a. 01: MARN Eindrapport onderzoek bron- en nascheiding Plastic+.pdf

IPR*N®RMAG

MARN Milieusamenwerking Afvalverwerking Regio Nijmegen

Onderzoek bron- en nascheiden Plastic+ Inzicht in de voor- en nadelen van bron- en nascheiding van Plaste in de regio

Rapport 27 juli 2021

bezoekadres: Waarderweg 33 kantoor blũ, 2031 bn Haarlem postadres: postbus 2016, 2002 ca Haarlem

t 023 531 91 41, e info@iprnormag.nl, i www.iprnormag.nl

] IPR'NSRMAG [

In opdracht van:

MARN Milieusamenwerking Afvalverwerking Regio Nijmegen

Opsteller(s):

drs. ing. P.M.J. de Bruin (Paul) E. Nijmeijer MSc. (Eline) R.A. Zuyderduyn (Ronald)

Projectnummer IPR Normag:

101267

Aantal pagina's:

38

Status

Datum

Toegestuurd naar

Conceptrapport

28 mei 2021

Ambtelijke begeleidingsgroep MARN Bespreking op 2 juni 2021 (14.00 uur).

Rapport

23 juni 2021

Ambtelijke begeleidingsgroep MARN

Eindrapport

27 juli 2021

Ambtelijke begeleidingsgroep MARN

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopiëren, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van IPR Normag.

] IPR'NSRMAG [ Inhoudsopgave Samenvattende analyse en conclusie

4

1 Inleiding

10

1.1 Aanleiding en onderzoeksopdracht............................................................................... 10 1.2 Opbouw van de rapportage............................................................................................ 11 2 Huidige situatie: Plaste scheiden aan debron

12

2.1 Inleiding ..............................................................................................................................12 2.2 Afval- en grondstoffenbeleid van huishoudens........................................................... 12 2.3 Afvalbeheer beleid in de MARN-gemeenten............................................................... 13 2.4 Milieuprestaties.................................................................................................................15 3 Inzichten bron- en nascheiding van Plaste

17

3.1 Inleiding..............................................................................................................................17 3.2 Wat omvat nascheiden in de praktijk?.......................................................................... 17 3.3 Het verschil in kwantiteit en kwaliteit c.q. herbruikbaarheid.................................... 18 3.4 Wat is het verschil in kosten? Welke kostenelementen zijn bepalend?.....................19 3.5 Praktische uitvoerbaarheid in de MARN-regio........................................................... 21 4 Beleidseffectiviteit

23

4.1 Zuivere werking van het beleidsinstrumentarium...................................................... 23 4.2 Effect stoppen met bron-scheiden.................................................................................. 24 4.3 Gedragseffecten burgers bij bron- en nascheiden van Plaste..................................25 5 Conclusie: keuzes die gemeenten maken

27

5.1 Landelijke ontwikkelingen omtrent de keuze voor nascheiden Plaste..................27 5.2 Nascheiding vooral in verstedelijkte gemeenten......................................................... 27 5.3 Conclusie MARN-gemeenten......................................................................................... 28

Bijlagen bijlage 1

30 Grondstoffenmonitor per gemeente tot en met 2020.................................... 31

101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plaste in de MARN gemeenten

27 juli 2021

3/38

] IPR'NSRMAG [ Samenvattende analyse en conclusie In de gemeenten in de MARN-regio is in de afgelopen jaren veel aandacht besteed aan het aan de bron scheiden van plastic- en blikverpakkingen en kartonnen drinkverpakkingen (PMD, in de regio ook wel 'Plasty' genoemd) uit huishoudelijk restafval. Er zijn al goede resultaten behaald. Maar zit de gemeente met de huidige beleidskeuzes nog op het goede spoor om de VANG-ambities te behalen? Hoe verhoudt bronscheiden van Plastic+ zich tot ontwikkelingen in nascheiden om verdere stappen te zetten richting minder restafval en meer recyclebare grondstoffen? IPR Normag heeft opdracht gekregen om op basis van secundaire bronnen, zoals bestaande onderzoeken en literatuur, inzicht te geven in de voor- en nadelen van bron- en nascheiden in de MARNgemeenten. Wat zijn voor de MARN-gemeenten de mogelijkheden dan wel onmogelijkhe­ den voor het nascheiden van Plastic+ uit het restafval? Welke bijdrage mag worden ver­ wacht van nascheiding van Plaste, aan het behalen van de 'VANG-ambities' en de ge­ meentelijke doelstellingen op het gebied van huishoudelijk afvalbeheer? Het voorliggende onderzoek heeft tot doel om bij te dragen aan de beeld- en gedachtenvor­ ming betreffende dit onderwerp in de gemeenten in de MARN-regio.

Huidige situatie en prestaties MARN-gemeenten In de MARN-regio is bij de betrokken gemeenten op het gebied van (integraal) afvalbeheerbeleid sprake van grote overeenkomsten. Het afvalbeheerbeleid is er op gericht, door mid­ del van serviceprikkels en prijsprikkels (diftar) inwoners te stimuleren en faciliteren om her­ bruikbare grondstoffen gescheiden aan te bieden, en daardoor de hoeveelheid huishoudelijk restafval te verminderen. Plastic+ is één van de grondstoffen waarvoor voorzieningen wor­ den geboden om deze gescheiden aan te bieden. Naast de overeenkomst zijn er drie kenmerkende verschillen die relevant zijn om te benoe­ men in het kader van deze opdracht. Dit betreft de volgende keuzes ten aanzien van de inzamelvoorzieningen (op hoofdlijnen): ^

Omgekeerd inzamelen restafval, inzamelen Plaste in minicontainers (Beuningen, Druten); ^ Inzamelen restafval met dure zak, inzamelen Plaste in zakken (Berg en Dal, Heumen, Nijmegen); ^ Inzamelen restafval met minicontainers, inzameling Plaste in zakken (Wijchen, Mook en Middelaar). Over het geheel kan worden gesteld dat in de gemeenten sprake is van een hoog serviceni­ veau. De gemeenten hebben in de afgelopen jaren ingezet op het faciliteren en stimuleren van het aan de bron scheiden van grondstoffen. De service voor het gescheiden aanbieden van grondstoffen is geoptimaliseerd, Kilogram huishoudelijk fijn RESTafval per inwoner en het aanbieden van restafval min­ der aantrekkelijk gemaakt. Zo is in alle gemeenten een vorm van gedifferentieerde tarieven voor rest­ afval (diftar) toegepast. Meestal op basis van aantal aanbiedingen (in combinatie met volume), en in één gemeente op basis van het aangebo­ den gewicht. Ook wordt het aanbied­ en scheidinggedrag van inwoners

Bergen Dal

101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plaste in de MARN gemeenten

Nijmegei

27 juli 2021

Mook en tl id del aai

MARN gemeentel (gemiddeld)

4/38

] IPR'NSRMAG [ beïnvloed en bevorderd door het serviceniveau voor het gescheiden aanbieden van grond­ stoffen te vergroten (accomoderend beleid, bijvoorbeeld hoge inzamelfrequentie bij het aan huis ophalen en veel en goed bereikbare voorzieningen in de wijk) en het aanbieden van restafval juist te beperken (restrictief beleid, bijvoorbeeld lage inzamelfrequentie bij het aan huis ophalen van restafval, of het weg moeten brengen van restafval naar containers in de wijk). De MARN-gemeenten behalen daarmee goede milieuprestaties. Als we kijken naar de re­ ductie van het huishoudelijk restafval dan is dit - ook ten opzichte van gemeenten elders in het land - een zeer goede prestatie. Een gewogen gemiddelde van circa 84 kg per inwoner per jaar. Ook ten aanzien van de hoeveelheden gescheiden grondstoffen is objectief en in vergelijking met andere gemeenten sprake van goede prestaties. Het Plasticr wordt in de MARN-gemeenten gescheiden ingezameld. Gemiddeld 37 kg per inwoner per jaar, met een bandbreedte Gescheiden inzameling Plastic* (kg/inw. 2020) van 23 tot 55 kg per inwoner. Zoals ge­ zegd is de inzamelrespons met gemid­ 55 54 deld 86X hoog. Er is bovendien geen tot 50 weinig afkeur door aanwezigheid van 39 37 stoorstoffen geweest (0X tot 1,6X af­ 30 keur, gemiddeld 0,5 kg per inwoner). Beuningen

Op basis van sorteeranalyses waarbij de samenstelling van het huishoudelijk restafval wordt onderzocht, weten we dat in het restafval nog gemiddeld 6 kg Plastic+ aanwezig is (gewogen gemid­ delde per inwoner per jaar).

