging & ICT Industrie – samengevoegd Logistiek en groothandel Overheid, zorg en onderwijs
TQ 2022 1.001 468 440 140 268 111 277
TQ 2030 1.051 491 440 140 281 122 277
Ontwikkeling 2022-2030 (in %) 5% 5% 0% 0% 5% 10% 0%
TQ 2040 1.104 516 440 140 295 128 277
Ontwikkeling 2030-2040 (in %) 5% 5% 0% 0% 5% 5% 0%
ZuidoostDrenthe
Landbouw Bouw, handel en reparatie Consumentendiensten Dienstverlenging & ICT Industrie – Samengevoegd Industrie – Chemie Logistiek en groothandel Overheid, zorg en onderwijs
1.088 484 589 210 515 360 879 277
1.142 508 589 210 541 378 879 277
5% 5% 0% 0% 5% 5% 0% 0%
1.200 534 589 210 568 397 879 277
5% 5% 0% 0% 5% 5% 0% 0%
ZuidwestDrenthe
Landbouw Bouw, handel en reparatie Consumentendiensten Dienstverlenging & ICT Industrie – Samengevoegd Industrie – VGM Logistiek en groothandel Overheid, zorg en onderwijs
1.351 417 323 234 282 291 313 277
1.419 438 323 234 296 306 344 277
5% 5% 0% 0% 5% 5% 10% 0%
1.489 460 323 234 311 321 362 277
5% 5% 0% 0% 5% 5% 5% 0%
B: Inventarisatie vervangingsvraag Om de vervangingsvraag per regio in kaart te brengen hebben we concrete transformatieplannen van gemeenten uitgevraagd en geanalyseerd, zie tabel hieronder. Vervangingsvraag ontstaat wanneer een (stuk) bedrijventerrein verdwijnt en de originele eindgebruikers een nieuwe locatie zoeken. Bij transformatie van een bedrijventerrein kan dus vervangingsvraag optreden. Tabel 30: Opgegeven transformatieplannen per gemeente Regio Noord-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidwest-Drenthe TOTAAL
Gemeente Assen Coevorden Meppel
Terrein Stadsbedrijvenpark De Holwert (Midden) Noordpoort
Verwachte vervangingsvraag 7,4 hectare 7,0 hectare 4,0 hectare 18,4 hectare
65
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
C: Indeling hard (plan)aanbod naar type bedrijventerrein Zie tabel hieronder voor de indeling van alle bedrijventerreinen met hard (plan)aanbod naar de typen bedrijventerreinen die we onderscheiden in Drenthe. Het gekozen type is gebaseerd op de kenmerken van het uitgeefbare aanbod per terrein. Tabel 31: Hard (plan)aanbod naar typen bedrijventerreinen Regio
Gemeente
Terrein
Noord-Drenthe Noord-Drenthe Noord-Drenthe Noord-Drenthe Noord-Drenthe Noord-Drenthe Noord-Drenthe Noord-Drenthe Noord-Drenthe Noord-Drenthe Noord-Drenthe Noord-Drenthe Noord-Drenthe Noord-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidoost-Drenthe Zuidwest-Drenthe Zuidwest-Drenthe Zuidwest-Drenthe Zuidwest-Drenthe Zuidwest-Drenthe Zuidwest-Drenthe Zuidwest-Drenthe
Aa en Hunze Assen Assen Assen Assen Assen Assen Midden-Drenthe Midden-Drenthe Midden-Drenthe Noordenveld Noordenveld Tynaarlo Tynaarlo Borger-Odoorn Coevorden Coevorden Coevorden Emmen Emmen Emmen Emmen Emmen Emmen Emmen Emmen Hoogeveen Hoogeveen Hoogeveen Meppel Meppel Meppel Westerveld
Bloemakkers uitbr. Groene Dijk Messchenveld Peelerpark Schepersmaat Werklandschap Assen-Zuid – Groene Zoom Werklandschap Assen-Zuid - Entreezone Leemdijk West Ossebroeken VAM/MERA Terrein Haarveld Wester Es Businesspark Ter Borch Vriezerbrug uitbr. II & III Aan de Strengen Europark Leeuwerikenveld II ROC Bargermeer Bedrijvenpark A37 B.P. Eigenhaard Businesspark Meerdijk Pollux Tweeling-Oost Tweeling-West Waanderveld Buitenvaart I & II De Wieken Riegmeer Blankenstein B Noord Fase II Oevers E Oeveraseweg
Uitgeefbaar aanbod 2,0 ha. 1,5 ha. 27,8 ha. 4,5 ha. 1,0 ha. 18,8 ha. 5,8 ha. 1,0 ha. 1,3 ha. 58,3 ha. 8,7 ha. 1,3 ha. 12,0 ha. 8,3 ha. 2,0 ha. 2,9 ha. 10,4 ha. 8,3 ha. 19,6 ha. 33,1 ha. 1,7 ha. 9,1 ha. 11,8 ha. 2,9 ha. 31,0 ha. 1,2 ha. 1,8 ha. 2,9 ha. 40,0 ha. 1,6 ha. 1,3 ha. 3,2 ha. 1,6 ha.
