26019.16 - Bijlage 10 - Rapport archeologisch bureauonderzoek (A)
Tekst van het document
SWECO
Rapport Projectnummer:
51028012
Referentienummer: Datum:
51028012
04-06-2025
Archeologisch onderzoek plangebied Mallejan
te
Best, gemeente
Best Bureauonderzoek SWECO
Versie C1
ARCHEOLOGISCHE
Datum
Oplevering concept beoordeling bevoegde
Sweco Heinz Moormannstraat 1b
voor
04-06-2025
overheid
__xx-xx-2025
opdrachtgever overheid
Definitief na goedkeuring
AS Boxmeer
51028012
Status aan
D1
5831
RAPPORTEN
bevoegde
(geanonimiseerd) (geanonimiseerd) |
Sweco
Nederland B.V.
T +31
88811
(geanonimiseerd)
Handelsregister 30129769 Statutair gevestigd te De Bilt
Consultant
Archeologie
www.sweco.nl
66 00
X
SWECO
X
Verantwoording Titel
Archeologisch onderzoek plangebied Mallejan gemeente Best
Subtitel
te
Best,
Bureauonderzoek
SWECO
ARCHEOLOGISCHE
RAPPORTEN
51028012
2468-4813
ISSN-nummer
Projectnummer
51028012
Referentienummer Revisie
51028012
Datum
04-06-2025
C1
(geanonimiseerd)
Auteur
KNA
Prospector (actornummer: 42664635)
E-mailadres
(geanonimiseerd)
Gecontroleerd door
(geanonimiseerd) Senior KNA
Prospector/Senior (actornummer 69784247) Paraaf gecontroleerd
Goedgekeurd
Sweco
voert
(geanonimiseerd)
(geanonimiseerd)
archeologisch
'Archeologie' (KNA
Archeoloog
(geanonimise rd)
door
Paraaf goedgekeurd
KNA
versie
onderzoek
4.1)
en
archeologische
werkzaamheden
Kwaliteitsnorm
van
de
uit onder
protocollen
worden
de Nederlandse
procescertificaat SIKB 4001, 4002, 4003 in
en
BRL
4000
4004.
De
uitgevoerd overeenstemming Archeologie (KNA, versie 4.1).
met de
zorgvuldige wijze uitgevoerd, conform de toepasselijke en van kracht dient ook opgemerkt te worden dat geraadpleegde bronnen zijnde regelgeving. niet altijd zonder fouten en volledig zijn. Daar Sweco voor het verkrijgen van historische informatie afhankelijk is van deze bronnen, kan Sweco niet instaan voor de juistheid en volledigheid van deze informatie. Dit onderzoek
is op
In dit kader
2(32)
SWECO
Administratieve
X
gegevens
Gemeente [Bet Pes st Kadastrale gegevens
Gemeente en
Bevoegde
overheid
Deskundige Projectmedewerker(s)
de
bevoegde
overheid
5258, 6003, 6004, 6005
Best
E:
Dorpsplein
2
T: 0499 360 911
info@gemeentebest.nl
Best
Zuidoost-Brabant (geanonimiseerd) |
(geanonimiseerd) Mei
Beheer en
nummers
Gemeente
5680 AB namens
Best, sectie E‚
6247
2025
plaats van documentatie
3
(32)
Inhoudsopgave Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1
Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1. 1
Aanleiding van het onderzoek
1. 2
Kader onderzoek
1. 3
Methodiek
1. 4
Doelstelling onderzoek
1. 5
Uitvoeringsperiode en controle
2
Bureauonderzoek
2. 1
Inleiding
2. 2
Doelstelling en vraagstelling
2. 3
Afbakeningen plangebied huidig gebruik en toekomstig gebruik
2. 3. 1
Afbakening plan- en onderzoeksgebied
2. 3. 2
Huidig gebruik van het plangebied
2. 3. 3
Toekomstig gebruik van het plangebied
2. 4
Vigerend beleid
2. 5
Milieuhygiënische situatie
2. 6
Aardwetenschappelijke gegevens
2. 6. 1
Landschappelijke ontwikkeling
2. 6. 2
DINO
2. 6. 3
Geomorfologie
2. 6. 4
Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN4)
2. 6. 5
Bodemkunde
2. 6. 6
Boringen en/of sonderingen
2. 6. 7 2. 7
Grondwater Archeologische waarden
2. 7. 1
Archeologische Monumenten
2. 7. 2
Archeologische onderzoeksmeldingen met bijbehorende vondstmeldingen
2. 7. 3
Losse archeologische vondstmeldingen
2. 8
Andere bronnen
2. 8. 1
Cultuurhistorische Waardenkaart Provincie Noord-Brabant herziening 2024
2. 8. 2
Wetenschappelijke publicaties archieven en provinciaal archeologisch depot
2. 9
Historische situatie.
2. 9. 1
Historisch kaartmateriaal
2. 10
Bouwhistorische gegevens
2. 11
Tweede Wereldoorlog
2. 12
Heemkunde Vereniging
2. 13
Bodemverstoring.
.. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . ..
9
. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . ..
9
. .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . ..
9
. . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . ..
. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . ..
9 9
.. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . .
10
.. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . .
10
. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .
11
.. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . .
11
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. ..
11
.. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. ..
11
,
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. ..
11
. . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . .
11
. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . .
12
. . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . .
12
.. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. ..
13
. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. ..
13
. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. ..
14
. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . ..
14
.. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. ..
14
.. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. ..
.. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. ..
. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .
.. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. ..
15 15 16 16
.. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. ..
16
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. ..
20
. .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . .
21
.. .. .. .. .. .. .. . .. .. ..
21
.. .. .. .. .. .. . .. .. ..
21
.. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . .
21
,
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. ..
21
. .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .
23
. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .
23
. .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .
24
. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . .
24
4 (32)
2. 14
Gespecificeerde archeologisch verwachting
. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . .. . . . .. . .
25
2. 14. 1
Toelichting
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. ..
26
2. 14. 2
Bodemverstoring
3
Conclusie en advies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
.. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. ..
27
Literatuurlijst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Bronnenlijst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
5 (32)
Tabellen Tabel 2-1
Aardwetenschappelijke informatie
Tabel 2-2
Geraadpleegd historisch kaartmateriaal
Tabel 2-3
Gespecificeerde archeologische verwachting
Kaarten Kaart 1.