Druten

Berg en Dal

Heumen

Nijmegen

Wijchen

Mook en Middelaar

MARN gemeenten (gemiddeld)

37

10 nog in restafval

-10 9507o

9407o

8807o

9107o

8507o

7507o

54*

-30

De MARN-gemeenten presteren boven het landelijk gemiddelde. In 2019 werd er landelijk gemiddeld 18 kg per inwoner ingezameld. In voor een groot deel van de gemeenten verge­ lijkbare stedelijkheidsklasse 4 en 5 (weinig en niet-stedelijk) is landelijk gemiddeld respectie­ velijk 25 en 23 kg per inwoner ingezameld. In stedelijkheidsklasse 2 (sterk stedelijk) is dit gemiddeld 19 kg per inwoner. Wat omvat nascheiden in de praktijk en wordt meer recyclebaar Plastic* verwacht? De discussie over bron- en nascheiden, zoals in meer gemeenten wordt gevoerd spitst zich toe op de plastic- en blikverpakkingen en kartonnen drinkverpakkingen (PMD, Plastic+). Vanwege de kwaliteit en recyclebaarheid staat het belang van het gescheiden inzamelen van de andere grondstoffen zoals gft, oud papier en karton, glas en textiel niet ter discussie. Op basis van beschikbare cijfers uit de praktijk van verschillende nascheidingsinstallaties blijkt dat sprake is van verschillende scheidingsrendementen. Niet al het aanwezige Plastic+ kan worden nagescheiden. Het verschilt per installatie hoeveel Plastic+ wordt nagescheiden en ter recycling wordt aangeboden. Dit varieert momenteel tussen 15 en 25 kg/inw. en is on­ der meer afhankelijk van de effectiviteit van de installatie en de samenstelling van het huis­ houdelijk restafval. In ieder geval is het minder dan de huidige 37 kg/inw.

dat met bronscheiding wordt ingezameld (Marn-regio gemiddelde). Bovendien zijn met het huidige beleid van de gemeenten en het aan de bron scheiden van Plastic+ nog enkele andere voordelen gemoeid. De huidige goede afvalbeheerprestaties van de MARN-gemeenten zijn mede het gevolg van goed gebalanceerde beleidsmaatregelen.

101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plaste in de MARN gemeenten

27 juli 2021

5/38

86*

] IPR'NSRMAG [ Goede prestaties MARN-gemeenten gevolg van gebalanceerde set beleidsmaatregelen De huidige hoge inzamelrespons in de MARN-gemeenten (zowel Plastict als ook van de an­ dere gescheiden ingezamelde grondstofstromen zoals glas, oud papier en karton en gft) is grotendeels het gevolg van het door de gemeenten gevoerde afvalbeleid. Hoewel de wijze waarop afval en grondstoffen worden ingezameld (het 'inzamelsysteem') een belangrijk onderdeel is van het afvalbeleid van een gemeente, is dit slechts één van de beleidsinstrumenten waarmee het 'afval aanbiedgedrag' van inwoners kan worden ge­ stuurd. Een compleet pakket aan instrumenten is namelijk ook gericht op bewustwording, het voorkomen van afval (preventie) en het op correcte wijze aanbieden van huishoudelijk restafval recyclebare grondstoffen. Zie de figuur ter illustratie. In Nederland is het gangbare pak­ Beleids(sturings)instrumenten gedragsbeïnvloeding ket van effectieve beleidsmaatre­ * Informeren Collectíef of gelen gericht op het expliciete on­ * Bewustwording individueel » Overtuigen Pos.

of negatieve derscheid tussen ongewenst huis­ * Motivatie prikkel * Sociale norm Informatieprikkel houdelijk restafval (voorkomen of Vergroenende prìjsprikkels (diftar) verminderen) en gewenste recy­ Overtuigen 7 communicatie clebare grondstoffen (voorkomen Inzamel service (gemak) Curatief 0 Opslagmogelijkheid van verspilling en meer en betere Preventief * Aanbieden: -TV' herwinning). Het inrichten en ver­ * frequentie * toegankelijkheid der ontwikkelen van gemeentelijk * openingstijden afvalbeleid betreft daarbij geen Handhaven Verleiden l faciliteren ì voorzieningen keuze tussen systemen of instru­ menten, maar het implementeren van een samenhangende set van maatregelen.

3A 0

Het beleid in de MARN-gemeenten volgt deze lijn. Het beleid is erop gericht dat het inwo­ ners zo gemakkelijk mogelijk wordt gemaakt om grondstoffen gescheiden aan te bieden (ac­ commoderend beleid) en juist het aanbieden van huishoudelijk restafval te ontmoedigen (re­ strictief beleid). Verminderde beleidseffectiviteit bij nascheiden c.q. stoppen met inzameling Plastic+ Als Plastict niet gescheiden wordt ingezameld, maar met het restafval wordt opgehaald, dan moeten de gemeenten er rekening mee houden dat een aantal van de hiervoor beschre­ ven beleidsinstrumenten niet meer goed (effectief) toepasbaar is. Omdat het scherpe onder­ scheid tussen ongewenst restafval enerzijds en gewenste recyclebare grondstoffen niet meer gemaakt kan worden. Dit betreft bijvoorbeeld 'omgekeerd inzamelen' en 'lage inzamelfrequentie restafval'. Door het grote volume van Plastict in het huishoudelijk restafval (ongeveer de helft betreft Plas­ tict) ligt het wegbrengen van restafval naar een verzamelcontainer op grotere afstand (om­ gekeerd inzamelen) niet voor de hand, en zal het juist nodig zijn om de inzamelfrequentie van het restafval voldoende hoog (minstens om de week) te houden.

De ontmoedigende werking van het model wordt verstoord doordat inwoners minder in eigen hand hebben om zo min mogelijk restafval te hoeven wegbrengen of aan te bieden, omdat ze geen andere ma­ nier hebben om zich van het Plastict afval te ontdoen. Diftar op basis van volume-frequentie met een minicontainer of de dure zak wordt zelfs als een niet reële optie gezien. Het aanbieden van restafval met daarin de grondstof Plastict wordt beprijsd. Inwoners betalen dus ook een hogere prijs voor het aanbieden van de volu­ mineuze grondstof Plastict. Een stroom waarvoor de inwoner geen alternatieve mogelijk­ heid heeft om uit het restafval te laten. Door de gecombineerde inzameling van restafval met plastics en drankenkartons worden de zuivere sturingsmogelijkheden van de prijsprikkel verstoord. Stoppen met aan de bron scheiden van Plastict verstoort de zuivere werking

101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plastict in de MARN gemeenten

27 juli 2021

6/38

] IPR'NSRMAG [ van veel door de gemeenten toegepaste beleidsinstrumenten, of beleidsinstrumenten die in de nabije toekomst op de planning staan. Ook communicatief is nascheiden in combinatie met het behalen van de VANG-doelstellingen ook een uitdaging. Bij nascheiding blijft de basisboodschap: voorkomen van verspilling, bevorderen van duurzaamheid en circulariteit, reductie restafval en meer recycling grond­ stoffen. Echter doordat de grondstof Plastic+ niet meer wordt onderscheiden maar samen met het huishoudelijk restafval wordt ingezameld, kan dit een tegenstrijdigheid met zich mee brengen voor de inwoners, waardoor het communicatief lastiger over te brengen is. Kortom Het stoppen met aan de bron scheiden van Plaste en deze grondstoffen met nascheiding laten herwinnen biedt ten eerste voor de MARN-gemeenten geen verbetering van de presta­ ties op het gebied van kunststof en blik verpakkingen en drankenkartons. Ten tweede wordt de effectiviteit dan wel toepasbaarheid van de huidige serviceprikkels, prijsprikkels en com­ municatie verminderd en moet er rekening mee worden gehouden dat de huidige goede prestaties op het gebied van reductie restafval en meer gescheiden recyclebare grondstoffen niet meer behaald zullen worden.

