CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

2022-11-08 Brief PS Drenthe inzake behoefteraming bedrijventerreinen als basis voor regionale afspraken

RAAD: Lijst ingekomen stukken 31 december 2023, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Brief college inzake Regionale programmeringsafspraken bedrijventerreinen Zuidoost-Drenthe32.583 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

Aan: de voorzitter en leden van Provinciale Staten van Drenthe

Assen, 8 november 2022 Ons kenmerk 45/5.4/2022001732 Behandeld door team Economie en team Ruimte, Energie en Wonen (0592) 36 55 55 Onderwerp: Behoefteraming bedrijventerreinen als basis voor regionale afspraken Status: Ter informatie

Geachte voorzitter/leden, Hierbij bieden wij u ter informatie het rapport ‘Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 2022’ aan. Dit rapport hebben we laten opstellen om een actueel inzicht te krijgen in de toekomstige ruimtebehoefte aan bedrijventerreinen in Drenthe. Op 8 december 2021 hebben wij u hier tijdens een informatieve statenbijeenkomst ‘Acquisitie & Bedrijventerreinen’ een eerste keer over geïnformeerd. De Stec Groep heeft een presentatie gehouden over het stappenplan om te komen tot de behoefteraming bedrijventerreinen, met daarin specifieke aandacht voor grote ruimtevragers. Op 5 april 2022 hebben wij u per brief met kenmerk 14/5.5/2022000513 geïnformeerd over de stand van zaken met betrekking tot bedrijventerreinen in bredere zin en grote ruimtevragers. De behoefteraming dient als vertrekpunt in het vervolgproces om te komen tot regionale programmeringsafspraken. Middels deze brief informeren wij u graag nader over dit vervolgproces. Achtergrond In de geactualiseerde Omgevingsvisie hebben wij de behoefte uitgesproken voor een sterkere provinciale sturing op de (her)ontwikkeling van bedrijventerreinen en de vestiging van grote ruimtevragers in de provincie. Een behoefte die passend is bij de beweging die vanuit het Rijk is ingezet, om samen met de decentrale overheden de regie op de ruimtelijke ordening in Nederland te vergroten.

2 Aanleiding hiervoor vormt het feit dat urgente maatschappelijke opgaven zoals bijvoorbeeld het woningtekort, de transitie van de landbouw en de verduurzaming van de energievoorziening allemaal een grote ruimtelijke impact hebben. Mede ingegeven door de schaarste aan ruimte en de stikstofproblematiek, heeft het Rijk de provincies gevraagd nationale opgaven en doelen ruimtelijk te vertalen en te combineren met decentrale opgaven en ontwikkelingen. Dit als opmaat naar de vaststelling van ruimtelijke (ontwikkel)arrangementen per provincie in de tweede helft van 2023. Behoud van voldoende ruimte voor werken op bedrijventerreinen is een belangrijk onderdeel in bovengenoemd proces. Om zicht te krijgen op de verwachte behoefte aan bedrijventerreinen op de lange termijn in Drenthe – zowel in kwalitatieve zin als in kwantitatieve zin – is in de afgelopen periode bijgevoegde behoefteraming opgesteld. De behoefteraming vormt het vertrekpunt voor programmeringsafspraken over de (her)ontwikkeling van bedrijventerreinen en de vestiging van grote ruimtevragers die wij in de komende periode samen met alle Drentse gemeenten willen opstellen. Behoefteraming De bijgevoegde behoefteraming is het resultaat van een intensief gezamenlijk proces met de Drentse gemeenten.

De behoefteraming geeft inzicht in de verhouding tussen de verwachte vraag naar verschillende categorieën bedrijventerreinen en het aanwezige harde planaanbod. De concept versie van de behoefteraming is voorgelegd en besproken met alle Drentse gemeenten. Op basis daarvan is de behoefteprognose aangescherpt en verrijkt. In dit proces gaf een aantal gemeenten aan de inschatting van de verwachte ruimtevraag conservatief te vinden. Verschillende Drentse gemeenten ervaren in 2022 een sterke toename in de vraag naar bedrijventerreinen. En zijn van mening dat hier in de modelmatige inschatting van de ruimtevraag – die is gebaseerd op de historische uitgifte in de periode vóór 2022 – te weinig aandacht voor is. Een aantal gemeenten heeft ons dan ook verzocht de bandbreedte van de verwachte ruimtevraag te verruimen om daarmee recht te doen aan de actuele, snel veranderde, marktsituatie. Ook vanuit Groningen, waar momenteel de behoefte aan bedrijventerreinen wordt geraamd langs dezelfde modelmatige methode op basis van historische uitgifte, horen wij eenzelfde geluid dat de inschatting van de verwachte ruimtevraag onvoldoende recht doet aan de huidige marktsituatie. Op basis hiervan hebben wij dan ook besloten op voorhand de bovenkant van de geraamde bandbreedte van de verwachte ruimtevraag met 10% te verruimen als referentiekader voor de te maken afspraken in het vervolgproces.

Regionale programmeringsafspraken Om zorgvuldig om te gaan met onze waardevolle ruimte en te voorkomen dat er tekort of overaanbod aan bedrijventerreinen ontstaat op provinciale schaal, vragen wij gemeenten in regionaal verband – binnen de (verhoogde) bandbreedte – een voorstel te doen voor de te maken programmeringsafspraken.

3 In het voorstel vragen wij de regio’s onder meer aandacht te hebben voor: - omvang en profiel van het huidige regionale aanbod bedrijventerreinen; - de toekomstbestendigheid van het bestaande regionale aanbod; - de toekomstige regionale vraag, rekening houdend met trends en bestaande knelpunten, zowel kwalitatief als kwantitatief; - voorgestelde programmeringsafspraken, zowel kwalitatief als kwantitatief, op basis van de verwachte verhouding tussen vraag en beschikbaar aanbod. Wij kiezen ervoor om het vervolgproces zoveel mogelijk vorm te geven langs de bestaande samenwerkingsstructuren (Regio Groningen-Assen, Dutch TechZone en Regio Zwolle), waarin gemeenten reeds actief zijn. Enerzijds omdat in deze structuren reeds samenwerking plaatsvindt op het thema, anderzijds omdat de onderliggende regio’s in het kader van marktwerking en economische dynamiek en structuur een logische afbakening vormen. Met de Drentse gemeenten die niet deelnemen in één van de genoemde samenwerkingsstructuren, zal een maatwerktraject worden opgestart om te komen tot de gewenste afspraken. In de op te stellen programmeringsafspraken zal tot slot ook worden vastgelegd hoe deze worden gemonitord en tussentijds kunnen worden bijgesteld. Rol provincie De provincie heeft een faciliterende én toetsende rol in het vervolgproces.

Voor de doorlooptijd en kwaliteit van het vervolgproces is het van belang dat gemeenten een goed beeld hebben van de aard en reikwijdte van de te maken afspraken én het toetsingskader dat de provincie hanteert. In de komende maand zullen gemeenten worden benaderd voor een startbijeenkomst met als doel het proces in de regio’s op te starten en ons verzoek nader toe te lichten. De bovengenoemde startbijeenkomsten hebben ook tot doel te inventariseren in hoeverre gemeenten een ondersteuningsbehoefte hebben om te komen tot het gevraagde voorstel. Wij hebben besloten vanuit de bestaande begroting € 45.000,-- procesgeld vrij te maken waar gemeenten, indien nodig, aanspraak op kunnen doen om externe ondersteuning in te schakelen ten behoeve van het vervolgproces. Wij verwachten dat de afspraken tussen provincie en de regio’s voor de zomer van 2023 tot stand kunnen komen. De beoogde provinciale besluitvorming over deze programmeringsafspraken vindt plaats na het zomerreces van 2023. Vertrouwende u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. Hoogachtend, Gedeputeerde Staten van Drenthe,

, voorzitter Bijlage: Rapport ‘Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 2022’

, secretaris

F

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe Met aandacht voor grote ruimtevragers Stec Groep aan provincie Drenthe

28 september 2022

2

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

Inhoudsopgave 0

Samenvatting

4

1

Inleiding

7

1.1 1.2 1.3

2

Bedrijventerreinen in Drenthe in beeld 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6