Type terrein Kleinschalig lokaal Kleinschalig lokaal Regulier gemengd Regulier gemengd Regulier gemengd Regulier gemengd groot Regulier gemengd groot Kleinschalig lokaal Kleinschalig lokaal Specifieke doelgroep Kleinschalig lokaal Regulier gemengd Specifieke doelgroep Regulier gemengd Lokaal kleinschalig Regulier gemengd groot Regulier gemengd groot Regulier gemengd groot Regulier gemengd groot Regulier gemengd groot Specifieke doelgroep Regulier gemengd Regulier gemengd Regulier gemengd Regulier gemengd groot Kleinschalig lokaal Regulier gemengd groot Regulier gemengd Regulier gemengd groot Regulier gemengd Regulier gemengd Kleinschalig lokaal Kleinschalig lokaal
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
D: Innovatiespotter thema’s bedrijventerreinen Drenthe Figuur 20: Innovatieve agrifood bedrijven op bedrijventerreinen
Figuur 21: Innovatieve circulaire bedrijven op bedrijventerreinen
66
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
Figuur 22: Innovatieve energie bedrijven op bedrijventerreinen
Figuur 23: Innovatieve health bedrijven op bedrijventerreinen
67
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
Figuur 24: Innovatieve high tech bedrijven op bedrijventerreinen
Figuur 25: Innovatieve ICT bedrijven op bedrijventerreinen
68
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
69
E: Overzicht (brede) begeleidingsgroep en marktpanel De begeleidingsgroep bestond uit vertegenwoordigers van de volgende overheden: • Provincie Drenthe • Gemeente Assen • Gemeente Coevorden • Gemeente Emmen • Gemeente Hoogeveen • Gemeente Meppel De brede begeleidingsgroep bestond aanvullend op bovenstaande namen uit vertegenwoordigers van de volgende overheden: • Gemeente Aa en Hunze • Gemeente Borger-Odoorn • Gemeente Midden-Drenthe • Gemeente Noordenveld • Gemeente Tynaarlo • Gemeente Westerveld • Gemeente De Wolden Het marktpanel bestond uit vertegenwoordigers van de volgende organisaties: • Parkmanagement Ondernemend Emmen • Agema – Lubers Bedrijfsmakelaars • Gemeente Meppel • Parkmanagement ICC-PMM Meppel • Boogaerdt Bedrijfsmakelaars • Boelens Jorritsma • Vermaas Makelaardij • Intermakelaars • Parkmanagement Ondernemend Coevorden • Kraatskaas • Gemeente Assen • Parkmanagement Ondernemend Assen • Bouwbureau Paas • Makelaars Huis/Wijnholds • Makelaardij Stuursma • Ondernemerscontact Noordenveld • NOM – Investerings- en Ontwikkelingsmaatschappij voor Noord-Nederland
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
1
Antwoord op bestuurlijke reacties behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe d.d. 28 september 2022 Op donderdag 14 juli heeft Stec Groep de behoefteraming bedrijventerreinen gepresenteerd tijdens het VDG PHO EZ overleg. Het onderliggende rapport is tot stand gekomen met input van de betrokken ambtenaren EZ en marktkenners (waaronder parkmanagers, NOM en bedrijfsmakelaars). Tijdens het VDG-overleg was er de wens om ook bestuurlijk een reactie te kunnen geven, voordat het rapport door Gedeputeerde Staten (GS) wordt vastgesteld. Hiertoe is gelegenheid geboden. Zes gemeenten hebben een reactie gegeven. Op basis hiervan heeft Stec Groep de rapportage aangepast en afgerond. Achtergrond De behoefteraming is richtinggevend voor te maken afspraken met (regio)gemeenten over de (her)ontwikkeling van bedrijventerreinen. Zoals opgenomen in de actualisatie van de Omgevingsvisie Drenthe, is de provincie Drenthe voornemens om de behoefteraming door de drie verschillende regio’s (Regio Groningen-Assen, Dutch TechZone en Regio Zwolle) kwantitatief en kwalitatief te laten vertalen in een regionaal programma bedrijventerreinen. Daarbij zullen ze de regio’s vragen om een visie te maken op de gewenste ruimtelijk-economische ontwikkeling, de regionale structuur van bedrijventerreinen en het toekomstperspectief voor (de bestaande) terreinen.