De huidige hoeveelheden gescheiden ingezamelde grond­ stoffen, zoals oud papier en karton, glas, textiel, gft en de grondstofstromen op de recyclepleinen kunnen als gevolg daarvan teruglopen. Dit is niet alleen qua milieu maar ook kostentechnisch1 ongunstig. Bovendien geldt voor kunststof - conform het Besluit gescheiden inzameling huishoudelijke af­ valstoffen - de verplichting tot gescheiden inzameling tenzij nascheiding geen nadelige gevol­ gen heeft voor de omvang en kwaliteit van recycling of hergebruik. Gelet op de huidige grote inzamelrespons van Plaste in de MARN-gemeenten (ruim 86% van het Plaste wordt gescheiden ingezameld, gemiddeld 37 kg/inw. per jaar) wordt niet verwacht dat na­ scheiden van Plastic+ per se meer en beter recyclebare plastic+ oplevert. En gelet op de hui­ dige effectiviteit van het afvalbeheerbeleid (onder meer door het effectief kunnen inzetten van service- en prijsprikkels) wordt verwacht dat stoppen met gescheiden inzamelen van Plastic+ ook negatieve gevolgen heeft voor deze beleidseffectiviteit en daarmee voor de kwaliteit en hoeveelheid van andere gescheiden grondstoffen zoals gft, oud papier en kar­ ton en glas.

Is nascheiding goedkoper of duurder dan aan de bron scheiden van Plastic+ľ De kosten voor bron- of nascheiding worden bepaald door de benodigde inzamelmiddelen, de uitvoeringskosten voor de inzameling, de verwerkingskosten en de vergoedingen. In veel gevallen zullen de kosten voor inzamelmiddelen en de uitvoeringskosten iets dalen bij nascheiding, maar dit is afhankelijk van de keuze die de gemeente maakt voor de invulling van de dienstverlening. De verwerkingskosten zullen, bij gemeenten waar bij bronscheiding goede resultaten worden behaald, daarentegen iets stijgen omdat er ten opzichte van bronscheiding uiteindelijk meer Plastic+ als restafval zal worden verwerkt, tegen een hoger ta­ rief. Het meest bepalend voor de kosten is het verschil in de vergoeding die de gemeente ont­ vangt bij voor gescheiden inzameling van Plastic+ of bij nascheiding. Voor het aan de bron scheiden en inzamelen van Plastic+ ontvangen gemeenten een inzamelvergoeding van het Afvalfonds Verpakkingen per ton ingezameld (en niet afgekeurd) Plastic+. Gemeenten die 1 Onder meer door de toename van de hoeveelheid huishoudelijk restafval, waarvan het verwerkingstarief over het algemeen (veel) hoger is dan dat van recyclebare grondstoffen. Mede als gevolg van het fiscaal beleid van het Rijk waarmee het verbranden van huishoudelijk afval met de Afvalstoffenbelasting wordt ontmoedigd.

Voorts moet er rekening mee worden gehouden dat de CO2-heffing voor afvalverbranding de prijsdruk op het verwer­ ken van restafval hoog houdt. 101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plaste in de MARN gemeenten

27 juli 2021

7/38

] IPR'NSRMAG [ nascheiden ontvangen een vergoeding voor de hoeveelheid ingezameld restafval (waarin zich het Plastic^ bevindt). In de MARN-regio is de totale vergoeding voor bron-scheiden ge­ middeld een factor 8 hoger dan de vergoeding bij nascheiden. Voor de MARN-gemeenten bij benadering een verschil van in totaal C 2,5 miljoen (gemiddeld C 360.000,- per gemeente, circa C 17,- per huishouden In veel onderzoeken bij gemeenten die goede resultaten halen met het aan de bron scheiden van Plastic^, waaronder onderzoeken door IPR Normag, blijkt dat het stoppen met bronscheiden tot hogere kosten leidt. Ondanks dat voor dit onderzoek geen diepgaande kostenanalyse is uitgevoerd kan worden gesteld dat ook de gemeenten uit de MARN-regio kostentechnisch beduidend gunstiger uit zullen zijn met bronscheiden dan met nascheiden dankzij de goede inzamelresultaten van het Plastic^. Is nascheiden van Plaste in het algemeen dan geen goede keuze? Op basis van diverse onderzoeken blijkt scheiden aan de bron voor gemeenten vaak effectie­ ver en kostenefficiënter. Maar dan moet het scheiden van Plastic^ aan de bron wel mogelijk zijn en tot goede resultaten (inzamelrespons, de hoeveelheid kg per inwoner) leiden. En dit blijkt in sterk verstedelijkte, grote gemeenten vaak een lastige opgave.

Grote gemeenten zo­ als Amsterdam, Rotterdam, Leiden halen met het aan de bron scheiden van Plastic^ mis­ schien 5 tot 10 kg per inwoner op. In de praktijk zien we dat gemeenten als Amsterdam, Rotterdam en Leiden daarom kiezen voor nascheiding. Voor hen is nascheiden een uit­ komst. Ook zien we dat een aantal gemeenten gebiedsgericht keuzes maakt. Bronscheiding waar het kan en nascheiden waar bronscheiden moeilijk gaat en/of een lage inzamelrespons wordt behaald. Dit betekent echter wel dat aparte inzamelroutes voor deze gebiedstypen moeten worden ingericht, en het ingezamelde materiaal (restafval zonder en met Plastics) fysiek gescheiden moeten blijven. Uiteraard moet er dan wel rekening mee worden gehou­ den dat inwoners in de hoogbouw in verhouding vaker hun restafval (inclusief het PMD) zullen aanbieden, en in diftar-gemeenten dus ook vaker het variabel tarief moeten betalen. De vraag is of dit eerlijk en gewenst is De keuze voor scheiden aan de bron of nascheiden is echter ook een politiek-bestuurlijke keuze. Gemeenten zijn daarin autonoom en kunnen een politieke afweging maken. Naschei­ den kiest men dan vooral voor het gemak van de inwoners. Zij hoeven dan Plastic^ niet meer gescheiden te houden, op te letten wat er wel of niet bij mag, en kunnen Plastic^ dan gewoon bij het restafval deponeren.

Maar zoals gezegd is het voor deze gemeenten dan wel de uitdaging om de afvalbeheerprestaties op een hoog peil te brengen. De gangbare beleids­ instrumenten, die gebruik maken van het onderscheid tussen ongewenst restafval enerzijds en gewenste recyclebare grondstoffen anderzijds, zijn minder effectief inzetbaar. De techniek voor nascheiding ontwikkelt, wat kunnen we verwachten? Zoals gezegd gaat de keuze voor gemeenten over bron- of nascheiden in principe over de plastic verpakkingen en drankenkartons. Het is een misvatting dat met de huidige nascheidingstechnieken en innovaties in de voorzienbare toekomst al het huishoudelijk afval in één bak of zak ingezameld zou kunnen worden, en door middel van techniek kan worden om­ gezet in recyclebare grondstoffen. Het is en blijft van belang om grondstoffen zoals gft, oud papier, glas en textiel en de grondstofstromen op een milieustraat zo veel als mogelijk aan de bron te scheiden. De kwaliteit en herbruikbaarheid van deze grondstoffen kan alleen worden geborgd door ze aan de bron te scheiden. Nascheiden van huishoudelijk restafval kan naast Plastics echter ook gericht zijn op andere materialen. Zoals het herwinnen van metalen en inert materiaal (zand, kleine glas korrels en

101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plaste in de MARN gemeenten

27 juli 2021

8/38

] IPR'NSRMAG [ ander klein keramisch materiaal). Dit inert materiaal wordt veelal hergebruikt als bouwma­ teriaal in de weg- en woningbouw. Enkele restafvalverwerkers bewerken ook de zoge­ naamde organisch natte fractie in het restafval, zoals het aanwezige gft, etensresten en an­ dere bio-materialen. Dit wordt veelal vergist voor de productie van biogas/groengas. Het omzetten van deze biomaterialen betreft nuttig hergebruik (energieopwekking). Vergisting van ONF (tot biogas) zonder dat het compost weer als grondstof kan worden ingezet levert geen voordelen boven het leveren van energie uit een afvalenergiecentrale en daarom wor­ den meer hoogwaardigere toepassingen onderzocht. Tot op heden zijn er nog geen scheidingsinstallaties waar de techniek zover is en is het juist van belang voor de kwaliteit en rendement van het nascheiden van Plastic+ dat er zo min mogelijk gft (natte fractie) zich in het restafval bevindt. -0-0-0-

101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plaste in de MARN gemeenten