3

5

32

Behoefteraming Noord-Drenthe ........................................................... 32 Ruimtevraag bedrijventerreinen ........................................................... 32 Aanbod.................................................................................................... 34 Behoefte (confrontatie vraag-aanbod) ................................................. 35 Behoefteraming Zuidoost-Drenthe ....................................................... 38 Ruimtevraag bedrijventerreinen ........................................................... 38 Aanbod.................................................................................................... 40 Behoefte (confrontatie vraag-aanbod) ................................................. 41 Behoefteraming Zuidwest-Drenthe ...................................................... 44 Ruimtevraag bedrijventerreinen ........................................................... 44 Aanbod.................................................................................................... 46 Behoefte (confrontatie vraag-aanbod) ................................................. 47

Aanbevelingen voor bedrijventerreinenstrategie 5.1 5.2 5.3

26

Ruimtevraag bedrijventerreinen ........................................................... 26 Uitbreidingsvraag .................................................................................. 26 Vervangingsvraag .................................................................................. 26 Additionele vraag ................................................................................... 27 Totale ruimtevraag................................................................................. 28 Aanbod bedrijventerreinen ................................................................... 29 Bestaande voorraad ............................................................................... 29 Hard planaanbod.................................................................................... 29 Behoefte (confrontatie vraag-aanbod) ................................................. 30

Behoefteraming per regio 4.1 4.1.1 4.1.2 4.1.3 4.2 4.2.1 4.2.2 4.2.3 4.3 4.3.1 4.3.2 4.3.3

9

Regionale economische structuur .......................................................... 9 Bedrijventerreinen ................................................................................. 11 Trends en ontwikkelingen ..................................................................... 15 Onderdelen behoefteraming ................................................................. 20 Interpretatie van behoefteraming ......................................................... 21 Vertaling vraag naar werkmilieus ......................................................... 24

Behoefteraming provincie Drenthe 3.1 3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.1.4 3.2 3.2.1 3.2.2 3.3

4

Waarom een nieuwe behoefteraming? .................................................. 7 Procesaanpak ........................................................................................... 7 Leeswijzer ................................................................................................. 8

51

Ga uit van vraag aan de bovenkant van bandbreedte ........................ 51 Beschikbare ruimte voor lokaal geworteld MKB is schaars ............... 52 Bepaal (samen) welke grootschalige ruimtevragers in Drenthe te faciliteren en waar.................................................................................. 53

3

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

5.4 5.5 5.6

Bijlagen

Werk samen in regionaal verband: maak keuzes en afspraken vanuit een duidelijk toekomstbeeld...................................................... 56 Ga aan de slag met beter benutten van de bestaande voorraad bedrijventerreinen.................................................................................. 58 Monitoring van belang om ontwikkelingen van vraag en aanbod te kunnen volgen.................................................................................... 59

60

A: Methodiek ....................................................................................................... 60 B: Inventarisatie vervangingsvraag ................................................................... 64 C: Indeling hard (plan)aanbod naar typen bedrijventerreinen ........................ 65 D: Innovatiespotter thema’s bedrijventerreinen Drenthe ................................ 66 E: Overzicht (brede) begeleidingsgroep en marktpanel .................................. 69

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

4

0 Samenvatting Behoefteraming belangrijke bouwsteen voor toekomstbestendige bedrijventerreinenmarkt in Drenthe Provincie Drenthe werkt aan een evenwichtige ontwikkeling van bedrijventerreinen. Een van de voorwaarden om de doelen van de Economische Koers Drenthe 2020-2023 te realiseren, is een goed vestigingsklimaat binnen Drenthe. Toekomstbestendige bedrijventerreinen en een breed gedragen acquisitiestrategie vormen hiervoor een belangrijk fundament. Zowel kwantitatief als kwalitatief moeten vraag en aanbod van bedrijventerreinen op elkaar passen. Provincie Drenthe heeft dan ook behoefte aan een nieuwe behoefteraming die de kwantitatieve behoefte in beeld brengt, maar ook inzicht biedt in de kwalitatieve behoefte. De resultaten van dit onderzoek zijn bovendien input voor de actualisatie van de Omgevingsvisie Drenthe en voor nadere afspraken met gemeenten in Drenthe over de ontwikkeling van bedrijventerreinen. Eerste bouwsteen: scherpe regiofoto van economie en ruimtegebruik bedrijventerreinen Om te komen tot een behoefteraming is eerst gekeken hoe de economie van Drenthe in zijn geheel en per regio functioneert. Hoe is de samenstelling naar sectoren, werkgelegenheid en bedrijvendynamiek en hoe vertaalt zich dat ruimtelijk op dit moment.

Waar bevindt zich de bedrijvigheid en werkgelegenheid? Hoeveel daarvan zit op (formele) bedrijventerreinen? Hoeveel ruimtebeslag is daarmee gemoeid? Hoe heeft zich dat over een langjarige periode ontwikkeld? Hoe is het beeld uitgesplitst naar sectoren en wat zijn de ruimtelijke kenmerken daarvan (kavelgrootte, milieucategorie, bereikbaarheid, etc.)? Ook is alle informatie die al beschikbaar is in de regio’s geïnventariseerd en gebruikt. Denk aan bedrijventerreinenstrategieën, kwalitatieve verdiepingen en lokale inventarisaties. Deze ruimtelijk-economische regiofoto zorgt voor nauwkeurige gegevens van onderaf, gebaseerd op de praktijksituatie op de bedrijventerreinenmarkt in Drenthe in zijn geheel en per regio. Raming uitbreidingsvraag op basis van economische- en werkgelegenheidsscenario’s en trends De informatie uit de regiofoto is gecombineerd met de verwachte economische- en werkgelegenheidsontwikkeling (WLO Hoog en WLO Laag 1) in Drenthe en inschattingen over de betekenis van trends als robotisering, circulaire economie en energietransitie op het (toekomstige) ruimtegebruik van bedrijven. Hierbij is ook een regionale marktpanel geraadpleegd met daarin experts op het vlak van regionale economie en bedrijventerreinen in Drenthe. Dit leidt tot een raming van de (A) autonome uitbreidingsvraag naar ruimte op bedrijventerreinen van bedrijven in Drenthe per regio.

Ofwel: het verwachte extra ruimtebeslag dat nodig is op bedrijventerreinen ten opzichte van nu 2. Daarnaast kan sprake zijn van ruimtevraag doordat bestaande bedrijventerreinen transformeren… Er kan ook vraag naar bedrijventerreinen ontstaan doordat een gemeente een bestaand bedrijventerrein omzet naar een andere functie, zoals woningen. Voor de (actieve) bedrijven op het bedrijventerrein moet dan vervangende ruimte worden aangeboden. Daarom noemen we dit (B) vervangingsvraag. We hebben bij alle regiogemeenten geïnventariseerd of dit soort plannen bestaan, om hoeveel hectare het precies gaat, om welk type bedrijven en bovenal hoe concreet de plannen zijn. Op basis hiervan hebben we de precieze vervangingsvraag bepaald. …en door nieuwe, grote ruimtevragers van buiten of belangrijke beleidswijzigingen Tot slot kan (C) additionele ruimtevraag ontstaan door de komst van grote, nieuwe bedrijven van buiten de regio of Drenthe, die niet in de reguliere raming te voorspellen zijn. En er kan extra (of andere) vraag ontstaan door grote beleidswijzingen en infrastructurele ontwikkelingen. Denk aan inzet op aantrekken van 1 Dit zijn de werkgelegenheidsscenario’s van CPB en PBL. Deze variëren op onder meer verwachte economische groei en demografische ontwikkeling. We hebben de scenario’s gecheckt en beoordeeld op realiteit voor Drenthe.

2 Hierin zijn bestaand beleid en bekende voorgenomen maatregelen onderdeel van de raming. Eventuele (onbekende) toekomstige koerswijzigingen niet.