Het plangebied op de topografische kaart (1:25. 000)
Kaart 2.
Het plangebied op de kadastrale kaart Het plangebied op een luchtfoto uit 2022
Kaart 3. Kaart 4. Kaart 5. Kaart 6. Kaart 7. Kaart 8. Kaart 9. Kaart 10. Kaart 11. Kaart 12. Kaart 13. Kaart 14. Kaart 15.
Het plangebied op de gemeentelijke beleidskaart Het plangebied op paleogeografische kaarten Het plangebied op de geomorfologische kaart 1:50. 000 van Nederland Het plangebied op het actueel hoogtebestand (AHN4) Het plangebied op de bodemkaart Archeologische waarden en onderzoeken rondom het plangebied Het plangebied op de kadastrale minuutkaart uit 1817 Het plangebied op de militaire topografische kaart uit 1900 Het plangebied op de topografische kaart uit 1953 Het plangebied op de topografische kaart uit 1963 Het plangebied op de topografische kaart uit 1994 Het plangebied op de topografische kaart uit 2019
Bijlagen Bijlage 1.
Overzicht geologische en archeologische tijdvakken
Bijlage 2.
Onderzoeksmeldingen met bijbehorende vondsten/sporen
Bijlage 3.
Losse vondstmeldingen
Bijlage 4.
Bewoningsgeschiedenis van Nederland AMZ-cyclus
Bijlage 5.
6 (32)
Samenvatting Inleiding
Sweco heeft in opdracht van PartnersRO in mei 2025 een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd voor een plangebied gelegen aan de Mallejan te Best in de gemeente Best. In het plangebied zal een gymzaal worden gerealiseerd. Om deze ontwikkeling mogelijk te maken dient in het kader van de omgevingswet en de hierbij behorende onderliggende regelgeving inzichtelijk worden gemaakt welke archeologische waarden binnen het plangebied kunnen worden verwacht en wat het effect is van eventuele ingrepen op deze archeologische waarden. Doel van het bureauonderzoek is een antwoord te vinden op de vraag wat de gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied is. Dit wordt uitgevoerd door middel van het verwerven van informatie aan de hand van bestaande bronnen over bekende en verwachte archeologische waarden. ,
,
Met de resultaten van het archeologisch onderzoek kan worden vastgesteld of binnen het plangebied archeologische waarden aanwezig (kunnen) zijn en of vervolgonderzoek dan wel planaanpassing noodzakelijk is. Verwachting Volgens de opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting geldt er een middelhoge verwachting voor de perioden Paleolithicum en Mesolithicum en een hoge archeologische verwachting voor de perioden Neolithicum tot en met de Nieuwe tijd.
Conclusie In 2010 heeft er in en rond het plangebied Mallejan een archeologisch onderzoek plaatsgevonden. Het huidige plangebied bevond zich in zone B waar een vervolgonderzoek is aanbevolen in de vorm van een archeologische begeleiding bij de sloop van bestaande bebouwing en een proefsleuvenonderzoek op de locaties die niet bebouwd zijn. Het huidige bureauonderzoek toonde aan dat er zich mogelijk archeologische waarden in het plangebied zouden kunnen bevinden. Op basis van een middelhoge en hoge trefkans blijft de kans reëel dat archeologische resten binnen het plangebied aanwezig zijn. Daarom wordt het eerder gegeven advies overgenomen. ,
Advies
Omdat archeologische resten voornamelijk in de vorm van grondsporen worden verwacht is in dit stadium een karterend en waarderend proefsleuvenonderzoek de meest geschikte onderzoeksmethode. Bij een proefsleuvenonderzoek dienen verspreid over het plangebied ,
sleuven gegraven te worden met als doel om eventuele archeologische waarden te karteren en waarderen. Voor dit onderzoek dient een door de bevoegde overheid goedgekeurd Programma van Eisen te zijn opgesteld waarin is vastgelegd waaraan het onderzoek moet voldoen.
Aangezien het plangebied in verband met aanwezige constructies niet op alle locaties door een proefsleuvenonderzoek kan worden onderzocht is de meest geschikte onderzoeksmethode een opgraving variant archeologische begeleiding. Hierbij begeleidt de archeoloog de civieltechnische graafwerkzaamheden waarbij archeologische waarden bij het aantreffen direct geborgen worden en daarmee ex-situ worden behouden. Voor dit onderzoek dient een door de bevoegde overheid goedgekeurd Programma van eisen te zijn opgesteld waarin is vastgelegd waaraan het onderzoek moet voldoen. ,
,
,
7 (32)
Bovenstaand advies is van Sweco. Er is op grond van de gebruikte onderzoeksmethode geprobeerd een zo gefundeerd mogelijk advies te geven. Over de aan- of afwezigheid van archeologische sporen of resten in het plangebied kan nooit volledig uitsluitsel worden gegeven. Aan dit advies kunnen geen rechten worden ontleend. De resultaten van dit onderzoek zullen eerst moeten worden beoordeeld door de bevoegde overheid (gemeente Best) die vervolgens het advies over neemt of niet. ,
,
Als het plangebied nu of in de toekomst door de gemeente Best wordt vrijgegeven voor bodemroerende werkzaamheden dan blijft er conform artikel 5. 10 van de Erfgoedwet uit juli 2016 een meldingsplicht bestaan. Eventuele archeologische resten die bij werkzaamheden worden aangetroffen moeten worden gemeld bij het Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap c. q. de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Het is verder raadzaam om ook de gemeente Best op de hoogte te stellen. ,
,
,
,
,
,
De Omgevingswet regelt dat in het geval van archeologische toevalsvondsten van algemeen belang niet alleen de minister van OCW maar ook de gemeente bevoegd is om bodemverstorende werkzaamheden stil te leggen. ,
,
8 (32)
SWECO
1
X
Inleiding
1.1
Aanleiding van het onderzoek opdracht van PartnersRO heeft Sweco een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd naar de locatie Mallejan te Best, gemeente Best (zie kaart 1). De initiatiefnemer heeft het voornemen binnen het plangebied een gymzaal te realiseren. In
1.2 Om
Kader onderzoek deze
ontwikkeling mogelijk te maken dient in het kader van de omgevingswet en de hierbij behorende onderliggende regelgeving inzichtelijk worden gemaakt welke archeologische waarden binnen het plangebied kunnen worden verwacht en wat het effect is van eventuele ingrepen op deze archeologische waarden. 1.3
Methodiek
Het
archeologisch
van
de in het
wordt
een
onderzoek
bestaat uit een
bureauonderzoek
(hoofdstuk 2). Uitgaande opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting gegeven of vervolgstappen noodzakelijk zijn (hoofdstuk 3).
bureauonderzoek
advies
Dit rapport betreft een standaardrapport zoals genoemd in de Archeologie. Dit rapport voldoet aan de eisen en specificaties
Kwaliteitsnorm van
BRL4000
Nederlandse
protocol 4002.