27 juli 2021

9/38

] IPR'NSRMAG [ 1

Inleiding

1.1

Aanleiding en onderzoeksopdracht De gemeenschappelijke regeling Milieusamenwerking Afvalverwerking Regio Nijmegen (MARN) is een samenwerkingsverband van acht gemeenten in de regio Nijmegen. Namelijk Berg en Dal, Beuningen, Druten, Heumen, Mook en Middelaar, Nijmegen, West Maas en Waal en Wijchen2. De gemeenschappelijke regeling draagt zorg voor de afvalverwijdering van deze gemeenten. Daarbij wordt de stroom "Plastiek' (plastic verpakkingen, blik en drankkartons) sinds 2014 aan de bron gescheiden ingezameld. Naar aanleiding van moties in de gemeenten Heumen en Wijchen is behoefte ontstaan om inzicht te krijgen hoe nascheiding van Plastic+ uit restafval zich verhoudt tot bronscheiding in onze regio. IPR Normag is daarom gevraagd om op basis van ervaringen in de praktijk en literatuuronderzoek daar inzicht in te geven. Daartoe is de volgende onderzoeksopdracht geformuleerd: Geef inzicht in de voor- en nadelen van bron- en nascheiding van Plaste in onze regio, op basis van secundaire bronnen zoals bestaande onderzoeken en literatuur. Deze opdracht is verder uitgewerkt in de volgende onderzoekbare deelvragen: 1. Wat omvat nascheiding in de praktijk? Wat zijn de mogelijkheden, welke (grondstof­ fen kunnen worden nagescheiden? Welke andere technische be- of verwerkingspro­ cessen van het huishoudelijk restafval worden in de praktijk onder nascheiding ge­ schaard? 2.

Wat is de te verwachten kwaliteit c.q. herbruikbaarheid van Plaste dat is nageschei­ den ten opzichte van aan de bron gescheiden Plastic+? 3. Is nascheiding goedkoper of duurder dan aan de bron scheiden van Plasticr? Welke kostenelementen zijn hierbij bepalend? 4. Hoe wordt met nascheiden van Plastic+ invulling gegeven aan producentenverant­ woordelijkheid? 5. Welke gevolgen heeft het nascheiden van Plasticr voor de beleidseffectiviteit VANG? Waarbij de effectiviteit van het beleidsinstrumentarium de volgende instrumenten omvat: serviceprikkels, prijsprikkels, communicatie en handhaving. 6. Welke effecten op het gedrag van de burger worden verwacht bij bron- en bij naschei­ den van Plastic+? Met name ook het effect indien de gemeente stopt met het aan de bron inzamelen van Plastic+ en start met het nascheiden ervan. 7. Is nascheiding in de MARN-regio praktisch uitvoerbaar? Onder meer gelet op de be­ schikbaarheid van bestaande of toekomstige nascheidingscapaciteit binnen een logis­ tiek werkbare actieradius.

2 Voor dit onderzoek worden gemeenten West Maas en Waal niet meegenomen.

101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plaste in de MARN gemeenten

27 juli 2021

10/38

] IPR'NSRMAG [ 8. Wat zijn de mogelijkheden en ervaringen met de combinatie van bron- én nascheiding?

1.2

Opbouw van de rapportage In hoofdstuk 2 wordt de huidige situatie omtrent het huishoudelijk afvalbeheer in de MARN-gemeenten toegelicht. Daarbij wordt ingegaan op de keuzes die zijn gemaakt om­ trent de voorzieningen voor de inwoners voor het (gescheiden) aanbieden van afval- en grondstoffen. Tevens worden enkele belangrijke beleidskeuzes toegelicht waarmee inwo­ ners worden gestimuleerd en gefaciliteerd om bewust om te gaan met afval en grondstoffen met het doel om een beweging tot stand te brengen: van afval naar grondstof (VANG). Ook worden de bereikte resultaten toegelicht in dit hoofdstuk. In de bijlage vindt u een wat uitgebreidere "grondstofmonitor" zowel per gemeente als ook een vergelijking in de regio. Het derde hoofdstuk gaat in op nascheiding in de praktijk. Zoals de grondstoffen, materia­ len en technieken die bij nascheiden aan de orde zijn. Ook het verschil in kwantiteit en kwa­ liteit c.q. herbruikbaarheid van deze grondstoffen en materialen en het verschil in kosten. Tot slot wordt aandacht gegeven aan de praktische mogelijkheden voor nascheiding voor de MARN-gemeenten. In hoofdstuk 4 staat de beleidseffectiviteit centraal. Welke gevolgen heeft nascheiding voor de werking van het beleidsinstrumentarium? Wat is het effect van stoppen met het scheiden van Plastic+ aan de bron? Specifiek wordt ingegaan op de te verwachten effecten op het ge­ drag van de burger.

Hoofdstuk 5 presenteert de conclusies. Allereerst wordt ingegaan op de keuzes die gemeen­ ten in Nederland maken, en vervolgens worden op basis daarvan en de analyses in de voor­ afgaande hoofdstukken de conclusies getrokken voor de MARN-gemeenten.

101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plaste in de MARN gemeenten

27 juli 2021

11/38

] IPR'NSRMAG [ 2

Huidige situatie: PLASTIC+ scheiden aan de bron

2.1

Inleiding Inzicht in de actuele situatie rond het (huishoudelijk) afvalbeheer in de betrokken gemeen­ ten is van belang om de voor- en nadelen van bron- en nascheiden daarop toe te kunnen spitsen. In dit hoofdstuk wordt de huidige situatie omtrent dienstverlening en milieupresta­ ties van de MARN-gemeenten als regio samengevat in beeld gebracht, maar met voldoende variatie zodat elke gemeente zich in de uitwerking kan herkennen.

2.2

Afval- en grondstoffenbeleid van huishoudens Gemeenten hebben een wettelijke zorgplicht voor het inzamelen van huishoudelijk afval en zetten zich gezamenlijk in om de transitie naar een circulaire economie in Nederland verder te stimuleren. Ook de gemeenten in de MARN-regio staan voor de uitdaging om de presta­ ties op het gebied van huishoudelijk afvalbeheer en recycling van gescheiden ingezamelde grondstoffen te verbeteren. Meer afvalpreventie en betere scheiding en hergebruik van grondstoffen door het sluiten van grondstofketens. De gemeenten hebben daartoe in de afgelopen jaren duidelijke stappen gezet en beleids­ maatregelen getroffen waarmee inwoners worden ondersteund en verleid tot het meer en beter scheiden van recyclebare grondstoffen, en daarmee ook reductie van het huishoudelijk restafval te realiseren. Hoewel de wijze waarop afval en grondstoffen worden ingezameld (het 'inzamelsysteem') een belangrijk onderdeel is van het afvalbeleid van een gemeente, is dit slechts één van de beleidsinstrumenten waarmee het 'afval aanbiedgedrag' van inwoners kan worden ge­ stuurd. Een compleet pakket aan instru­

Beleidsisturingsìinstrumenten gedragsbeïnvloeding

menten is namelijk ook gericht op be­ wustwording, het voorkomen van afval (preventie) en het op correcte wijze aan­ bieden van huishoudelijk restafval recy­ clebare grondstoffen. Zie de figuur ter il­

nformeren

T

Pos, of negatieve

Motivatie

prikkel

bociale norm

* Informatieprikkel

vergroenende prijsprikkcls (diftar)

Overtuigen ļ communicatie Inzamel service (gemak)

Curatief

* Opslagmogelijkheid * Aanbieden

1 Preventief

frequentie

lustratie. In Nederland is het gangbare pakket van

Collectief of " divni ueel

* Bewustwording Overtuigen

loegankelijkheid openingstijden

Handhaven

verleiden í faciliteren f voorzieningen

beleidsmaatregelen gericht op het expli­ ciete onderscheid tussen ongewenst huishoudelijk restafval (voorkomen of verminderen) en gewenste recyclebare grondstoffen (voorkomen van verspilling en meer en betere herwin­ ning). Het inrichten en verder ontwikkelen van gemeentelijk afvalbeleid betreft dus geen keuze tussen systemen of instrumenten, maar het implementeren van een samenhangende set van maatregelen.

101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plaste in de MARN gemeenten

27 juli 2021

12/38

] IPR'NSRMAG [ 2.3 Afvalbeheer beleid in de MARN-gemeenten Gemeenten bepalen zelf hoe het huishoudelijk afval wordt ingezameld. Hierin kunnen ge­ meenten verschillende keuzes maken. In de MARN-regio worden globaal gezien drie confi­ guraties van inzamelsystemen toegepast, waar voornamelijk de inzamelwijze van het restaf­ val een verschil maakt. In de volgende alinea's worden de verschillende wijzen waarop in de regio de dienstverlening is ingericht kort samengevat.