Voor de Drentse gemeenten buiten de drie regio’s zullen aanvullend programmeringsafspraken gemaakt worden. Antwoord en verwerking in rapportage van uw reacties Hierna gaan we – op hoofdlijn – in op de reacties en hoe wij deze hebben verwerkt in de definitieve rapportage. We gaan niet in op individuele reacties per gemeente, maar geven een antwoord op de hoofdthema’s die terugkomen in de reacties. Reactie: lokale ruimtevraag is voor gemeenten conservatief ingeschat Stec Groep heeft een provinciebrede behoefteraming opgesteld. Hierbij zijn de drie Corop-regio’s als uitgangspunt gehanteerd. Op dit niveau zijn namelijk de meest betrouwbare (prognose)cijfers (o.a. ten aanzien van toekomstige werkgelegenheid) beschikbaar. In de rapportage heeft Stec Groep een vertaling gemaakt naar type vraag (segmenten), locatievoorkeur (type werklocatie) en per gemeente. Deze vertaling is indicatief en kan lokaal (sterk) afwijken. In de rapportage is dit verhelderd. Advies van Stec Groep is om de cijfers op regioniveau te hanteren en van hieruit regionaal af te stemmen. Een andere verdeling van type vraag, locatievoorkeur en verdeling naar gemeente kan hierdoor ontstaan. Stec Groep stelt voor om de bovenkant van de geraamde bandbreedte te hanteren en beperkt uit te gaan van vervangingsvraag en additionele vraag.
Binnen deze vraag kan dan beoordeeld worden of er een noodzaak is om aanvullend aanbod te realiseren (of om plannen door te zetten). Met andere woorden: de regio’s kunnen in het vervolgproces een nadere inkleuring geven van de ruimtevraag. Reactie: monitoring is van belang om ruimtevraag goed te volgen De prognose van de ruimtevraag is tot stand gekomen op basis van een modelmatige benadering. Dit kan afwijken van de praktijk. Ook gaat het model (en de input die is gebruikt) uit van een zekere economische ontwikkeling. Uiteindelijk kan de economische groei (en ruimtevraag van bedrijven) hoger, maar zeker ook lager uitvallen. Stec Groep adviseert om te monitoren en tijdig bij te sturen. Door regionale afspraken / visies en hierin ook afspraken te maken over ‘versnellen’ en ‘vertragen’, kan hierbij helpen, evenals een periodieke herijking van de prognose. Dit is in de rapportage nogmaals benadrukt. Reactie: aanpassing in beschikbaar aanbod Ondanks diverse ambtelijke afstemoverleggen blijkt de aanbodsituatie beperkt gewijzigd te zijn ten opzichte van wat er in het rapport is opgenomen. Dit is waar nodig aangepast. Voor de regionale programmering adviseert Stec Groep om een actuele situatie van het aanbod (incl. kwalitatieve segmenten, beschikbaarheid en beperkingen) te hanteren als vertrekpunt.
Reactie: Rundedal opvoeren als mogelijke locatie voor zeer grootschalige ruimtevragers Aangezien regiogemeenten en provincie toestemming gegeven hebben voor ontwikkeling, wordt voor deze locatie een bestemmingsplan opgesteld. In de rapportage is dit toegevoegd.
Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226
2
Reactie: positie van gemeenten in regionale visies/programmering Een aantal gemeenten werkt nauw samen met gemeenten in meerdere Drentse regio’s. Hierdoor is interregionale afstemming over planning en programmering wenselijk. Dit is nogmaals benadrukt in de rapportage. Reactie: regionale afspraken over toegevoegde waarde bedrijven van ‘buiten’ Drenthe Er wordt gevraagd om kritisch te zijn/blijven op nieuwvestigingen zonder directe regionale binding en/of regionale meerwaarde. Met behulp van criteria en een uitgifteprotocol kan hier sturing aan gegeven worden. Dit is aangevuld in de rapportage. Reactie: behoud flexibiliteit in regionale afspraken Omdat de ruimtevraag niet exact modelmatig te ramen is, wordt gevraagd om flexibiliteit. Dit kan bijvoorbeeld door monitoring, periodieke herijking van cijfers/afspraken, maar ook doordat regiogemeenten afspraken maken over hoe te ‘versnellen’ bij een sterke toename in de ruimtevraag. Ook kan interregionale afstemming onderdeel zijn van de afspraken. Dit is in de rapportage aangevuld.