1.4
Doelstelling onderzoek bodemingrepen die gepaard gaan met de geplande werkzaamheden zullen eventueel aanwezige archeologische resten in de bodem verstoren en/of vernietigen. Derhalve dienen voorafgaand aan die werkzaamheden de archeologische waarden binnen het plangebied in kaart te worden gebracht. De
1.5
Uitvoeringsperiode
en
controle
archeologisch onderzoek is uitgevoerd in mei 2025 door (geanonimiseerd) Prospector Ma). Het rapport is gecontroleerd door (geanonimiseerd) Prospector/Senior KNA Archeoloog) en goedgekeurd door (geanonimiseerd) Het
9(32)
2
Bureauonderzoek
2. 1 Inleiding Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd onder certificaat op grond van de BRL SIKB 4000 (KNA versie 4.1 19‑02‑2018) en volgens de eisen en normen zoals aangegeven in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA versie 4.1 19‑02‑2018 protocol 4002) die is vastgesteld door het Centraal College van Deskundigen (CCvD) Archeologie en is ondergebracht bij het SIKB te Gouda. 1 ,
,
,
,
,
,
Dit protocol bestaat uit elf processtappen: 1. Afbakenen plan- en onderzoeksgebied en vaststellen consequenties toekomstig gebruik
(LS01) 2. 3. 4. 5. 6.
Aanmelden onderzoek bij Archis Vermelden (en toepassen) overheidsbeleid (LS01) Beschrijven huidig gebruik en toekomstige situatie (LS02) Beschrijven historische situatie en mogelijke verstoringen (LS03) Beschrijven mogelijke aanwezigheid bouwhistorische waarden ondergrond (LS02
,
LS03 LS04) ,
7. 8. 9. 10. 11.
Beschrijven bekende archeologische en aardwetenschappelijke kenmerken (LS04) Opstellen gespecificeerde verwachting en formuleren onderzoeksstrategie (LS05) Opstellen standaardrapport bureauonderzoek (LS06) Aanleveren standaardrapport - afmelden onderzoek in Archis Aanleveren digitale gegevens bij e-depot (DS05)
Processtappen 1 tot en met 7 leveren gegevens op basis waarvan de gespecificeerde verwachting (stap 8) wordt opgesteld. Deze stappen worden behandeld in paragraaf 1. 1 en hoofdstuk 2. Processtap 9 resulteert in het voorliggende rapport. Processtappen 10 en 11 hebben betrekking op het openbaar maken van het bureauonderzoek voor derden bij onder meer Archis en het e-Depot. Bij de uitvoering van het bureauonderzoek is niet afgeweken van de BRL. Bij het uitvoeren van deze werkzaamheden zijn onder andere de volgende bronnen geraadpleegd: • • • • • • • • • • • •
het Archeologische Informatie Systeem (ARCHIS) ; de Archeologische Monumenten Kaart (AMK) ; geologische kaarten geomorfologische kaarten en bodemkaarten ; de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond ,
(DINOLoket) ;
literatuur en historisch kaartmateriaal ; bouwhistorische gegevens ; een recente topografische kaart ; recente luchtfoto’s ; het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN4) ; de Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW) van de provincie Noord-Brabant ; de archeologische verwachtingskaarten van de gemeente Best ; plaatselijke (amateur-)archeoloog c. q. heemkundevereniging.
1 SIKB.
10 (32)
2. 2 Doelstelling en vraagstelling Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied. Hiervoor wordt een inventarisatie gemaakt van bekende aardwetenschappelijke archeologische en (cultuur)historische gegevens. Aan de hand van deze inventarisatie wordt het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel opgesteld. De vraagstelling voor het onderzoek is: welke archeologische waarden zijn in het plangebied (mogelijk) aanwezig of kunnen worden verwacht? ,
2. 3
Afbakeningen plangebied , huidig gebruik en toekomstig gebruik
2. 3. 1 Afbakening plan- en onderzoeksgebied Het plangebied is het gebied waarbinnen de ruimtelijke ontwikkeling plaats vindt. Het onderzoeksgebied is het gebied waarbinnen voor het bureauonderzoek relevante informatie wordt verzameld. Dit is het gebied in een straal van circa 500 m rondom het plangebied. Deze afstand is gebaseerd op de aanname dat hiermee afdoende informatie over het plangebied kan worden verzameld om een goede gespecificeerd archeologisch verwachting op te kunnen stellen. Het plangebied ligt aan de Mallejan in de bebouwde kom van Best in de gemeente Best (zie kaart 1) en heeft een oppervlak van circa 4. 800 m.2 Het maaiveld ligt volgens het Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN4) rond 153 m NAP en de centrumcoördinaten van het plangebied zijn X:154. 412 / Y:391. 329. Het plangebied is kadastraal bekend als gemeente Best sectie E en (delen van) percelen 5258 6003 6004 6005 en 6247 (zie kaart ,
,
,
,
,
,
,
2).