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

5

nieuwe, andere typen van economische activiteit, sterkere inzet op bepaalde beleidsambities of de realisatie van een havenfaciliteit, waardoor extra economische activiteiten worden aangetrokken. De drie vraagonderdelen (A+B+C) bij elkaar vormen de totale ruimtevraag naar bedrijventerreinen in Drenthe per regio. Behoefte = totale ruimtevraag – hard planaanbod Vervolgens is gekeken hoeveel hard aanbod aan bedrijventerrein er is om de vraag te bedienen. Hard aanbod zijn bedrijventerreinen met een onherroepelijk vastgesteld bestemmingsplan. Vaak gaat het om terreinen die al bouwrijp en in uitgifte zijn. Maar het kan dus ook gaan om bedrijventerreinen waarvoor de schop nog in de grond moet. IJkpunt is de status van het bestemmingsplan. Gekeken is naar de omvang van het aanbod, maar ook naar de kenmerken daarvan. Past het aanbod bij het type bedrijven dat extra ruimte zoekt? Uit deze confrontatie kan komen dat er nog aanvullend bedrijventerrein nodig is. We noemen dat de behoefte. Hieronder staan de conclusies voor Drenthe per regio. Regio NoordDrenthe

ZuidoostDrenthe

ZuidwestDrenthe

Conclusies • Op termijn behoefte om extra kleinschalig lokaal aanbod te ontwikkelen in Noord-Drenthe. Voorlopig is er voldoende aanbod om in de vraag te voorzien. Kleinschalig lokale vraag is erg lokaal gebonden en doet zich dus vanuit de verschillende kernen gespreid over de regio voor. Eventueel nieuw aanbod moet ook gespreid over de regio ontwikkeld worden. Een aantal gemeenten sorteert voor op ontwikkeling van nieuw terrein voor lokaal MKB. • In het regulier gemengde segment in Noord-Drenthe zijn kavels van groter dan een hectare moeilijk te vinden terwijl hier wel vraag naar is. Mogelijk kunnen op korte termijn op locaties zoals Messchenveld kavels samengevoegd worden om in deze vraag te voorzien. Ook is gelet op de ruimtevraag in dit segment intensivering van bestaande bedrijventerreinen mogelijk aantrekkelijk. Er zijn diverse terreinen waar ruimte nog intensiever gebruikt kan worden. • In Noord-Drenthe is er een overaanbod aan regulier gemengde kavels met een omvang van kleiner dan een hectare. In de gemeente Groningen ontstaat op termijn een tekort aan (kleinere) regulier gemengde kavels om te voorzien in de vraag. Mogelijk ontstaat er dus ‘overloopvraag’ binnen de regio Groningen-Assen. In eerste instantie zal Bedrijvenpark Ter Borch een deel van die ruimtevraag accommoderen, maar mogelijk zijn ook andere locaties in Noord-Drenthe hiervoor interessant.

• Er is veel aanbod op het VAM/MERA terrein dat geschikt is voor grootschalige industriële en/of unieke (boven)regionale ruimtevragers. Voor grootschalige logistieke ruimtevragers is het terrein minder geschikt door afwezigheid van ontsluiting op een snelweg of N-weg. De unieke positie van het terrein, in relatie tot de transitie naar een circulaire economie, maakt dat zich in de toekomst voldoende kansen voordoen. Nu afstappen van dit profiel maakt het terrein kwetsbaar voor deze toekomstige ontwikkeling. • Er is op korte termijn behoefte aan kleinschalig lokaal aanbod in Zuidoost-Drenthe. Kleinschalig lokale vraag is erg lokaal gebonden en doet zich dus vanuit de verschillende kernen gespreid over de regio voor. Eventueel nieuw aanbod moet gespreid over de regio ontwikkeld worden. Denk aan (beperkte) uitbreiding van bestaande bedrijventerreinen. • Op regioniveau zijn er beperkt kavels geschikt voor ruimtevragers van groter dan 3 hectare. Dit terwijl er een aanzienlijke vraag is vanuit de sectoren industrie en logistiek en groothandel. Ruimtevraag is vaak grootschalig van aard. Ook zoeken (grootschalige) additionele ruimtevragers vaak naar kavels van 3 hectare of groter. Gemeenten in DTZ-verband en provincie willen daarom werk maken van de ontwikkeling van Rundedal voor grootschalige ontwikkelingen. Daarnaast is nog ruimte beschikbaar op De Tweeling.

• Er is op korte termijn behoefte aan kleinschalig lokaal aanbod in Zuidwest-Drenthe. Kleinschalig lokale vraag is erg lokaal gebonden en doet zich dus vanuit de verschillende kernen gespreid over de regio voor. Eventueel nieuw aanbod moet ook gespreid over de regio ontwikkeld worden. Een aantal gemeenten sorteert voor op nieuwe ontwikkeling van kleinschalige MKB-terrein. • Er is op regioniveau beperkt geschikt aanbod voor regulier gemengde ruimtevragers. Op korte termijn kunnen mogelijk ook regulier gemengde ruimtevragers zich vestigen op Riegmeer in Hoogeveen. Op korte termijn is er geen aanbod van kavels voor regulier gemengde ruimtevragers in Meppel. Wel is er een voorontwerp bestemmingsplan in procedure voor zacht plan Noord III. • Er is aanzienlijke vraag naar grootschalige kavels vanuit de sectoren logistiek en groothandel en industrie. Ook zoeken (grootschalige) additionele ruimtevragers vaak kavels van 3 hectare of groter. Voor kavels groter dan 3 hectare is alleen op Riegmeer geschikt aanbod te vinden. Op termijn kan er behoefte zijn om op Riegmeer meer grootschalige aanbod te creëren, vooral als additionele vraag zich voordoet.

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

6

Aanbevelingen • Ga uit van een autonome vraag die zich aan de bovenkant van de geraamde bandbreedte (WLO Hoog) begeeft. Dit lijkt het meest realistisch op basis van de huidige informatie en inzichten. • Hou echter strak vinger aan de pols via monitoring. De precieze ruimtelijke impact van veel grote ontwikkelingen, zoals de circulaire economie, zal komende jaren moeten blijken. • Beschikbare ruimte voor lokaal geworteld MKB is schaars en kan om kleinschalige lokale uitbreidingen vragen. Eerst moeten er wel afwegingskaders worden afgesproken, onder welke voorwaarden kan een ontwikkeling doorgang vinden. • Grootschalige ruimtevragers zijn (zeer) actief op de bedrijventerreinenmarkt, ook in Drenthe. Ons advies is om binnen Drenthe één of twee locaties aan te wijzen specifiek voor de vestiging van deze doelgroep. • Geef invulling aan regionale samenwerking op het gebied van vraag, aanbod en kwaliteit van de bestaande voorraad op bedrijventerreinen binnen de bestaande interprovinciale samenwerkingsverbanden. Zo sluiten de regio’s waarin wordt afgestemd ook goed aan op de marktregio’s in Drenthe. • Er vallen een aantal gemeenten buiten de interprovinciale samenwerkingsverbanden in Drenthe.

Voor deze gemeenten adviseren we te werken met een beknopt bedrijventerreinenplan waarbij de gemeente inzicht geeft in vraag en aanbod op bedrijventerreinen en de mogelijkheden in en kwaliteit van de bestaande voorraad. Afstemming met omliggende gemeenten/regionale samenwerkingsverbanden is daarbij wel aan te bevelen. • Ga aan de slag met beter benutten van de bestaande voorraad bedrijventerreinen en richt hierbij eerste aandacht op prioritaire locaties. Door bedrijventerreinen beter te benutten kan een deel van de ruimtevraag in de bestaande voorraad gefaciliteerd worden in plaats van in het groen.

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

7

1 Inleiding 1.1 Waarom een nieuwe behoefteraming? Provincie Drenthe werkt aan een evenwichtige ontwikkeling van bedrijventerreinen. Een van de voorwaarden om de doelen van de Economische Koers Drenthe 2020-2023 te realiseren, is een goed vestigingsklimaat binnen Drenthe. Toekomstbestendige bedrijventerreinen en een breed gedragen acquisitiestrategie vormen hiervoor een belangrijk fundament. Zowel kwantitatief als kwalitatief moeten vraag en aanbod van bedrijventerreinen op elkaar passen. De meest recente behoefteraming voor bedrijventerreinen in Drenthe is in 2013 opgesteld. De economie en opgaven zijn sindsdien flink veranderd. De druk op de ruimte is groot. Niet alleen vanuit bedrijvigheid, maar ook wonen, energie, biodiversiteit en landschap, et cetera. Zo merken provincie en gemeenten een toegenomen interesse in bedrijfskavels in heel Drenthe, is er steeds meer discussie over verdozing en verrommeling van het landschap, is de druk om nieuwe woningen te realiseren groot en neemt de noodzaak van toekomstbestendige bedrijventerreinen toe. Provincie Drenthe heeft dan ook behoefte aan een nieuwe behoefteraming die de kwantitatieve behoefte in beeld brengt, maar ook inzicht biedt in de kwalitatieve behoefte.