2.3.1

Omgekeerd inzamelen restafval, inzamelen Plastic+ in minicontainers Hoogbouw/ Woningen zonder tuin

Laagbouw

Restafval wegbrengen

•MC * maande lijks * OC met

In bundels

-251 emmert

•OC met pas

•Verzamel

•Betalen per inworp

container

In gemeente Beuningen en gemeente Druten wordt 'omgekeerd inzamelen' toegepast. Dit betekent dat er voor de inwoners een extra drempel is gemaakt om restafval in te leveren omdat het niet meer aan huis wordt ingezameld, maar door inwoners moet worden weg ge­ bracht naar een ondergrondse container, enkel toegankelijk met toegangspas, en waarvoor men moet betalen per inworp. Omdat de grondstoffen Plastic+, gft en papier wel aan huis met minicontainers worden ingezameld worden inwoners op deze manier gestimuleerd om zoveel mogelijk te scheiden. De Plastic+ en gft-container worden om de week geleegd, de papier container maandelijks. In de zomermaanden wordt het gft wekelijks ingezameld. Ook voor inwoners van hoog­ bouw of woningen zonder tuin zijn er voorzieningen om het voor de inwoners zo gemakke­ lijk mogelijk te maken om de grondstoffen Plastic+, gft en oud papier te kunnen scheiden uit het restafval.

2.3.2

Inzamelen restafval met dure zak, inzamelen Plastic+ in zakken Laagbouw weken

maande

Hoogbouw/ Woningen zonder tuin

QQO Wekelijks/

weken

Cocon/

Dure Zak

bundes

Verzame

Wekelijks/ 2

maande

contamer

weken

weken

Enkele OC met pas

weken

In de gemeenten Berg en Dal, Heumen en Nijmegen wordt er gebruik gemaakt van een dure zak voor de inzameling van restafval. De precieze invulling verschilt, maar het idee is dat inwoners tariefzakken moeten kopen voor het inleveren van het restafval. De aanschafprijs in Berg en Dal is C 1,- per zak. In Nijmegen en Heumen kunnen inwoners kiezen uit een kleine en grotere zak, met een lagere aanschafprijs (per stuk) voor een kleinere zak. Door deze financiële prikkel worden inwoners gestimuleerd om zo min mogelijk restafval over te

101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plaste in de MARN gemeenten

27 juli 2021

13/38

] IPR'NSRMAG [ houden en grondstoffen zoveel mogelijk te scheiden. Voor de grondstoffen gft en oud pa­ pier hebben inwoners een minicontainer aan huis, Plaste wordt met gratis te verkrijgen (of tegen een kleine bijdrage) zakken ingezameld. Momenteel wordt het restafval om de week ingezameld, net als gft en Plastic+. In de zomer­ maanden wordt gft wekelijks ingezameld. Oud papier wordt maandelijks ingezameld. In gemeente Berg en Dal gaat men per 2022 het restafval om de vier weken inzamelen. Ook voor inwoners van hoogbouw of woningen zonder tuin zijn er voorzieningen om het voor de inwoners zo gemakkelijk mogelijk te maken om de grondstoffen Plastic+, gft en oud pa­ pier te kunnen scheiden uit het restafval.

2.5.5

Inzamelen restafval met minicontainers, inzameling Plastic+ in zakken •MC

Laagbouw

Hoogbouw/ Woningen

* per2 weken

zonder tuin

* MC «maande lijks *Zak/

* MC

enkele OC met pas

* per2 weken * MC

In

«Cocon

bundels «Verzamel container

* per2 weken

In gemeente Wijchen en gemeente Mook en Middelaar wordt het restafval met een minicon­ tainer aan huis ingezameld. Ook hebben inwoners een minicontainer voor gft en oud papier. Het Plastic+ afval wordt met gratis te verkrijgen zakken ingezameld. Momenteel wordt het restafval om de week ingezameld, net als gft en Plastic+. Oud papier wordt om de vier weken ingezameld. In de zomermaanden wordt gft wekelijks ingezameld. Ook voor inwoners van hoogbouw of woningen zonder tuin zijn er voorzieningen om het voor de inwoners zo gemakkelijk mogelijk te maken om de grondstoffen Plastic+, gft en oud papier te kunnen scheiden uit het restafval. Voor het restafval zijn bij deze woningen onder­ grondse containers geplaatst die alleen toegankelijk zijn met een toegangspas. Zowel inwo­ ners van laagbouw en hoogbouw moeten betalen voor het restafval. In gemeente Wijchen per keer dat ze restafval aanbieden, waarbij het bedrag afhankelijk is van het volume van de minicontainer, of het gebruik van de ondergrondse container. In gemeente Mook en Midde­ laar wordt het restafval per aanbieding gewogen, en betaald met per aangeboden kilo.

2.3.4

Overige brengvoorzieningen Brengvoorzieningen

Grofvuil aan huis

mM r

t

AĘCi

O

* Glas (OG en BG) en Textiel(OG en BG) containers verspreid over de gemeente * Luierinzameling per 2021

Milieustraat ■o'-'o—o’ f-“* Betaalde afralsoorten

*

0 b v afspraak

-

Gratis afvalsooiten

* Tegen betaling

Ook voor het scheiden van overig afval uit het restafval hebben de gemeentes voorzieningen ingericht om inwoners te stimuleren afval zoveel en zo goed mogelijk te scheiden. De zeven 101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plasty in de MARN gemeenten

27 juli 2021

14/38

] IPR'NSRMAG [ gemeenten hebben op diverse locaties verzamelcontainers voor glas en textiel geplaatst. Per 2021 starten de gemeenten ook met het apart inzamelen van luiers en incontinentiemateriaal. Op de milieustraat kunnen waardevolle grondstoffen zoals tuin- en snoeiafval, klein che­ misch afval, elektronische apparaten, herbruikbare goederen en autobanden gratis worden ingeleverd. Voor onder andere het grof restafval en bouw- en sloopafval moet worden be­ taald. Ook kan tegen betaling het grof afval, zoals grof restafval, elektrische apparaten en snoeiafval aan huis worden opgehaald. De precieze mogelijkheden en regels verschillen per gemeente.

2.3.5

Toepassen van prijsprikkels: Diftar Het bieden van een prijsprikkel (diftar) is een instrument om het aanbiedgedrag van afval te sturen. In veel gemeenten wordt het toegepast in de vorm van het extra moeten betalen voor het aanbieden van minder gewenste afvalstromen, zoals restafval. Hierdoor hebben huis­ houdens door bewuste keuzes en gedrag invloed op de hoogte van de afvalstoffenheffing en stuurt de gemeente op het afvalaanbod. Ongeveer de helft van de gemeenten in Nederland past gedifferentieerde tarieven toe voor het aanbieden van restafval. In de MARN-regio wordt dit ook toegepast. Zowel op basis van volume frequentie (afhankelijk van het aantal ledigingen en het volume van het inzamelmiddel) en één gemeente (Mook en Middelaar) op basis van gewicht en frequentie (afhankelijk van het gewicht van het aangeboden restafval en het aantal keer dat het aangeboden wordt).

2.4 Milieuprestaties 2.4. '!

Huishoudelijk restafval Over het geheel kan worden gesteld dat in de MARN-gemeenten sprake is van een hoog serviceniveau. De gemeenten hebben in de afgelopen jaren ingezet op het faciliteren en sti­ muleren van het aan de bron scheiden van grondstoffen. De service voor het gescheiden aanbieden van grondstoffen is geoptimaliseerd, en het aanbieden van restafval minder aan­ trekkelijk gemaakt. De MARN-gemeenten behalen daarmee goede milieuprestaties. Als we kijken naar de re­ ductie van het huishoudelijk restafval dan is dit - ook ten opzichte van gemeenten elders in het land - een zeer goede presta­

Kilogram huishoudelijk fijn RESTafval per inwoner

tie. Een gewogen gemiddelde van circa 110 kg per inwoner per jaar (fijn + grof restafval). Gemid­ deld gezien wordt er in de regio nog 84 kg per inwoner fijn restaf­ val ingezameld. In Nederland lag dit gemiddelde in 2019 op 172 kg per inwoner.