2. 3. 2 Huidig gebruik van het plangebied Voor het bureauonderzoek is het van belang de huidige situatie te onderzoeken. Landgebruik en bebouwing kunnen van invloed zijn op de archeologische verwachting. Hiervoor is gebruik gemaakt van de meest recente gegevens. Het plangebied is momenteel grotendeels bebouwd en bestraat (zie kaart 3). De omliggende percelen zijn in gebruik als grasland. 2. 3. 3 Toekomstig gebruik van het plangebied Het toekomstige gebruik/inrichting van het plangebied kan gevolgen hebben voor het vervolgtraject. De toekomstige inrichting van het plangebied kan gevolgen hebben op het in/ex-situ behoud van de archeologische waarde. In het plangebied is een gymzaal gepland. Bij de gymzaal worden geen parkeerplaatsen aangelegd. De gymzaal zal namelijk enkel in gebruik worden genomen door de kinderen van de basisscholen uit de wijken Aarlesche Erven en Dijkstraten (voor het schoolvak gym). Kinderen zullen vanwege de korte afstand te voet van de basisscholen naar de gymzaal komen. De gymzaal zal in de avonduren niet worden gebruikt. De huidige bebouwing zal in 2027 worden gesloopt. Het oppervlak en de diepte van verstoring ten behoeve van de nieuwbouw is momenteel nog onbekend. De geplande werkzaamheden kunnen tot gevolg hebben dat eventueel aanwezige archeologische waarden worden verstoord. 2. 4
Vigerend beleid
Sinds 1 juli 2016 is de Erfgoedwet van kracht. Het doel van deze wet is te voorkomen dat archeologische waarden uit het verleden verloren gaan. In deze wet zijn de gemeenten verantwoordelijk voor het beheer van het bodemarchief binnen hun grondgebied. Voor een goed beheer van dit bodemarchief gebruikt de gemeente een archeologische beleidskaart. De archeologische beleidskaart geeft een gemeentebreed overzicht van bekende en te
11 (32)
verwachten archeologische waarden. De kaart maakt inzichtelijk waar en bij welke ruimtelijke ingrepen een archeologisch onderzoek verplicht is en wordt als toetsingskader gebruikt voor ruimtelijke procedures. Het plangebied valt binnen het bestemmingsplan ‘Parkeernormen en Archeologie’ (d. d. 0602-2017) van de gemeente Best. Volgens dit bestemmingsplan heeft het grootste gedeelte van het plangebied (noorden) een dubbelbestemming Archeologie 3. Volgens de bijbehorende planregels is archeologisch onderzoek noodzakelijk bij bodemingrepen groter dan: 250 m 2 en dieper dan 30 cm beneden maaiveld. 2 Volgens de gemeentelijke archeologische beleidskaart ligt het plangebied in een zone met een hoge archeologische verwachting (zie kaart 4). 3 2. 5 Milieuhygiënische situatie Te gelijker tijd met het archeologisch bureauonderzoek is er voor het plangebied een milieuhygiënisch bodemonderzoek uitgevoerd door Sweco. 4
Op basis van het uitgevoerde vooronderzoek kan niet uitgesloten worden dat op de onderzoekslocatie bodembedreigende en milieubelastende activiteiten en ontwikkelen hebben plaatsgevonden die in potentie tot een sterke verontreiniging geleid kunnen hebben.
Op basis van bovenstaande wordt verwacht dat op de onderzoekslocatie de toelaatbare kwaliteit van de bodem mogelijk wordt overschreden. Derhalve bestaan er volgens Sweco in potentie milieuhygiënisch belemmeringen voor de voorgenomen wijziging in gebruik de (graaf)activiteiten en het toelaten van een bodemgevoelig gebouw op een bodemgevoelige ,
locatie. De onderzoeksresultaten geven derhalve aanleiding voor een vervolgonderzoek.
2. 6 Aardwetenschappelijke gegevens Het landschap heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in het nederzettingspatroon. Bij onderzoek naar archeologische sporen in een bepaald gebied is het van groot belang te weten hoe het landschap er in het verleden heeft uitgezien. Men kan meer te weten komen over dit landschap door de geologische opbouw de bodem en de hydrologie van een gebied te bestuderen. ,
Tabel 2-1
Aardwetenschappelijke informatie
Bron
Informatie
Geologie 5 Geomorfologie 6 Bodemkunde 7
Formatie van Boxtel , Laagpakket van Wierden Dekzandwelvingen Noordelijke gedeelte van het plangebied: Hoge zwarte enkeerdgronden Zuidelijke gedeelte van het plangebied: Laarpodzolgronden
Grondwatertrap 8
VI
2 Portaal voor Ruimtelijke Plannen. 3 Gemeentelijke beleidskaart. 4 Coterlet 2025. 5 De
Mulder et al. , 2003. Environmental Research (2019). 7 NGR/Wageningen Environmental Research (2018). 8 BRO - Grondwaterspiegeldiepte Model voor Nederland (50x50 meter grid) , 2021. 6 NGR/Wageningen
12 (32)
2. 6. 1
Landschappelijke ontwikkeling
Gedurende de laatste ijstijd genaamd het Weichselien (115. 000 – 10. 000 jaar geleden) ,
,
had de wind vrij spel in het verplaatsen van zand en silt. In deze periode werd over een groot deel van Nederland waaronder ook binnen het plangebied een pakket dekzand afgezet. 9 De dekzanden zijn onderverdeeld in het Oude en Jonge dekzand. Het Oude dekzand is tijdens het Pleniglaciaal (73. 000 – 12. 500 jaar geleden) in horizontaal gelaagde pakketten afgezet. Door verspoeling komen er vaak lemige of (zwak) grindige banden in het Oude dekzand voor. Het Jonge dekzand is tijdens het Laat-Glaciaal (14. 650 – 11. 650 jaar geleden) afgezet in de vorm van dekzandruggen. Het Jonge dekzand is uitsluitend eolisch afgezet en bevat daardoor geen leem- en grindfractie. Het Jonge dekzand wordt ook wel het Laagpakket van Wierden genoemd welke behoort tot de Formatie van Boxtel. Hieronder valt ook het Oude dekzand. Het water van de in het voorjaar smeltende sneeuwmassa´s erodeerde een deel van de dekzandruggen waarna afzetting plaatsvond in de lagere delen van het landschap als vlaktes van verspoelde dekzanden. Volgens de geologische kaart bevindt het plangebied zich in een uitgestrekt gebied met afzettingen van de Formatie van Boxtel met een dek van het Laagpakket van Wierden ; fluvioperiglaciale afzettingen (leem en zand) met een zanddek. 10 ,
,
,
,
In het Holoceen (vanaf circa 10. 000 jaar geleden tot heden) zijn door verwaaiing van de dekzanden lokaal stuif-zandgebieden ontstaan. Bij het ontstaan hiervan speelde de mens een belangrijke rol door beweiding afbranden en het steken van plaggen op de heidevelden dat voornamelijk plaatsvond in de Nieuwe tijd. De stuifzanden worden gerekend tot het Laagpakket van Kootwijk welke behoort tot de Formatie van Boxtel. Op circa 18 kilometer ten zuiden van het plangebied bevindt zich het dichtstbijzijnde stuifduinencomplex. Daarnaast zijn er in (lokale) beekdalen afzettingen gevormd bestaande uit leem veen en zand. Deze afzettingen worden gerekend tot het Laagpakket van Singraven welke tevens behoren tot de Formatie van Boxtel. Het plangebied ligt tussen twee dalvormige laagten in. Deze laagten liggen ten oosten (130 meter) en ten westen (60 meter) van het plangebied. In het verleden heeft door deze dalvormige laagten een beek gestroomd. 11 ,
,
,
,
,
,
De Paleogeografische kaarten geven aan dat het plangebied vanaf 9. 000 binnen Pleistocene zandgebieden ligt. 12
v. Chr.