De resultaten van dit onderzoek zijn bovendien input voor de actualisatie van de Omgevingsvisie Drenthe en voor nadere afspraken met gemeenten in Drenthe over de ontwikkeling van bedrijventerreinen. Bovendien speelt op nationaal niveau de discussie over grip op grootschalige bedrijfsvestigingen, waarbij ministeries en provincies toewerken naar meer sturing en regie op dergelijke bedrijfsvestigingen. De behoefteraming (en daarmee de verwachte ruimtevraag van grootschalige bedrijven) en de beleidskeuzes ten aanzien van dit thema kunnen als input dienen voor dit traject op rijksniveau.

1.2 Procesaanpak De aanpak voor deze behoefteraming was vanaf het begin gericht op het zo goed mogelijk opbouwen van de raming (met lokale en regionale data) en het zorgen voor transparantie (begrip) en draagvlak. Deze raming is namelijk geen doel op zich. De uitkomsten zijn voor de regio’s en gemeenten input om vervolgstappen te zetten en de Drentse economie te versterken. In november 2021 is daarom gestart met een begeleidingsgroep (bestaande uit vertegenwoordigers van de provincie Drenthe en de gemeenten Assen, Coevorden, Emmen, Hoogeveen en Meppel) om het proces en aanpak te bespreken. Zowel ambtelijk als bestuurlijk zijn bijeenkomsten georganiseerd om input op te halen uit de verschillende regio’s en gemeenten. Ook zijn relevante beleidsstukken, informatie over bedrijvendynamiek en transformatieplannen opgehaald. Vervolgens is een bouwstenennotitie opgesteld. Deze notitie geeft een profielfoto van de bedrijventerreinenmarkt van Drenthe als geheel en de drie onderscheiden regio’s. De profielfoto gaat in op de specifieke regionale uitgangssituatie, de belangrijkste trends & ontwikkelingen, beleidsambities en de mogelijke impact hiervan op de ruimtebehoefte aan bedrijventerrein. De eerste versie van de bouwstenennotitie is ook besproken in een marktpanel waarin vertegenwoordigers van het bedrijfsleven

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

8

en kenners van de lokale en regionale bedrijventerreinenmarkt input konden leveren. Zie bijlage E voor een overzicht van de betrokken partijen. De bouwstenennotitie is de belangrijkste basis voor de behoefteraming. De ruimtevraag is berekend op basis van de lokale en regionale data en deze is afgezet tegen het beschikbare, harde planaanbod zoals door de gemeenten opgegeven in het meest recente IBIS-bestand van provincie Drenthe. De conceptraming is met de begeleidingsgroep besproken. Daarna zijn de resultaten ook aan alle gemeenten, marktkenners en in VDG PHO EZ-overleg gepresenteerd. Vervolgens zijn opmerkingen verwerkt in een definitief rapport.

1.3 Leeswijzer In hoofdstuk 2 geven we een overzicht van de ontwikkelingen op bedrijventerreinen in Drenthe. Ook kijken we vooruit en beschrijven we de belangrijkste structuurveranderende trends. Deze ontwikkelingen en trends zijn de basis voor de prognose. In hoofdstuk 3 presenteren we de behoefteraming op niveau van Drenthe, om deze vervolgens in hoofdstuk 4 te verdiepen naar de drie regio’s. In hoofdstuk 5 geven we aanbevelingen voor vervolg. In de bijlage leest u achtergrondinformatie over de prognose en de inputvariabelen. AFRONDINGSVERSCHILLEN MOGELIJK IN TABELLEN In verschillende tabellen in het rapport worden hectares afgerond naar gehele getallen. Afhankelijk van de decimalen achter het afgerond getal kan het voorkomen dat totalen in tabellen niet hetzelfde zijn als de som van de afgeronde getallen in de tabel.

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

9

2 Bedrijventerreinen in Drenthe in beeld De ruimtevraag naar bedrijventerreinen komt voor een groot deel vanuit bestaande, al in Drenthe gevestigde, bedrijven. De huidige situatie bepaalt dus in belangrijke mate de ruimtevraag van de toekomst. Daarnaast hebben trends en ontwikkelingen impact op de ruimtevraag. Deze kunnen zorgen voor nieuwe bedrijven, voor veranderingen in de activiteiten bij bestaande bedrijven, maar ook voor bedrijven die niet met de veranderingen mee kunnen en moeten krimpen of sluiten. De uitkomst van dit proces bepaalt de toekomstige ruimtevraag, zowel in omvang als in aard. De informatie die we in dit hoofdstuk presenteren gebruiken we om ons prognosemodel op te bouwen. We brengen eerst de huidige ruimtelijk-economische structuur van Drenthe en de regio’s in beeld en gaan vervolgens in op de belangrijkste trends en ontwikkelingen op de bedrijventerreinenmarkt. De gegevens en analyses in dit hoofdstuk zijn gebaseerd op de bouwstenennotitie.

2.1 Regionale economische structuur Provincie Drenthe bestaat uit 12 gemeenten. De prognose stellen we op voor drie regio’s: Noord-Drenthe, Zuidoost-Drenthe en Zuidwest-Drenthe. Deze regio’s komen overeen met de COROP-regio’s 3 in de provincie Drenthe. Deze regio’s zijn gekozen omdat de werkgelegenheidsprognoses die aan de basis staan van deze behoefteraming ook uitgesplitst zijn naar COROP-regio’s. We splitsen de uitbreidingsvraag naar bedrijventerreinen ook uit naar de gemeenten per regio waardoor de uitkomsten flexibel benut kunnen worden voor verschillende samenwerkingsverbanden. Zo werken Emmen, Coevorden, Hoogeveen (en Hardenberg) samen in Dutch Tech Zone, zijn de gemeenten Assen, Noordenveld en Tynaarlo onderdeel van Regio Groningen-Assen en werken De Wolden, Hoogeveen, Meppel en Westerveld samen met gemeenten in de Regio Zwolle. Figuur 1: Regio-indeling provincie Drenthe Uit analyse van verhuisbewegingen van bedrijven naar bedrijventerreinen in Drenthe blijkt dat circa 65% van de totale marktdynamiek in Drenthe plaatsvindt binnen de drie regio’s. De gemeenten binnen de drie onderscheiden regio’s vormen zo bezien een marktregio waarin het gros van de economische activiteiten plaatsvindt. De gemeenten Hoogeveen en Midden-Drenthe hebben een bijzondere positie binnen deze regionale structuur.

Zo is er voor Hoogeveen sprake van economische binding met zowel Zuidwest-Drenthe als ZuidoostDrenthe. Qua dagelijkse pendelstromen is Hoogeveen iets sterker verbonden met Zuidoost-Drenthe dan ZuidwestDrenthe. Qua verhuisbewegingen van bedrijven naar bedrijventerreinen is Hoogeveen veel sterker verbonden met Zuidwest-Drenthe dan Zuidoost-Drenthe. Ook wat economische structuur betreft sluit Hoogeveen meer aan bij Zuidwest-Drenthe. Voor Midden-Drenthe is er sprake van economische binding met zowel NoordEen COROP-gebied is een gebied tussen provincies en gemeenten in. COROP-gebieden zijn bedoeld voor regionaal onderzoek. Nederland bestaat uit 40 COROP-gebieden, Drenthe is opgemaakt uit drie COROP-gebieden.