0 Druten

Berg en Dal

Heumen

Nijmegen

101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plaste in de MARN gemeenten

Wijchen

Mook en Middelaar

De grafiek toont de hoeveelheid

MARN gemeenten (gemiddeld)

27 juli 2021

15/38

] IPR'NSRMAG [ ingezameld fijn restafval per inwoner, gebaseerd op de meest recente inzamelgegevens (Nij­ megen en Mook en Middelaar op basis van 2019, overige gemeenten op basis van 2020). Ook ten aanzien van de hoeveelheden gescheiden grondstoffen is objectief en in vergelijking met andere gemeenten sprake van goede prestaties. De inzamelrespons (de mate waarin grondstoffen gescheiden worden) is over het geheel aanzienlijks. Bijvoorbeeld oud papier en karton tussen 85 - 97% (nog slechts 15 tot 3% van het recyclebare oud papier en karton wordt nog niet gescheiden en zit in het restafval), gft 90 96%, glas 90 - 97%, textiel 60 - 74% en Plasticr 75 - 95%. In de volgende paragraaf zoomen we nader in op deze laatste grondstofstroom.

2.4.2

Plastic+ In de regio wordt gemiddeld 37 kg Plastic+ per inwoner ingezameld. De bandbreedte is 23 tot 55 kg per inwoner. Dit is al gecorrigeerd op geringe afkeur wat plaats heeft gevonden. Uit recente sorteeranalyses blijkt dat er nog gemiddeld +/- 6 kg per inwoner Plastic+ in het restafval zit. De bandbreedte is 3 tot 20 kg per inwoner. De inzamelrespons in de gemeente is daarmee hoog. Gemiddeld wordt in de regio 86% van het aanwezige Plaste daadwerke­ lijk aan de bron ingezameld (bandbreedte 53% tot 95%). Gemeente Mook en Middelaar steekt enigszins af, maar in verge­

Gescheiden inzameling Plastic* (kg/inw. 2020)

lijking met het landelijk beeld presteren alle gemeenten goed. In

Beuningen

Druten

54

55

Heumen

39

37

Nijmegen

Wijchen

Mook en Middelaar

MARN gemeenten (gemiddeld)

50

2019 werd er landelijk gemiddeld 18 kg per inwoner ingezameld. In

Berg en Dal

37

30

voor een groot deel van de ge­ meenten vergelijkbare stedelijkheidsklasse 4 en 5 is landelijk ge­

10

-10 9507o

middeld respectievelijk 25 en 23 kg per inwoner ingezameld. In ste-

9407o

8807o

910/»

850/»

750/»

I

860/»

-30

delijkheidsklasse 2 (sterk stedelijk) is dit gemiddeld 19 kg per inwoner. De prestaties van de overige grondstoffen vindt u in de grondstoffenmonitor per gemeente in bijlage 1.

3 Er zijn enkele minder goede prestaties, zie hiervoor de grondstoffenmonitor in de bijlage bij dit rapport.

101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plaste in de MARN gemeenten

27 juli 2021

16/38

.

nog in restafval

] IPR-NSRMAG [ 3 Inzichten bron- en nascheiding van PLASTIC+ 3.1

Inleiding De laatste jaren zijn er veel ontwikkelingen op het gebied van nascheiding van huishoude­ lijk afval. Het vraagstuk 'afval aan huis scheiden' of laten nascheiden is een steeds populair­ der onderwerp van gesprek en ook een actueel vraagstuk voor gemeentelijke beleidvorming van inzamelen, scheiden en recyclen van afval- en grondstoffen. Er is veel onduidelijkheid en de berichtgevingen veroorzaken vaak verwarring. Daarom worden in dit onderdeel de ontwikkelingen, recente inzichten en misvattingen over nascheiden ten opzichte van bronscheiden beschreven. Het begrip nascheiden wordt uitgelegd en afgebakend, met ver­ der inzicht in de huidige mogelijkheden van de landelijke markt van nascheiding. Nb. sinds 1 juli 2020 is het 'Besluit gescheiden inzameling huishoudelijke afvalstoffen' van kracht. Gemeenten zijn nu wettelijk verplicht om gft, papier, metaal, kunststof, glas en elek­ tronische apparatuur gescheiden in te zamelen. Met dit besluit wordt de hoofdregel van de (Europese) kaderrichtlijn afvalstoffen (verplichtingen om bioafval, papier, metaal, kunststof, glas, textiel en gevaarlijke afvalstoffen gescheiden in te zamelen) expliciet verankerd in de nationale regelgeving voor huishoudelijke afvalstoffen. Er zijn uitzonderingen mogelijk.

Voor kunststof geldt de verplichting tot gescheiden inza­ meling tenzij nascheiding geen nadelige gevolgen heeft voor de omvang en kwaliteit van re­ cycling of hergebruik.

3.2

Wat omvat nascheiden in de praktijk?

3.2.1

Welke grondstoffen kunnen worden nagescheiden? Veel van de waardevolle grondstoffen zijn alleen (of het meest efficiënt) herbruikbaar als ze gescheiden zijn ingezameld. Anders raken de grondstoffen te veel vervuild door andere ma­ terialen en worden ze ofwel onbruikbaar voor recycling ofwel kost het te veel tijd en geld om de grondstoffen te ontdoen van de vervuiling. Voorbeelden van deze stromen zijn groente-, fruit- en tuinafval (gft), oud papier, glas en textiel. Papier en textiel worden bij­ voorbeeld onbruikbaar als ze nat en vies worden (door bijvoorbeeld de aanwezigheid van gft in de afvalbak). Het apart inzamelen van gft levert onder andere compost op, een goede voedingsbron voor tuinen en akkerbouw. Wanneer gft in het restafval zit kan het deels nog wel gebruikt worden voor vergisting voor biogas, maar kan er geen compost of andere bioproducten meer van worden gemaakt. Een deel (het residu na vergisting) wordt daarom als­ nog verbrand in de restafvalverbrandingsinstallatie. Plastic verpakkingen en drinkpakken blijven wel herbruikbaar wanneer ze uit het restafval gesorteerd worden door een (na)scheidingsinstallatie. Bovendien zijn de technieken voor het nascheiden steeds beter waarmee ook steeds meer verpakkingen uit het afval kunnen wor­ den gesorteerd. Daarom hoeft deze stroom niet in alle gemeenten gescheiden ingezameld te worden.

Elke gemeente mag zelf kiezen of deze stroom aan de bron ingezameld wordt, of achteraf nagescheiden.

101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plaste in de MARN gemeenten

27 juli 2021

17/38

] IPR'NSRMAG [ De keuze voor gemeenten voor bron- of nascheiden gaat dus alleen over de plastic verpak­ kingen en drankenkartons. Het is een misvatting dat met de huidige (en toekomstige) inno­ vatieve technieken van nascheiden al het huishoudelijk afval in één bak of zak ingezameld zou kunnen worden. Het is en blijft van belang om bepaalde grondstoffen zoals gft, oud pa­ pier, glas en textiel en de grondstofstromen op een milieustraat zo veel als mogelijk aan de bron te scheiden. De kwaliteit en herbruikbaarheid van deze grondstoffen kan alleen wor­ den geborgd door ze aan de bron te scheiden.

3.2.2

Welke andere technische be- of verwerkingsprocessen zijn mogelijk? Ook andere niet aan de bron gescheiden materialen kunnen uit het restafval worden nage­ scheiden, zoals metalen en inert materiaal (zand, kleine glas korrels en ander klein kera­ misch materiaal). Dit inert materiaal wordt veelal hergebruikt als bouwmateriaal in de weg­ en woningbouw. Enkele restafvalverwerkers bewerken ook de zogenaamde organisch natte fractie (ONF) in het restafval, zoals het aanwezige gft, etensresten en andere bio-materialen. Dit wordt veelal vergist voor de productie van biogas/groengas. Het omzetten van deze biomaterialen betreft nuttig hergebruik (energieopwekking). Vergisting van ONF (tot biogas) zonder dat het compost weer als grondstof kan worden ingezet levert geen voordelen boven het leveren van energie uit een afvalenergiecentrale en daarom worden meer hoogwaardi­ gere toepassingen van ONF nog onderzocht. Tot op heden zijn er nog geen scheidingsinstallaties waar de techniek hoogwaardige toepassing van ONF kan realiseren en is het juist van belang voor de kwaliteit en rendement van het nascheiden van Plastic+ dat er zo min moge­ lijk ONF zich in het restafval bevindt. Tot slot is nog het vermelden waard dat ook voor het nascheiden van luiermateriaal een techniek wordt ontwikkeld (Omrin).

Bij het laten verwerken van het huishoudelijk restafval is het voor gemeenten dus nuttig om ook deze aanvullende technisch nabewerkingsstappen mee te wegen bij aanbestedingen en het sluiten van verwerkingscontracten.