tot heden
2. 6. 2 DINO Het Dinoloket 13 is de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINO). Het DINO-systeem is de centrale opslagplaats voor geowetenschappelijke gegevens over de diepe en ondiepe ondergrond van Nederland. Het archief omvat diepe en ondiepe boringen grondwatergegevens sonderingen geoelektrische metingen resultaten van geologische geochemische en geomechanische monsteranalyses boorgatmetingen en seismische gegevens. De site wordt beheerd door ,
,
,
,
,
,
TNO.
In het Dinoloket zijn enkele boringen bestudeerd. 14 Hieruit blijkt dat de ondergrond op circa 50 meter ten westen van het plangebied in de bovenste 070 m -mv bestaat uit matig fijn zand. Hieronder zit een leemlaag van 20 centimeter. Vanaf 090 m -mv zit tot 250 m -mv matig fijn zand. Hieronder zit tot zeker 400 m -mv leem. Op de locatie van een tweede ,
,
,
,
9 De
Mulder et al. , 2003. 2008. 11 Berendsen , 2008. 12 Vos & de Vries , 2013. 13 Dinoloket. 14 DINO boornummers B51B0819 en B51B0817. 10 Berendsen
13 (32)
boring op 250 meter ten zuiden van het plangebied bestaat de bodem tot 100 m -mv uit matig fijn zand. Hieronder komt een leemlaag van 30 centimeter voor. Deze laag wordt tot 150 m -mv opgevolgd door matig fijn zand. Tot 270 m -mv komt leem voor en hieronder zit wederom matig fijn zand. De leemlagen en de hieronder liggende zandlagen behoren tot het Oude dekzand. Het hoger liggende (matig) fijne zand kan tot het Jonge dekzand worden gerekend. ,
,
,
,
,
2. 6. 3 Geomorfologie De geomorfologische kaart van Nederland geeft de mate van reliëf en de vormen die in het landschap te onderscheiden zijn weer. Op de geomorfologische kaart ligt het plangebied op dekzandwelvingen (zie kaart 6). 15 Bij windafzettingen en in het bijzonder die met flauwe hellingen (dekzand) komt vaak een zwak golvend oppervlak voor waarvan de terreinverheffingen niet afzonderlijk kunnen worden aangegeven (L51). Dit geldt voor het plangebied. Op de hogere delen hiervan kan een oud-bouwlanddek voorkomen (9vc). Plaatselijk zijn zwak golvende dekzanden in de loop van het Holoceen door veen bedekt. Dit veen is later voor het grootste deel afgegraven zodat nu nog slechts resten ervan aanwezig zijn (L51w). 16 ,
,
2. 6. 4 Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN4) Het Actueel Hoogtebestand Nederland 17 vormt een belangrijke aanvullende informatiebron voor de landschapsanalyse. Dit met behulp van laseraltimetrie verkregen digitale bestand vormt een gedetailleerd beeld van het huidige reliëf in het plangebied. Uitgaande van het AHN4 ligt het plangebied op 153 m NAP (zie kaart 7). ,
Vanaf het plangebied loopt het gebied naar het noorden toe af. Op circa 1 kilometer ten noorden van het plangebied ligt het NAP op 130 m. Op het AHN zijn deze lagere gebieden te herkennen als noord-zuid georiënteerde stroken. Deze stroken zijn de voormalige dalvormige laagten waar een beek doorheen heeft gelopen. In het gebied dat tussen deze ,
,
laagten is gelegen ligt het gebied ongeveer 1 meter hoger namelijk rond de 140 m NAP. Ten oosten van het plangebied ligt de hoogte rond de 160 m NAP. Op 1 kilometer ten zuiden en westen van het plangebied is de hoogte opgelopen naar circa 170 m NAP. Binnen deze hoger gelegen gebieden is veel bebouwing aanwezig. De hoger gelegen gebieden zijn volgens de geomorfologische kaart te karteren als dekzandwelvingen. ,
,
,
,
,
2. 6. 5 Bodemkunde Op de Bodemkaart van Nederland (1:50. 000) is het noordelijke gedeelte van het plangebied gekarteerd als hoge zwarte enkeerdgronden en het zuidelijke gedeelte van het plangebied is gekarteerd als laarpodzolgronden (zie kaart 8). 18 Enkerdgronden en laarpodzolgronden zijn vergelijkbare gronden zoals hieronder te lezen is. ,
Hoge zwarte enkeerdgronden Enkeerdgronden zijn oude bouwlanden die vanaf de Late Middeleeuwen op de Pleistocene zandgronden zijn ontstaan door het opbrengen van mest (uit potstallen) vermengd met plaggen die gestoken werden op de woeste gronden (zoals heide bossen en beekdalen). Dergelijke gronden zijn eerst ontstaan op de hogere delen van het landschap en hebben zich later uitgebreid tot de lagere delen. Ze bestaan uit dikke lagen leemarme en humusrijke gronden. Het belang van een enkeerdgrond ligt in de beschermende kwaliteiten van het dek. Eventuele archeologische waarden worden in de regel door het dikke dek beschermd ,
,
,
15 NGR/Wageningen
Environmental Research (2019). Environmental Research 2019. 17 PDOK/Rijkswaterstaat (2023) ‘Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN4) WCS. 18 NGR/Wageningen Environmental Research (2018). 16 NGR/Wageningen
14 (32)
tegen verstoring door onder andere agrarische activiteiten. Sinds de jaren ‘80 van de 20 e eeuw is er een grotere en meer systematische aandacht voor plaggenbodems in Nederland. In veel gevallen bleken de betreffende terreinen een hoge dichtheid aan verhoudingsgewijs goed geconserveerde archeologische overblijfselen te bevatten soms zelfs complete archeologische landschappen. De vaak opmerkelijke resultaten vormen de belangrijkste bron voor de beschrijving van de bewoning en het landgebruik in de zandlandschappen voor de periode vanaf de Midden Bronstijd tot in de Nieuwe tijd. Veel hiervan representeert de vroegere geschiedenis van de dorpen die tussen de 9 e en de 12 e eeuw naast de essen kwamen te liggen. De rijkdom aan archeologische resten heeft er toe geleid dat de hoger en droger gelegen plaggendekken of enkeerdgronden over het algemeen een hoge indicatieve archeologische waarde kregen. 19 ,