3

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

10

Drenthe als Zuidoost-Drenthe. Zo is de grootschalige Attero/ETP locatie (ook wel VAM/MERA terrein) meer gericht op de Dutch TechZone en is Beilen en omstreken meer gericht op de RGA. Voor alle drie de regio’s geldt dat er enige dynamiek is met gemeenten uit omringende provincies. Dit heeft ook geresulteerd in de hierboven genoemde provincie-overstijgende samenwerkingen. In de behoefteraming maken we een confrontatie van vraag en aanbod in de drie regio’s. Daarbij hebben we uiteraard aandacht voor kwantitatieve en kwalitatieve verschillen aan de aanbodzijde. Kleinschalige lokale terreinen in plattelandsgemeenten vormen bijvoorbeeld geen alternatief voor grote regionale bedrijven uit de Drentse steden. Figuur 2: Regionaal-economische structuur Drenthe

Provincie stuurt op sterke, slimme en groene economie met impact Drenthe heeft de economische doelen en ambities in 2020 uitgewerkt in de Economische Koers 2020-2023. Daarin wordt gesteld dat de economie in de provincie zich kenmerkt door veel midden- en kleinbedrijf (mkb). Er zijn relatief veel familiebedrijven, die over het algemeen honkvast zijn. Grotere bedrijven in Drenthe zijn veelal actief in productie, waarbij research en development plaatsvindt bij de hoofdvestiging. De Drentse werkgelegenheid zit met name in de sectoren zorg, handel en industrie. De provincie noemt biomedische technologie, groene chemie, big data en materialen als kansrijke clusters/niches. Drenthe wil daarnaast extra accenten leggen op sectoren waar zij sterk in zijn en/of massa hebben. Het gaat daarbij om chemie, (maak)industrie en agribusiness. Daarnaast is er aandacht voor groeibriljanten: health & life sciences, logistiek en vrijetijdseconomie.

11

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

Ook regionaal wordt er gewerkt aan economische doelen en ambities. Iedere provincie-overstijgende regio heeft verschillende accenten binnen het economische beleid. De regio Groningen-Assen richt zich op agrifood, biobased materials, energie, gezondheid en ICT. Met het Economisch Platform wordt in de regio gewerkt aan samenwerkingen tussen bedrijven onderling en bedrijven met overheid en kennisinstellingen. Ook is de regio bezig met het opstellen van een regionale bedrijventerreinenvisie, dit zal deels input vormen voor de verstedelijkingsstrategie van de regio. De Dutch TechZone richt zich op specialistische en hoogwaardige (maak)industrie en verbonden servicebedrijven. Via de Dutch TechZone zijn Duitsland, Scandinavië en de Randstad (multimodaal) bereikbaar. De Dutch TechZone doet samen met de gemeente Aa en Hunze en Borger-Odoorn onderzoek naar het toekomstbestendig houden/maken van de bedrijventerreinenvoorraad. De regio Zwolle richt zich op de sectoren kunststoffen, health en agri & food. Daarnaast is er aandacht voor de sectoren logistiek, e-commerce, vrijetijdseconomie en slimme maakindustrie. De regio Zwolle is eveneens bezig met een verstedelijkingsstrategie. Ook doet de regio Zwolle onderzoek naar het toekomstbestendig houden/maken van de bedrijventerreinenvoorraad.

2.2 Bedrijventerreinen Bedrijventerreinen goed voor circa een derde van de economie en 40% toegevoegde waarde De bedrijventerreinen van Drenthe hebben een duidelijke relatie met de uitdagingen en ambities van de provincie. Drenthe telt 123 bedrijventerreinen. Tabel 1: Ruimtelijk-economisch belang bedrijventerreinen Drenthe

4.990 bedrijfsvestigingen circa 11% van totaal aantal vestigingen

69.800 werkzame personen circa 31% van totale werkgelegenheid

2.345 netto uitgegeven hectare circa 1% van totale landoppervlakte

circa € 5,5 miljard toegevoegde waarde circa 39% van bruto regionaal product

Bron: PWR, 2020; CBS, 2022; IBIS, 2022; Bureau BUITEN, 2021.

De gezamenlijke netto uitgegeven oppervlakte op bedrijventerreinen in de provincie is circa 2.345 hectare . Dit is circa 1% van het totale landoppervlakte. Bedrijventerreinen in Drenthe huisvesten bijna 5.000 bedrijven die goed zijn voor circa 69.800 banen. Zo’n 31% van alle werkgelegenheid in de regio is daarmee op een bedrijventerrein gevestigd, dergelijke aantallen en aandelen zien we ook in veel andere provincies in Nederland. Aanvullend hangt naar verwachting circa 14% van de banen in de provincie op een of andere manier samen met de activiteiten die op de bedrijventerreinen plaatsvinden. Dit noemen we de indirecte werkgelegenheid. Denk aan schoonmaakdiensten, financiële en zakelijke dienstverlening, reparatiediensten en de bakker die de broden voor de bedrijfskantine bezorgt. Daarnaast is zo’n 40% van het BRP afhankelijk van bedrijventerreinen. Daarmee zijn bedrijventerreinen een cruciale schakel in het economisch functioneren van Drenthe. Juist op bedrijventerreinen komen de belangrijke transities rondom energie, klimaat, circulaire economie en digitalisering samen. Hier zijn de bedrijven gevestigd die huizen moeten verduurzamen. Hier is ruimte voor grootschalige duurzame energieproductie en hier klopt het hart van de circulaire economie. Voor het toekomstig verdienvermogen en de brede welvaart in de provincie is voldoende plek voor bedrijventerreinen dus essentieel.

In bestaande voorraad opgaven in energietransitie en circulaire economie: kans voor opwaardering In 2020/2021 heeft de provincie een onderzoek laten uitvoeren naar de toekomstbestendigheid van de bestaande voorraad aan bedrijventerreinen. 4 Hierbij is gekeken naar de fysiek-ruimtelijke (zoals uitbreidings-/schuifruimte, uitstraling openbare ruimte en vastgoed en digitale bereikbaarheid), sociaaleconomische (zoals werkgelegenheid, organisatiegraad en toegevoegde waarde) en duurzame kant (zoals energietransitie en klimaatadaptatie) van bedrijventerreinen. Op fysiek-ruimtelijk vlak scoren de Drentse terreinen hoog. Dit is vooral te danken aan de digitale bereikbaarheid en de goede staat van de openbare ruimte. Op sociaaleconomisch vlak presteren de terreinen gemiddeld, waarbij de scores op het 4

Bureau BUITEN (2021), Toekomstbestendige bedrijventerreinen Drenthe.

12

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

thema veiligheid relatief hoog zijn en juist minder op het gebied van voorzieningen en organisatiegraad. De bedrijventerreinen in Drenthe blijven achter op de pijler duurzaam en gezond. De grootste opgave ligt op het thema energietransitie. Figuur 3 3: Uitkomsten onderzoek naar toekomstbestendige bedrijventerreinen Drenthe

Bron: Toekomstbestendige bedrijventerrienen Drenthe - Bureau BUITEN, 2021.

Vraag naar bedrijventerreinen is conjunctuurgevoelig De vraag naar bedrijventerreinen beweegt zich op de golven van de conjunctuur. Dit is in Drenthe ook terug te zien (zie onderstaand figuur). De beschikbaarheid en de kwaliteit van het aanbod speelt ook een rol in het uitgifteniveau. Tegelijkertijd is er ook een sterke relatie tussen uitgifte van nieuwe bedrijventerreinen en de kwaliteit van de bestaande voorraad. Bedrijven die bouwen op nieuwe bedrijventerreinen laten in een deel van de gevallen bestaande locaties achter. Een goede balans tussen nieuw en bestaand is van belang om de kwaliteit op bestaande terreinen op peil te houden. Figuur 44: Historische uitgifte in netto hectare naar regio 30 25 20 15 10 5 0 2010

2011

2012

2013

2014

Noord-Drenthe

2015

2016

Zuidoost-Drenthe

2017

2018

2019

2020

2021

Zuidwest-Drenthe

Bron: IBIS, 2022.

Het jaar 2022 belooft daarnaast een recordjaar te worden in de uitgifte van bedrijventerreinen voor Drenthe. Dit geldt ook voor veel andere plekken in Nederland. In de eerste maanden van het jaar zijn diverse kooptransacties geweest in Drenthe. We denken dan onder andere aan Fage (15 hectare in Hoogeveen), M&G (6 hectare in Assen), Re-buildit (6 hectare in Emmen) en PostNL (2 hectare in Hoogeveen) 5. Bovendien lijken er nog enkele zeer grootschalige transacties openbaar bevestigd te worden in de komende periode. Met andere woorden, de Drentse bedrijventerreineneconomie draait op volle toeren. Sterke kwalitatieve verschillen zichtbaar tussen regio’s In onderstaande tabel hebben we een aantal belangrijke kenmerken van de bedrijventerreinenmarkt in de drie regio’s weergegeven. Hiermee wordt een aantal verschillen tussen de marktgebieden duidelijk, zoals de verdeling van banen naar sectoren en de intensiteit van het ruimtegebruik op bedrijventerreinen. Tabel 2: Factsheet regionaal-economische structuur bedrijventerreinen Deze behoefteraming hanteert als peildatum 1-1-2022, deze transacties worden dus zowel in de vraag als in het aanbod niet meegenomen.