3.3

Het verschil in kwantiteit en kwaliteit c.q. herbruikbaarheid Exacte cijfers over de output en het rendement van nascheidingsinstallaties (c.q. het aandeel Plastic+ in restafval dat bij nascheiding wordt herwonnen) worden door betrokken onderne­ mingen niet breed gedeeld. Wel is uit studies gebleken dat momenteel maar een deel van het aanwezige Plastic+ uit het restafval nagescheiden, gesorteerd en gerecycled kan worden. Een probleem bij nascheiden is dat de nagescheiden verpakkingen meer belast zijn met bij­ voorbeeld organische vervuiling. Zachte kunststoffen zoals folies raken snel vervuild door het overige (natte) fracties in restafval en zijn dan minder bruikbaar. Op basis van beschikbare cijfers uit de praktijk van verschillende nascheidingsinstallaties verschilt de hoeveelheid PD4 dat aan recyclers wordt aangeboden en varieert tussen 15 en 25 kg/inw. per jaar. Dit is onder meer afhankelijk van de effectiviteit van de installatie en de sa­ menstelling van het huishoudelijk restafval. In 2019 is voor een van de meest effectieve

4 Bij nascheiding wordt output veelal zonder blikverpakkingen gepresenteerd. Dus PD in plaats van PMD. 101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plaste in de MARN gemeenten

27 juli 2021

18/38

] IPR'NSRMAG [ (doorontwikkelde) nascheidingsinstallaties het resultaat van nascheiden gemiddeld 25 kg PD per inwoner per jaar dat voor verdere verwerking wordt aangeboden. Vooraf aan het recyclingsproces moet het nagescheiden PD worden gesorteerd (dit is vergelijkbaar met het aan de bron gescheiden Plastic+). Bij het sorteren worden eventuele vervuiling en stoorstoffen (waaronder niet-recyclebare kunststoffen) verwijderd. Gemeenten, waar Plasticr aan de bron gescheiden wordt, zamelen al snel meer dan 30 kg/inw. Plasticr in, en dit kan oplopen tot meer dan 50 kg per inwoner per jaar. Indien het materiaal (conform het acceptatieprotocol) wordt goedgekeurd dan wordt het ter sortering aangeboden. In de Marn-gemeenten is weinig tot geen afkeur geweest in 2019 en in 2020. Kwantitatief (breed) onderzoek dat daadwerkelijk aantoont welke methode een betere kwa­ liteit c.q. herbruikbaarheid oplevert van ter recycling aangeboden materiaal ontbreekt. Er worden verschillen opgemerkt op bijvoorbeeld moleculair niveau5, geur en esthetiek, maar deze verschillen zijn relatief klein. Vooralsnog is de keuze voor bron- of nascheiding niet te maken op basis van kwaliteitsverschil, maar zullen voornamelijk alle andere factoren bepa­ lend zijn.

3.4

Wat is het verschil in kosten? Welke kostenelementen zijn bepalend? De kosten voor bron- of nascheiding worden bepaald door de benodigde inzamelmiddelen, de uitvoeringskosten voor de inzameling, de verwerkingskosten en de vergoedingen. Inzamelmiddelen en uitvoeringskosten voor inzameling In veel gevallen zullen de kosten voor inzamelmiddelen en de uitvoeringskosten iets dalen bij nascheiding, maar dit is afhankelijk van de keuze die de gemeente maakt voor de invul­ ling van de dienstverlening. Het verschil blijft beperkt. Ondanks dat er geen uitvoeringskos­ ten voor de aparte inzameling van Plastic+ zijn, zal deze stroom tezamen met het restafval worden ingezameld waardoor de inzamelkosten daarvoor zullen stijgen. Er moet meer vo­ lume worden ingezameld, waardoor inzamel- en ledigingsfrequenties zullen stijgen, meer aan- en afvoerritten moeten worden gereden, et cetera. Verwerkingskosten Voor aan de bron-gescheiden Plaste zijn geen verwerkingskosten gemoeid voor PMD. In hoofdlijnen omvat de structuur van de verwerkingskosten voor nascheiden van plastic en kartonnen drinkverpakkingen voor de afvalverwerker en de gemeente de volgende componenten6: ^ De kosten voor nascheiden zijn onderdeel van het verwerkingstarief. Het reguliere restafvalverwerkingstarief (zonder nascheiding) is van kracht, er worden meestal geen extra kosten in rekening gebracht;

5 Maaskant-Reilink, E., Thoden van Velzen, E. U., & Smeding, I. W. (2020). Moleculaire verontreini­ ging in gerecyclede kunststoffolie uit bron- en nascheiding. (Rapport | Wageningen Food & Biobased Research ; No. 2033). Wageningen: Wageningen Food & Biobased Research. https:||doi.org|10.18174|518646 6 In de praktijk bestaan diverse bekostigingsmodellen en tariefstructuren. 101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plaste in de MARN gemeenten

27 juli 2021

19|38

] IPR'NSRMAG [ ^ Geen verbrandingsbelasting. De gemeente betaalt geen verbrandingsbelasting over de hoeveelheid (massa/kg) plastic en kartonnen drinkverpakkingen die door nascheiding worden herwonnen. De verwerkingskosten bij nascheiden zullen voor de MARN-gemeenten iets stijgen omdat er ten opzichte van bronscheiding uiteindelijk meer Plastic+ als restafval zal moeten worden verwerkt. Vergoedingen Afvalfonds Een vaak bepalend element in de kostenstructuur is de hoogte van de inzamelvergoeding die de gemeente ontvangt voor het aan de bron scheiden van Plastic+ ten opzichte van de vergoeding voor nascheiden. De inzameling en recycling van verpakkingen wordt gefinan­ cierd door de bedrijven die verpakte producten in Nederland op de markt brengen. Produ­ centen betalen over hun verpakkingen een heffing aan het Afvalfonds Verpakkingen die daarmee de gemaakte kosten voor inzameling en recycling van huishoudelijk verpakkings­ afval vergoedt. In opdracht van het Afvalfonds draagt Nedvang zorg voor de registratie en financiële af­ wikkeling. Gemeenten organiseren de inzameling en mogen zelf bepalen hoe ze de inzame­ ling van het verpakkingsafval organiseren. De gemeenten ontvangen daarvoor van het Afvalfonds (via Nedvang) een vergoeding7.

De afspraken over de vergoedingen voor het inza­ melen van recyclen van Plastic+ zijn vastgelegd in een raamovereenkomst tussen het Minis­ terie van Infrastructuur & Waterstaat, Afvalfonds Verpakkingen en VNG. Voor het aan de bron scheiden en inzamelen van Plasticr ontvangen gemeenten een inzamelvergoeding van het Afvalfonds Verpakkingen per ton ingezameld (en niet afgekeurd) Plasticr. Dit is momenteel C 245,- per ton. Gemeenten die nascheiden ontvangen een vergoe­ ding voor de hoeveelheid ingezameld restafval (waarin zich het Plastic+ bevindt). Dit is mo­ menteel C 8,90 per ton. Doordat er nog maar weinig restafval aanwezig is in de MARN-regio, is de totale vergoeding voor bron-scheiden gemiddeld een factor 8 hoger dan de vergoe­ ding bij nascheiden. Voor de MARN-gemeenten bij benadering een verschil van in totaal C 2,5 miljoen (gemiddeld C 360.000,- per gemeente, circa C 17,- per huishouden)8. Kostenvergelijking op basis van ervaringen in de praktijk In veel onderzoeken bij gemeenten die goede resultaten halen met het aan de bron scheiden van Plasticr, waaronder onderzoeken door IPR Normag, blijkt dat het stoppen met bron scheiden tot hogere kosten leidt. Bijvoorbeeld een scenario-onderzoek waarbij 8 gemeenten zijn betrokken waar op basis van de bij hen geldende kenmerken een verschil van C 10,- tot

7 Er zijn verschillende keuzes te maken met betrekking tot de te ontvangen vergoeding. Veel gemeenten kiezen ervoor om alleen een inzamelvergoeding van het Afvalfonds te ontvangen voor het ingezamelde en ter sortering aangeboden PMD. Na ontvangst dragen de sorteerorganisatie en andere partijen zoals recyclers de zorg voor het sorteren, vermarkten en recyclen van de herbruikbare materialen. 8 Vergoedingen voor bronscheiding in totaal in de MARN-regio (bij benadering): C 2,9 miljoen (C 245,- * 11.700 ton aan de bron ingezamelde Plasticr). Vergoeding voor nascheiding in de MARN-regio (bij benadering): C 340.000,(C 8,90 * 38.200 ton fijn RESTafval inclusief Plasticr in de regio)