Laarpodzolgronden Een laarpodzolgrond wordt gekenmerkt door een dikke humeuze bovengrond (Ap-horizont) die maximaal 50 cm dik is waarbij deze dikte is verkregen door plaggenbemesting (antropogeen opgebracht). 20 Plaggendekken zijn ontstaan doordat in Zuid-Nederland vanaf circa de 14 e en 15 e eeuw op grote schaal het systeem van potstalbemesting is toegepast. 21 Plaggen worden met mest van het vee vermengd en op de akkers uitgespreid om de bodem vruchtbaarder te maken. In de loop van de tijd is een plaggendek op de oorspronkelijke bodem ontstaan. Bij een geheel natuurlijke podzolgrond is onder de Ap-horizont een Ehorizont (uitspoelingshorizont) aanwezig. Hieronder ligt de bruingekleurde B-horizont (inspoelingshorizont) die geleidelijk overgaat in de C-horizont.
,
,
,
,
2. 6. 6 Boringen en/of sonderingen In het plangebied zijn in het kader van andere bodemonderzoeken (nog) geen boringen dan wel sonderingen gezet waarvan de resultaten gebruikt kunnen worden voor dit bureauonderzoek. 2. 6. 7 Grondwater De grondwaterstand geeft een indicatie over de geschiktheid van de bodem voor agrarisch gebruik en is eveneens een indicatie voor de conservering van metalen en organische resten ; hoe beter de ontwatering hoe slechter de conservering. In stedelijk gebied zijn geen grondwatertrappen bepaald. Deze worden als ‘witte vlekken’ op de Bodemkaart van Nederland (1:50. 000) weergegeven. De grondwater stand op de bodemkaart zijn echter gebaseerd op (sub)recente metingen. Er dient rekening te worden gehouden met de invloed van natuurlijke veranderingen en de mens die bijgedragen hebben aan de huidige grondwaterstand. De huidige grondwaterstand kan aldus sterk afwijken van die in de prehistorie en historische perioden. Wanneer de grondwaterstand door verstoringen verandert kan dat ernstige gevolgen hebben voor het in de bodem aanwezige ,
,
,
bodemarchief.
Volgens het BRO Grondwaterspiegeldiepte-model 22 heeft het plangebied grondwatertrap (Gt) VI. Dit betekent volgens de bijbehorende toelichting 23 dat de gemiddelde hoogste grondwaterstand (GHG) dieper dan 63 cm -mv ligt en de gemiddelde laagste grondwaterstand (GLG) tussen 188 cm -mv. Dit betekent dus dat organische resten ondieper dan 43 cm -mv niet of slecht bewaard zijn gebleven.
19 Doesburg 20 De Bakker
et al. , 2007. & Schelling 1989.
21 Spek 2004. 22 BRO - Grondwaterspiegeldiepte Model voor Nederland (50x50 meter grid) , 2021. 23 Basisregistratie Ondergrond Catalogus Model grondwaterspiegeldiepte , 2022.
15 (32)
2. 7
Archeologische waarden
Om inzicht te krijgen in bekende archeologische waarden in de omgeving van het plangebied is het van belang de bekende archeologische waarden (al dan niet volledig onderzocht) te beschrijven. Een belangrijke informatiebron is het landelijke ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS3) de online database van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. 24 Deze database bevat onder meer informatie over archeologische onderzoeken ,
,
vondstmeldingen en archeologische monumentterreinen. In kaart 10 zijn de archeologische waarden en onderzoeken in de omgeving van het plangebied weer gegeven. Voor het onderzoek wordt vooralsnog gekeken naar de waarden binnen een straal van 500 m rondom het plangebied. Aangezien de gemeentelijke beleidskaart een hoger detailniveau heeft dan de landelijke IKAW (Indicatieve Kaart Archeologische Waarde) is de IKAW voor het onderzoek niet geraadpleegd. 2. 7. 1 Archeologische Monumenten De Archeologische Monumentenkaart (AMK) bevat een overzicht van archeologische monumenten/terreinen in Nederland. De terreinen zijn beoordeeld op verschillende criteria (kwaliteit zeldzaamheid representativiteit ensemblewaarde en belevingswaarde). Op grond daarvan zijn deze ingedeeld in vier categorieën ; terreinen met archeologische waarde een hoge archeologische waarde een zeer hoge archeologische waarde of een zeer hoge archeologische waarde met een beschermde status. ,
,
,
,
,
Binnen het plangebied of onderzoeksgebied liggen geen AMK-terreinen. 2. 7. 2 Archeologische onderzoeksmeldingen met bijbehorende vondstmeldingen Binnen het onderzoeksgebied zijn in de afgelopen jaren door verschillende archeologische bedrijven en instellingen in totaal 33 archeologische onderzoeken uitgevoerd (Bijlage 2 en kaart 10). Er worden verschillende typen archeologische onderzoeken onderscheiden. Het gaat daarbij om bureauonderzoeken prospectieve onderzoeken proefsleufonderzoeken archeologische begeleidingen van graafwerkzaamheden en opgravingen. Voor ons onderzoek zijn met name de archeologische veldonderzoeken van belang dus de booronderzoeken proefsleuvenonderzoeken archeologische begeleidingen en opgravingen. Als er tijdens archeologisch onderzoek vondsten worden gedaan dan kunnen er één of meerdere vondstlocaties worden geregistreerd. De zeven dichtstbijzijnde en meest representatieve onderzoeken zijn hieronder verder uitgeschreven. ,
,
,
,
,
,
,
Onderzoeksmeldingsnummer 2298581100: Binnen het noordelijke deel van het plangebied
,
Dijkstraten te Best gemeente Best 25 Binnen het plangebied Dijkstraten (30 ha) geldt een middelhoge archeologische verwachting. Het landschap waarbinnen het plangebied ligt kan het best worden getypeerd als een door smeltwaterdalen versneden fluvioperiglaciaal lemig dekzandlandschap (Formatie van Boxtel) waarvan de hogere delen zijn opgestoven met een dun eolisch dek ,
,
,
(Laagpakket van Wierden).