5

13

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

Aantal banen Aandeel banen op bedrijventerreinen Omvang BTvoorraad Gemiddeld ruimtgebruik (terreinquotiënt) Typering

Noord-Drenthe 87.300

Zuidoost-Drenthe 68.700

Zuidwest-Drenthe 66.300

27%

33%

36%

548 ha

1.082 ha

714 ha

230 m² kavel per werknemer

476 m² kavel per werknemer

292 m² kavel per werknemer

• Gemengde economische structuur. Aantal grote distributie- en sorteercentra (o.a. PostNL, Jumbo) • Intensief ruimtegebruik (m² per werknemer) • Ook veel dienstverlening, overheid & zorg op bedrijventerreinen (o.a. GGD, GGZ, private (thuis)zorgpartijen & interieurreiniging) • Sterke relatie met de Regio Groningen-Assen, o.a. duidelijk zichtbaar in dagelijkse woonwerkpendel

• Industrie (high tech, chemie) sterk vertegenwoordigd • Hoog aandeel werkgelegenheid op bedrijventerreinen • Dutch TechZone speelt in op trends en ontwikkelingen in maakindustrie (o.a. verhogen arbeidsproductiviteit)

• Hoog aandeel werkgelegenheid op bedrijventerreinen • Sterke aanwezigheid voedingsmiddelenindustrie • Invloed Regio Zwolle en Port of Zwolle, o.a. duidelijk zichtbaar in dagelijkse woon-werkpendel • De gemeente Hoogeveen is zowel verbonden met ZuidwestDrenthe (agrifood en voedingsmiddelenindustrie) als Zuidoost-Drenthe (onderdeel Dutch TechZone sterk op maakindustrie)

14

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

Clusters van sectoren in de Drentse economie als input voor prognoseparameters Om de invloed van groei van clusters op de ruimtevraag goed in beeld te kunnen brengen is het belangrijk om de economische clusters op bedrijventerreinen in beeld te hebben. Hiervoor maken we gebruik van de werkwijze van Innovatiespotter (zie kadertekst). Door de economische clusters en de onderlinge samenhang hiervan in kaart te brengen kunnen we onze verwachtingen voor de toekomst van de sectoren in de raming in een gedetailleerdere en meer samenhangende context plaatsen. Deze informatie over economische clusters en de onderlinge overlap/samenhang daarvan gebruiken we als input voor de parameters in het prognosemodel. Zie tabellen hieronder voor korte conclusies per cluster op bedrijventerreinen in Drenthe. Zie bijlage D voor uitvergrote versies van onderstaande afbeelding. Agrifood

Circulair

Energie

Grote innovatieve Agrifood bedrijven zijn vooral op bedrijventerreinen in Zuidoosten Zuidwest-Drenthe te vinden. Tussen de innovatieve Agrifood bedrijven zitten enkele grote bedrijven met veel werknemers. Denk aan bedrijven zoals FrieslandCampina en Meat Friends. Het thema Agrifood overlapt in Drenthe vaak met de thema’s Circulair en High Tech.

Grote innovatieve Circulaire bedrijven zijn vooral in Zuidoost- en ZuidwestDrenthe op bedrijventerreinen te vinden, vooral in Hoogeveen is een cluster zichtbaar. Ook zien we een aantal Circulaire bedrijven rondom de haven van Meppel. Denk bij het thema Circuliar aan bedrijven zoals Vepa en Low & Bonar.

Grote innovatieve Energie bedrijven zijn verspreid door Drenthe op bedrijventerreinen te vinden. Denk aan bedrijven zoals ATTERO en RENDO. Het thema Energie overlapt in Drenthe vaak met High Tech.

Health

High Tech

ICT

Het aantal innovatieve health bedrijven op bedrijventerreinen is relatief beperkt, het betreft echter vaak wel grotere bedrijven. Grote health bedrijven zijn verspreid door Drenthe op bedrijventerreinen te vinden. Ook zien we een aantal Health startups terugkomen op de HealthHub in Roden. Denk verder bij Health aan bedrijven zoals PRA Health Sciences (nu ICON), Astellas Pharma en Alliance Healthcare.

High Tech is verreweg het grootste innovatieve thema op bedrijventerreinen in Drenthe. Op veel bedrijventerreinen in de provincie zijn innovatieve High Tech bedrijven te vinden, ook op de kleinere bedrijventerreinen. Denk bij High Tech aan bedrijven zoals Teijin, DSM en Trivium. Ook zien we de gedeelde smart factory Technologies Added terugkomen in Emmen en zien we de Fokker faciliteiten terugkomen in Hoogeveen.

ICT bedrijven zijn verspreid door Drenthe op bedrijventerreinen te vinden. Deze bedrijven zijn gemiddeld iets kleiner van omvang in vergelijking met bijvoorbeeld innovatieve High Tech bedrijven. Denk bij ICT aan bedrijven zoals ASUS en Aareon.

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

15

VOORBIJ DE SBI CODERING: CLUSTERS VAN (INNOVATIEVE) BEDRIJVEN REAL TIME IN BEELD Innovatiespotter heeft een robuuste werkwijze ontwikkeld waarmee startups en bestaande bedrijven die actief zijn in innovatieve clusters/topsectoren opgespoord kunnen worden. Dagelijks worden online gegevens over twee miljoen bedrijven in Nederland door Innovatiespotter verzameld. Een team van data scientists analyseert deze gegevens met hulp van Big Data en Machine Learning en clustert de resultaten bij allerlei (topsector)thema’s. Bronnen voor de analyse zijn de websites van bedrijven, rapporten, roadmaps, nieuwsberichten, alsmede de analyses en onderzoeken van de topsectoren zelf. Maar ook netwerken waarin de bedrijven actief zijn, regelingen waarvan zij gebruik maken, et cetera. Het grote voordeel van deze werkwijze is dat deze veel secuurder en completer is dan een traditionele clusteranalyse gebaseerd op SBI-codes. De SBI-analyse laat cross-sectorale activiteiten niet zien terwijl onze gezamenlijke analyse met Innovatiespotter dat wél kan.

2.3 Trends en ontwikkelingen Verschillende ‘next economy’ trends van invloed op omvang en aard ruimtevraag bedrijventerreinen Ontwikkelingen en innovaties volgen elkaar in de hedendaagse markt in hoog tempo op. Door technologische ontwikkelingen (digitalisering, nieuwe productietechnieken) en maatschappelijke opgaven (klimaat, energie, circulair) herstructureren bedrijven hun (productie)processen en kiezen zij voor een andere vormen van samenwerking. Technologische vooruitgang zorgt voor een nieuwe dynamiek in de locatiekeuze en het gebruik van robots, digitale innovaties en de ‘internet of things’ leiden tot verhoogde productie, efficiëntie en flexibiliteit. Er wordt ook wel gesproken over de ‘vierde industriële revolutie’ (industrie 4.0). De oude verticale, hiërarchische economische structuur verandert steeds meer in een netwerkeconomie. Samenwerking, diversiteit en kennisuitwisseling tussen bedrijven (werknemers), overheden en onderwijs- en kennisinstellingen zijn daarbij steeds belangrijker om innovatie te creëren. De ‘next economy’ is het gevolg van meerdere op elkaar passende ontwikkelingen, die op dit moment in de markt worden waargenomen.