101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plasticr in de MARN gemeenten

27 juli 2021

20/38

] IPR'NSRMAG [ C 20,- per huishouden per jaar hogere kosten bij nascheiden is berekend. Daarbij is nog geen rekening gehouden met de desintegratiekosten van het ontmantelen van de bronscheidingsvoorzieningen en ook niet de vermindering van de beleidseffectiviteit als gevolg van stop­ pen met bronscheiding. Dit betekent niet dat de kosten voor nascheiden altijd hoger uitvallen. Voor een gemeente waar relatief weinig PMD aan de bron wordt ingezameld, en er nog veel restafval aanwezig is, wordt nascheiden kostentechnisch interessanter. Het is dus onder meer afhankelijk van de plaatselijke beleidseffectiviteit en de hoeveelheid Plastic+ (bij bron of nascheiden) en de hoeveelheid restafval én de hoeveelheden andere ge­ scheiden grondstoffen zoals gft, oud papier en karton, glas en textiel. Deze hoeveelheden andere gescheiden grondstoffen kunnen bovendien beïnvloed worden door de keuze voor bron- dan wel nascheiden van Plasticr. Zie hoofdstuk 4 voor een nadere toelichting op dit (gedrags)effect.

3.5

Praktische uitvoerbaarheid in de MARN-regio In Nederland zijn zes verschillende installaties voor het nascheiden van plastic en kartonnen drinkverpakkingen operationeel. Deze scheidingsinstallaties zijn altijd onderdeel van orga­ nisaties die een of meer installaties voor verbran­

Nascheidingsinstallaties Nederland

ding van restafval exploiteren.

Organisatie

Locatie

jaar (kton)

Attero

Wijster

600

Operationeel per

Groningen

120

Operationeel per

AVR

Rozenburg

430

Operationeel in

AEB

Amsterdam

300

Operationeel in

HVC

Alkmaar

140

Operationeel per

Omrin

Oudehaske

200

Operationeel per

aandeelhouder/eigenaar zijn gebruik maken van

Cure

Eindhoven

deze voorziening. Dit betekent dat alleen de in­

Totaal

Capaciteit per

2010

Het overzicht toont de organisaties die nascheiding van restafval aanbieden. Met betrekking tot AEB, HVC, Omrin en Cure9 is sprake van over­ heidsorganisaties die niet meedoen in aanbeste­ dingen. Doorgaans kunnen alleen gemeenten, die (mede)

Status

2008 2018 2018 2017 2010 Plan 120 kton geannuleerd 1.790

Op basis van diverse (openbare) bronnen

stallaties van Attero en AVR beschikbaar zijn op de 'vrije markt' voor het nascheiden van huishoudelijk restafval. In verband met recent ge­ sloten contracten is in de huidige situatie (anno 2020) beperkt nascheidingscapaciteit vrij be­ schikbaar. De MARN-gemeenten laten hun huishoudelijk restafval verwerker bij ARN. De MARN is aandeelhouder van ARN, waardoor sprake is van verbondenheid, en heeft een vuilverwerkersovereenkomst met ARN BV. De MARN-gemeenten zijn daar aan gehouden. Deze vuilverwerkersovereenkomst houdt in dat alle huishoudelijke afvalstromen aan MARN zijn ver­ bonden en ter verwerking bij ARN aangeleverd moeten worden, tenzij het Algemeen Be­ stuur van de MARN vrijstelling verleent van aanlevering. Omdat ARN geen oud papier of glas of textiel et cetera kan verwerken heeft het algemeen bestuur van de MARN in de

9 De initiatieven bij Cure voor een nascheidingsinstallatie zijn gestaakt. Eventuele realisatie is onzeker. 101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plasticr in de MARN gemeenten

27 juli 2021

21/38

] IPR'NSRMAG [ praktijk vrijstelling verleend voor nagenoeg alle afvalstromen die niet bij ARN zelf verwerkt kunnen worden. Alleen het huishoudelijk restafval wordt verbrand in de AVI van ARN en gft wordt daar vergist en gecomposteerd10. ARN beschikt niet over mogelijkheden om Plastic+ uit restafval na te scheiden. Dus prak­ tisch is het voor de MARN-gemeenten niet eenvoudig om Plastic+ uit het restafval te laten scheiden. Dit zou betekenen dat: ^

een andere restafvalverwerker moet worden gezocht11. De vuilverwerkersovereenkomst heeft een looptijd voor onbepaalde duur waarbij MARN de overeenkomst kan opzeggen met een opzegtermijn van 5 jaar. Praktisch gezien zou het eventueel starten met nascheiden van Plastic+ dus na vijf jaar zijn beslag kunnen krijgen;

^

dan wel dat ARN zelf in een nascheidingsinstallatie investeert. Op basis van haalbaar­ heidsonderzoek bepalen of dit praktisch en financieel uitvoerbaar is. Tussen het uit­ voeren van haalbaarheidsonderzoek en de eventuele realisatie zit de nodige tijd.

Bovendien, met verwijzing naar het Besluit zoals vermeld in de inleiding van dit hoofdstuk, moet daarbij ook bezien worden hoe eventuele nascheiding zich voor de MARN-gemeenten verhoudt tot de hoofdregel van dit besluit "gescheiden inzameling huishoudelijke afvalstof­ fen". Voor kunststof geldt de verplichting tot gescheiden inzameling tenzij nascheiding geen nadelige gevolgen heeft voor de omvang en kwaliteit van recycling of hergebruik. Gelet op de huidige grote inzamelrespons van Plaste in de MARN-gemeenten (ruim 86% van het Plaste wordt gescheiden ingezameld, gemiddeld 37 kg/inw. per jaar) wordt niet verwacht dat nascheiden van Plaste per se meer en beter recyclebare Plaste oplevert. En gelet op de huidige effectiviteit van het afvalbeheerbeleid (onder meer door het effectief kunnen inzetten van service- en prijsprikkels) wordt verwacht dat stoppen met gescheiden inzamelen van Plastic+ ook negatieve gevolgen heeft voor deze beleidseffectiviteit en daar­ mee voor de kwaliteit en hoeveelheid van andere gescheiden grondstoffen zoals gft, oud pa­ pier en karton en glas.

10 Naast enkele specifieke (kleinere) stromen zoals asbest. 11 Hiervoor moeten contractuele afspraken worden gemaakt dat het residu na nascheiding weer terugkomt bij ARN ter verbranding. Zo niet dan zou ARN een hoeveelheid van ca. 30.000 à 35.000 ton fijn restafval uit de MARN regio aan omzet verliezen. 101267 Onderzoek bron- en nascheiden Plaste in de MARN gemeenten

27 juli 2021

22/38

] IPR'NSRMAG [ 4

Beleidseffectiviteit

4.1

Zuivere werking van het beleidsinstrumentarium De gemeenten in de MARN-regio hebben in de afgelopen jaren een aantal beleidsinstrumen­ ten ingezet met betrekking tot het fadliteren en stimuleren van het aan de bron scheiden van grondstoffen en daar grote resultaten mee behaald. Stoppen met het aan de bron scheiden van Plastic+ zal de effectiviteit van de ingezette beleidsinstrumenten verminderen. Om de doelstellingen 'minder restafval' en 'meer afvalscheiding aan de bron' te bereiken heeft een gemeente verschillende (beleids)instrumenten tot haar beschikking om inwoners te verleiden om bewust met afval en grondstoffen om te gaan. Service. De gemeente stuurt door middel van service en

Service (gemak)

het beschikbaar stellen van voorzieningen voor restafval

Aanbieden

Opslagmogelijkheid frequentie

en grondstoffen. Bijvoorbeeld door het zo makkelijk mo­

toegankelijkheid openingstijden

gelijk maken om grondstoffen gescheiden aan te kunnen bieden, en juist wat meer restrictief voor het aanbieden van restafval.

\i«rleicAen

Prijs. Het bieden van een prijsprikkel (diftar) is een instrument om het aanbiedgedrag van afval te sturen. Het bieden van prijsprikkels, zoals een beloning of een lagere afvalstoffenheffing voor het

Collectief

scheiden van grondstoffen, of juist het extra moeten be­

Positieve prikkel

Individueel Negatieve prikkel

talen voor het aanbieden van minder gewenste afval­

Informatieprikkel

stromen. Ongeveer de helft van de gemeenten in Neder­ land past gedifferentieerde tarieven toe voor het aanbie­