Binnen het plangebied is een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd in vijf deelgebieden (A t/m E) opgevolgd door een opgraving van de geselecteerde gebieden (zes vindplaatsen). De gebieden waar tijdens het proefsleuvenonderzoek niets is aangetroffen zijn vrijgegeven. Alleen voor zone B wordt geadviseerd om de toekomstige (ondergrondse) sloop van gebouwen/opstallen archeologievriendelijk en onder begeleiding uit te voeren. Op deze ,
24 Archeologisch informatiesysteem 25 Moesker
Archis3 , Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) , Amersfoort
& Dijkstra 2015.
16 (32)
locatie zijn namelijk nederzettingssporen uit de Middeleeuwen en mogelijk de IJzertijd aanwezig. Het huidige plangebied Mallejan ligt binnen deze zone (zone B). De oudste vondsten die binnen het plangebied Dijkstraten zijn aangetroffen zijn enkele vuurstenenvondsten uit het Neolithicum en mogelijke bewoningssporen uit de Late Bronstijd. De meeste sporen dateren uit de IJzertijd. Er zijn in totaal drie vindplaatsen te dateren tussen de Vroeg Romeinse tijd en Vroege Middeleeuwen. Deze vindplaatsen bestaan uit dertien boerderijen omgeven door spiekers en waterkuilen. Daarnaast zijn uit voornamelijk de IJzertijd veel aardewerken vondsten aangetroffen. Mogelijk vormt de goede drainage van het landschap een verklaring voor de goede bewoonbaarheid van het gebied in de IJzertijd. Het ijzertijdlandschap was op basis van pollenanalyse halfopen met extensief beweide graslanden. Een landschap dat eerder geschikt zal zijn geweest voor veeteelt dan voor graanbouw. Mogelijk lag het akkerareaal op de zuidelijke hoger gelegen zandgronden enkele honderden meters (circa 200 tot 300 m) van de erven vandaan. ,
,
,
Na de Late IJzertijd en/of Vroeg Romeinse tijd vind er lange tijd geen bewoning plaats binnen het plangebied. Pas in de loop van de Middeleeuwen ontstaan in het zuidelijk deel van het gebied weer nederzettingen zoals is gebleken uit het ,
proefsleuvenonderzoek (zone B/vindplaats III). Dit zuidelijke deel betrof de hogere delen van de dekzandrug waar beter bewerkbare moderpodzolen lagen. Wel boden de meer lemige lagere landschapsdelen in het noordelijk deel van het plangebied mogelijkheden voor (extensief beheerde) graslanden. Uit vondstspreiding en de ligging van enkele boerderijen aan de Broekstraat was het plangebied in de 16 e eeuw al volledig ingericht met akker- en weidegronden. De resten van een ouder esdek onder de huidige bouwvoor in delen van vindplaats II dateren waarschijnlijk uit de Late e Middeleeuwen. Tot aan de 20-eeuwse herverkaveling kende het plangebied een kleinschalige structuur van houtwallen akkers en weilandjes. Het overgrote deel van de sporen uit de Middeleeuwen en de Nieuwe tijd bestaan uit greppels/sloten die deel uitmaakten van deze kleinschalige landinrichting. De meeste opgegraven greppels zijn terug te vinden als eigendomsgrenzen op de kadastrale minuutplan van 1832. ,
,
,
Figuur 1. Onderzoek BAAC. In het rood staat het huidige plangebied Mallejan aangegeven.
17 (32)
Het huidige plangebied Mallejan bevindt zich in zone B (zie figuur 1). Voor het gebied is een vervolgonderzoek aanbevolen in de vorm van een begeleiding bij de sloop en een proefsleuvenonderzoek op de locaties die niet bebouwd zijn. In het zuiden van het huidige plangebied Mallejan is een proefsleuf aangelegd proefsleuf 30. Het westelijke deel van deze proefsleuf ligt voor de helft binnen het plangebied Mallejan maar was geheel verstoord. Deze verstoringen hebben te maken met de veevoederkuilen die op het terrein hebben gelegen. Vlak ten noorden van het huidige plangebied Mallejan ligt proefsleuf 31. Deze proefsleuf en proefsleuf 18 (130 meter ten oosten) bevatten sporen uit de Volle en/of Late Middeleeuwen. In het westen van proefsleuf 31 bevonden zich meerdere sporen met een heterogene vulling waaronder paalkuilen van een mogelijke structuur. Er is vanwege deze sporen nog een aantal meter naar het zuiden uitgebreid om zicht te krijgen op meer aanwezige structuren echter zonder succes. De enige aardewerkvondst uit één van de paalkuilen was niet nader te determineren. Op 40 meter ten oosten van het plangebied Mallejan liggen opeenvolgend drie proefsleuven (B40. B42 B43). Hierin zijn geen behoudenswaardige archeologische resten aangetroffen. Dit komt met name door de vele spitbanen. ,
,
,
,
,
Onderzoeksmeldingsnummer 2180474100: Direct ten zuidoosten van het plangebied
,
Veldweg te Best gemeente Best 26 Direct ten zuidoosten van het huidige onderzoek Mallejan is in 2007 een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. Slechts in kleine zones (in het zuidoostelijke en centrale deel van het gebied) is een eerddek aangetroffen. Er bestaat een sterke relatie met de aanwezigheid van een (deels) intact podzolprofiel (veldpodzol) en de aanwezigheid van een eerddek. De aanwezigheid van enkele fragmenten baksteen en roodbakkend aardewerk doet vermoeden dat het esdek tot stand is gekomen in de Late Middeleeuwen of Nieuwe tijd. Op de plekken waar geen eerddek aanwezig is is de bodem grotendeels verstoord tot in de C-horizont. Deze verstoringen zijn het gevolg van zandwinning dan wel diepploegen. Het ontbreken van een duidelijke bodemvorming in grote delen van het onderzoeksgebied duidt op een latere ontginning van het gebied. Ondanks de ongunstige landschappelijke situatie en de verstoringen in het plangebied zijn er tijdens het onderzoek zes archeologische vindplaatsen aangetroffen. Deze zijn voornamelijk gelegen aan de randen van het plangebied. Het ontbreken van karrensporen in de tussenliggende gebieden duidt op een extensief gebruik van grote delen van het plangebied. De vindplaatsen zijn te dateren in de IJzertijd en/of Romeinse tijd Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd. ,