We gaan in op drie prominente ontwikkelingen hierbinnen die naar verwachting de grootste invloed op (de vraag naar) bedrijventerreinen in Drenthe gaan hebben en welke impact deze hebben op de gehanteerde prognoseparameters in deze behoefteraming. In de bijlage zijn alle uitgangspunten voor de prognoseparameters te vinden. Tabel 3: Circulaire economie – impact op ruimtevraag Effect op…

Ruimtevraag (kwantitatief en kwalitatief)

Prognoseparameters

Toelichting • Overgang naar 100% circulaire economie vraagt extra ruimte. Bestaande bedrijven zetten nieuwe activiteiten en productielijnen op en hebben meer ruimte nodig voor het verzamelen, tussentijds opslaan en hoogwaardig scheiden van secundaire materiaalstromen. Bovenal is schuifruimte nodig om juist op bestaande terreinen herontwikkeling en transformatie naar circulaire economie mogelijk te maken. • Tot 2030 vooral nog vraag naar plekken om te experimenteren en opschalen, daarna steeds meer ruimte voor volledige circulaire productie en logistiek. Echte serieuze ruimtelijke impact dus pas tegen 2030 en daarna. • Concentratie van circulaire ruimtevraag op plekken met een kwalitatief onderscheidend profiel. Denk aan plekken waar stromen (grondstoffen, reststromen, warmte, water) maar ook kennis en innovatie makkelijk uitgewisseld kunnen worden. Circulaire bedrijven werken steeds meer cross-sectoraal samen rond een specifiek thema, product of plek met een unieke locatiekwaliteit • Levensfase, aard en omvang materiaalstromen en productiewijze bepalen locatiekeuze. Enerzijds verdere concentratie van ruimtevraag op multimodale, industrieel-logistieke locaties met veel ruimte en waar bijvoorbeeld ook geluid of geur mag vrijkomen.

Anderzijds groeiende focus op vestigingsplekken in of aan de rand van stad, waar kennis, talent, innovatie en productie samenkomen (zoals circulaire innovatiedistricten, campussen en ambachtscentra). • Werkgelegenheid: beperkt tot geen kwantitatief effect. • Locatietypevoorkeur (LTV): per saldo verwachten we een licht stijgende LTV, met name in de industriële sectoren en de logistiek.

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

16

• Terreinquotiënt (TQ): we verwachten dat het ruimtegebruik door deze trend meer stijgt dan de werkgelegenheid. Dit betekent dat de terreinquotiënt in het prognosemodel licht toeneemt door de circulaire transitie. Dit is vooral het geval in de sectoren industrie, logistiek en bouw.

Tabel 4: Digitalisering – impact op ruimtevraag Effect op…

Ruimtevraag (kwantitatief en kwalitatief)

Prognoseparameters

Toelichting • Komende jaren verwachten we een sterke groei van robotisering en automatisering in de industrie, logistiek en bouw. Logistiek en bouw kennen nog een lage robotdichtheid in Nederland, terwijl er een enorm potentieel is. Bovendien is krappe arbeidsmarkt een belangrijke versneller van deze trend. • Corona kan robotisering en automatisering extra boosten. Zo overwegen steeds meer bedrijven om een deel van hun productieketen terug te halen of dichterbij te organiseren om zo kosten en leveringsrisico’s te reduceren (re- of nearshoren). Vooral interessant voor activiteiten die door automatisering en robotisering beter, sneller en goedkoper in Nederland gemaakt kunnen worden en voor kritieke componenten en producten. • Ruimtevraag blijft hierdoor toenemen met op langere termijn afzwakking. Toenemende robotisering leidt tot verdere schaalvergroting en productiegroei en leidt zeker komende vijf tot tien jaar tot toenemende ruimtevraag. Op langere termijn verwachten we dat minder uitbreidingsruimte nodig is. Na robotisering kunnen bedrijven immers efficiënter de ruimte benutten, bijvoorbeeld door de hoogte in te gaan. Zo kan een op maat gemaakte robot plekken op hoogte bereiken die voor een mens ontoegankelijk zijn. Dit verhoogt de effectiviteit per kubieke meter in een pand en daarmee ook de effectiviteit per vierkante meter.

• Robotisering verandert fabrieken en logistieke hallen steeds meer in ICT-omgevingen. Behoefte aan locaties met voldoende aanbod aan én trekkracht op hoogwaardige en technische vakmensen neemt verder toe. Stedelijke regio’s zijn hierbij in het concurrentievoordeel, ook omdat hier de grootste bouw- en verduurzamingsopgave ligt. • Tegelijkertijd speelt lokale gebondenheid een belangrijke rol voor met name industriële bedrijven. Deze bedrijven zullen als het even kan willen vernieuwen en doorgroeien op of direct nabij de huidige plek. • Werkgelegenheid: beperkt tot geen kwantitatief effect. • Locatietypevoorkeur (LTV): we verwachten een neutraal effect op de LTV. Door robotisering en automatisering zijn sommige bedrijfsactiviteiten schoner en stiller en daardoor makkelijker te combineren met andere functies, ook buiten formele bedrijventerreinen. Toch zal het voor veel bedrijven aantrekkelijk zijn om juist op bedrijventerreinen gevestigd te zijn en blijven. • Terreinquotiënt (TQ): naar verwachting stijgt het ruimtegebruik door deze trend meer dan de werkgelegenheid. Bedrijven in onze lange termijn verkenning industrie voor Drenthe (Stec Groep, 2018) geven bijvoorbeeld aan dat de robots vaak meer ruimte in nemen of ‘naast’ het personeel ingezet wordt. Daardoor neemt de terreinquotiënt in het prognosemodel licht toe.

Dit is vooral het geval in de sectoren industrie en logistiek, maar bijvoorbeeld ook – in lichtere mate – in de bouw, handel en reparatiesector. Wel is dit naar verwachting vooral een effect op de korte (2025) tot middellange termijn (2030).

Tabel 5: Energie & klimaat – impact op ruimtevraag Effect op…

Ruimtevraag (kwantitatief en kwalitatief)

Toelichting • Verdere groei van energie-infrastructuur op bedrijventerreinen. Tennet en regionale netbeheerders hebben richting 2030 en 2050 forse investeringsplannen, waarbij regelmatig ook bedrijventerreinen in beeld zijn. Dit vraagt ruimte. Afhankelijk van type elektriciteitsstation kan het om halve tot wel tien hectare of meer gaan. Soms ook tijdelijke prefab oplossingen. • Toenemende ruimtelijke concentratie van duurzame energieproductie om net slimmer te benutten. Door bijvoorbeeld wind en zon op één locatie te combineren wordt optimaal gebruik gemaakt van de beschikbare infrastructuur en transportcapaciteit. Vooral bedrijventerreinen dicht bij energienetwerken waar grootschalige opwekking van energie gecombineerd kan worden met bijvoorbeeld uitwisseling van warmte en energieopslag zijn dan extra aantrekkelijk. • Groei van (groene) waterstofproductie vraagt ruimte. Omvang van een waterstoffabriek hangt onder meer af het vermogen dat de fabriek produceert en het type elektrolyse. Op steeds meer bedrijventerreinen zullen komende jaren initiatieven opkomen en dus ruimte vragen. Verwachting is dat de groene waterstofproductie pas vanaf 2030 en vooral 2040-2050 de schaal zal bereiken die nodig is om aan de vraag te voldoen. De echt grootschalige productie concentreert zich daarbij in de Nederlandse zeehavens. • Vervoer op bedrijventerreinen wordt verduurzaamd.

Onzeker is wat de overhand krijgt: elektriciteit, waterstof of wat anders. Zeker is dat dit nieuwe ruimtevraag met zich meebrengt voor waterstoftankstations, laadpleinen, vulpunten met biobrandstoffen, et cetera. Denk daarnaast aan logistieke hubs waar goederen efficiënt gebundeld en overgeladen kunnen worden op emissievrije en kleinere distributievoertuigen. Vooral op bedrijventerreinen aan de rand van de stad verwachten we deze ruimtevraag. • Locatiefactor ‘energie en klimaat’ steeds belangrijker bij investeringsbeslissingen. Een groeiende groep bedrijven, ontwikkelaars, beleggers en financiers ziet de meerwaarde en noodzaak van groene,

17

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

Prognoseparameters

klimaatadaptieve bedrijventerreinen voor hun voortbestaan en laat dit steeds zwaarder wegen in hun investeringsbeslissingen en locatiekeuzes. • Werkgelegenheid: beperkt tot geen kwantitatief effect. • Locatietypevoorkeur (LTV): per saldo verwachten we een neutraal tot licht positief effect op de LTV. • Terreinquotiënt (TQ): geen specifiek effect te verwachten door deze trend op de terreinquotiënt, al kan de tendens om duurzaam en maatschappelijk verantwoord te ondernemen betekenen dat bedrijven ook kritischer kijken naar hun ruimtegebruik. Dit kan de terreinquotiënt drukken. In de prognose gaan we nu uit van een neutraal effect.

Bredere (maatschappelijke) trends Naast de next economy spelen nog een aantal bredere trends op en rondom bedrijventerreinen. Hieronder lichten wij de belangrijkste brede trends toe. Vrijkomende agrarische bebouwing (VAB) In de provincie Drenthe wordt verwacht dat er in de periode 2012-2030 zo’n 2 miljoen vierkante meter agrarische bebouwing vrijkomt, waarvan voor zo’n 0,8 miljoen vierkante meter geen nieuwe bestemming wordt gevonden 6. Het is mogelijk dat dit een alternatief vestigingsmilieu vormt voor lichtere bedrijvigheid dat normaal gesproken op een bedrijventerrein is gevestigd. In de Provinciale omgevingsverordening van Drenthe is opgenomen dat “een ruimtelijk plan kan voorzien in alternatieve gebruiksmogelijkheden voor vrijkomende agrarische bebouwing als in dat ruimtelijk plan wordt aangetoond dat: (1) de nieuwe (bedrijfs)activiteit niet milieubelastend van aard is en (2) de woonfunctie van de vrijkomende agrarische bedrijfsbebouwing gehandhaafd blijft”. Kwantitatief zal het effect op bedrijventerreinen daardoor relatief beperkt zijn, maar voor kleinschalige lokale bedrijventerreinen kan dit bijvoorbeeld wel een effect hebben. We zien dat op dit moment zo’n 18% van de Drentse werkgelegenheid in het buitengebied is gevestigd (buiten bevolkingskernen en bedrijventerreinen).

In absolute aantallen gaat het met name om banen in de sectoren ‘landbouw’, ‘consumentendiensten’ (horeca, recreatie, etc.) en ‘overheid, zorg en onderwijs’ (defensie, gevangenissen, verzorgingstehuizen). Er zijn ook grotere bedrijven in het buitengebied waarvoor VAB’s geen alternatief vormen, maar die qua activiteiten en omvang wel op een bedrijventerrein zouden passen. Denk aan Rademakers Gieterij in Klazienaveen, aannemersbedrijf Paas in Nieuw-Buinen of Ruitenberg Ingredients in Ruinerwold. Tabel 6: Economie in het Drentse buitengebied (buiten bedrijventerreinen en bevolkingskernen) Sector Landbouw Bouw, handel en reparatie Consumentendiensten Dienstverlening & ICT Industrie (totaal) Logistiek en groothandel Overheid, zorg en onderwijs Totaal

Aantal banen 8.890 3.960 8.330 5.440 1.440 2.270 8.740 39.080

Aandeel in totale werkgelegenheid per sector 86% 22% 20% 15% 5% 11% 13% 18%

Bron: PWR, 2020; GIS-analyse en bewerking: Stec Groep, 2022.

Verkleuring De afgelopen jaren vindt een toenemende verkleuring van bedrijventerreinen plaats. Het gaat dan bijvoorbeeld om activiteiten binnen de detailhandels- en vrijetijdssector die steeds vaker op zoek zijn naar een (grootschalige) ruimte op relatief goed bereikbare locaties, bij voorkeur goedkoper dan de van oudsher populaire binnensteden of wijkcentra. Denk hierbij aan kringloopwinkels, dansscholen, kartcentra, indoor speeltuinen, maar ook vormen van persoonlijke dienstverlening zoals kappers, tandartsen, fysiotherapie en schoonheidssalons. Bedrijventerreinen zijn aantrekkelijke locaties voor dit soort functies, zeker als het wat grootschaliger is, vanwege de aanwezige ruimte en de relatief lage huisvestigingslasten. Voor sommige 6 Wageningen Environmental Research (2016), Landelijk gebied en Leegstand; Aard, omvang en oplossingsrichtingen van huidige en toekomstige leegstand agrarisch vastgoed in Nederland (Rapport 2755).

Behoefteraming bedrijventerreinen Drenthe 21.226

18

terreinen is dit een prima ontwikkeling en geeft dit een nieuwe impuls. Maar het wordt problematisch als hierdoor onvoldoende ruimte blijft voor de ‘oorspronkelijke’ bedrijfsruimtegebruiker en deze bedrijven in hun functioneren belemmerd worden (verkeers- en parkeeroverlast, klagende buren of beperkingen in de milieugebruiksruimte). Woningbouwopgave & transformatie Een stap verder is dat er ook bedrijventerreinen zijn waarop woningbouw plaatsvindt of is gepland. Door het grote woningtekort en een ruimtelijk beleid dat over het algemeen inzet op zoveel mogelijk bouwen binnen bestaand stedelijk gebied (o.a. Ladder) neemt op sommige plekken daardoor de druk op bedrijventerreinen toe, zeker in grotere steden. Ook in Drenthe is een forse woningbouwopgave. De ambities uit het Deltaplan voor de noordelijke provincies betekenen voor Drenthe een opgave van 45.000 woningen, bovenop de al geplande 15.000 woningen. Deze opgave zal in Drenthe beperkt op bestaande bedrijventerreinen landen, zo blijkt ook uit onze inventarisatie van transformatieplannen in dit onderzoek (zie hoofdstuk 3). Waarschijnlijk zal een groot deel van deze woningbouwopgave pas na 2040 spelen, hierdoor vallen de effecten grotendeels ook buiten de scope van deze behoefteraming. Bij een sterk woningbouwprogramma hoort overigens ook een sterk economisch programma (lees: voldoende banen).

Een goede balans tussen wonen en werken op lange termijn is daarom ook een belangrijke opgave voor Brede Welvaart in Drenthe. Duurzame mobiliteit Veel bedrijventerreinen zijn nu alleen per (vracht)auto uitstekend bereikbaar. Dit is vaak ook logisch, gezien ligging nabij snelweg of aan de rand van een gemeente. Busvervoer is er soms wel, maar vaak niet hoogfrequent. Toch veranderen ook op bedrijventerreinen de eisen aan het bereikbaarheidsprofiel. Het belang van een goede OV-bereikbaarheid of de inzet van mobiliteitsoplossingen, waaronder Mobility as a Service (via speciale apps), maar in de toekomst bijvoorbeeld ook zelfrijdende (deel)auto’s, neemt toe met het oog op de verwachte afname van het autobezit met 40% richting 2040 7. Deze ontwikkeling heeft ook consequenties voor bedrijventerreinen. Niet alleen het aantal parkeerplaatsen kan dan afnemen (wat intensieve benutting van locaties versterkt en mogelijkheden biedt voor vergroening en andere duurzame maatregelen), maar de bereikbaarheid per openbaar vervoer en ook (elektrische) fiets moet dan ook sterk verbeteren. Dit betekent ook dat bij de programmering van nieuwe bedrijventerreinen de mogelijkheid voor het realiseren van multimodale bereikbaarheid veel zwaarder moet gaan meewegen. Iets wat op de kantorenmarkt al heel logisch is (knooppuntlocaties).

Verdozing en clustering Door de sterke groei van grootschalige ruimtevragers (logistiek, glastuinbouw, datacenters) is de afgelopen jaren de kritiek toegenomen op de zogenaamde ‘verdozing’ van het landschap. Deze discussie bereikte een climax toen het College van Rijksadviseurs (CrA) in 2019 in het rapport ‘XXL Verdozing’ een advies uitbracht om het aantal nieuwe, grote ruimtevragers te beperken. Inmiddels heeft dit advies zijn uitwerking gehad. Zo heeft het Rijk in de (uitgestelde) aanvullingsbrief op de NOVI aangegeven dat het de regie op de fysieke inrichting van Nederland naar zich toe wil trekken, samen met de provincies. Voor grootschalige vestigers stuurt het kabinet op sterke concentratie op bestaande locaties (bovengemiddelde knooppunten). Provincies en rijk zijn met elkaar in gesprek hierover. De logistieke ruimtevraag is de afgelopen jaren sterk toegenomen en ligt al enige tijd boven het langjarig gemiddelde. Als gevolg van diverse uitdagingen in de supply chains (waaronder COVID-19, de kwetsbaarheid van lange ketens en de sterke groei in online bestedingen) blijft de ruimtevraag hoog. Niet overal is deze ruimte nog beschikbaar. Steeds vaker wijken bedrijven uit naar (voorheen) secundaire locaties, vanwege de beschikbaarheid van grond op die plekken. Noord-Nederland is bovendien aantrekkelijk voor zogenaamde hyperscale datacenters.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=4e345a33-ca1e-42f2-91f9-8bb4021eb852