,
,
Vindplaats III ligt waarschijnlijk het dichts bij het huidige plangebied Mallejan. Omdat er geen puttenplan aan het document in ARCHIS is toegevoegd kan dit niet met zekerheid worden gezegd. Deze vindplaats bestaat uit een aantal paalsporen waaruit geen structuur te herleiden is. Door het ontbreken van vondstmateriaal zijn de sporen niet te dateren. Gezien de kleur van de vulling van de sporen die grijsbruin gevlekt is is een datering in de Middeleeuwen of Nieuwe tijd waarschijnlijk. ,
,
Onderzoeksmeldingsnummer 4681844100: 10 meter ten noorden van het plangebied Best ,
,
gemeente Best 27 In 2019 heeft BAAC een proefsleuvenonderzoek met doorstart naar een opgraving uitgevoerd ten noorden en oosten van het huidige plangebied Mallejan. Ten noorden van de Mallejan zijn twee proefsleuven (werkputten 12 en 13) en twee opgravingsputten (werkput 15) aangelegd. In werkput 13 zijn sporen (zes kuilen) en vondsten uit de Nieuwe tijd aangetroffen. Het aardewerk is gedateerd tussen 1350 – 1650. In werkput 15 zijn eveneens sporen uit de Nieuwe tijd aangetroffen. Het gaat om vier kuilen. Daarnaast zijn in werkputten 13 en 15 paalkuilen uit de Nieuwe tijd opgegraven. Ook hier is een dakpan te dateren in de 26 Geen
rapportage beschikbaar. 2021.
27 Mostert
18 (32)
periode 1350 – 1650. In werkput 12 binnen structuur 4 is een waterput aangetroffen waarin aardewerk is gevonden welke te dateren zijn tussen 1100 - 1300. Ook de vullingen uit de waterput hebben dezelfde datering gekregen. Binnen structuur 4 zijn vondsten aangetroffen welke te dateren zijn in de 12 e 13 e en 15 e eeuw. ,
,
,
,
De oudste sporen van menselijke aanwezigheid die tijdens het archeologisch onderzoek zijn aangetroffen dateren in het Mesolithicum. Uit deze periode zijn enkele vondsten aangetroffen en geen bewoningsresten. De oudste bewoningssporen dateren uit de tweede helft van de Bronstijd en het begin van de IJzertijd. Echter er is geen structuur aangetroffen. Mogelijk is er ten noordoosten van het plangebied eens structuur aanwezig. ,
Pas in de Volle Middeleeuwen is er binnen de grenzen van het onderzoeksgebied echt sprake van bewoning. Uit deze periode globaal tussen 1050 en 1350 is er een nederzetting aanwezig met verschillende huizen waterputten- en kuilen kuilen en greppels. Er zijn in totaal zes plattegronden aangetroffen bootvormige woonstalhuizen. Verder zijn er drie waterputten een waarschijnlijk ontmantelde waterput en een waterkuil aangetroffen. In totaal zijn er vier fasen met verschillende erven/bewoningskernen te onderscheiden. Geconcludeerd kan worden dat het om een nederzetting gaat die tussen de 12 e en 14 e eeuw in gebruik is geweest en zich op een hogere gelegen gebied bevindt. Dit verklaard waarschijnlijk ook waarom er tijdens de andere onderzoeken binnen plangebied Dijkstraten bijna geen andere sporen uit de Volle Widdeleeuwen zijn aangetroffen. Deze eerder onderzochte gebieden hebben een lagere ligging wat erop wijst dat er duidelijk voorkeur was voor een hogere ligging en dat de nederzetting zich daarom hier bevindt. De bewoners van de nederzetting zullen van de akkerbouw en veeteelt hebben geleefd. Na de 14 e eeuw is het gebied in gebruik genomen als agrarisch gebied waarbij kleine percelen akkerland of weiland zijn afgescheiden door houtwallen. In deze periode zal door bemesting het plaggendek zijn ontstaan.
Deze kleinschalige agrarische verkaveling bleef tot de herverkaveling in de 20 e eeuw aanwezig. Daarna worden de percelen vergroot en verschijnt er steeds meer bebouwing rond het plangebied. ,
,
,
,
,
,
,
Onderzoeksmeldingsnummer 2172058100: 10 meter ten westen van het plangebied
,
Zessprong te Best gemeente Best 28 10 meter ten westen van het plangebied Mallejan is in 2007 een archeologisch proefsleuvenonderzoek uitgevoerd genaamd Zessprong. Binnen het plangebied zijn alleen AC-horizonten aangetroffen wat betekent dat het terrein is afgetopt. Ondanks de aftopping waren veel sporen nog bewaard gebleven. Locatie 1 ligt het dichtst bij het huidige plangebied Mallejan. Binnen deze vindplaats zijn resten uit de Late Middeleeuwen aangetroffen (14 e eeuw). Het gaat om leemwinningskuilen en mogelijk resten van ambachtelijke activiteiten. Tevens is tenminste één waterput aangetroffen. Verder naar het westen zijn sporen en vondsten uit de (Vroege) IJzertijd 16 e tot 18 e eeuw gevonden. In totaal zijn er zes locaties opgegraven en allen zijn behoudenswaardig. Daarom is een vervolgonderzoek aanbevolen wanneer werkzaamheden dieper dan 030/040 m -mv worden uitgevoerd. ,
,
,
,
,
,
,
Onderzoeksmeldingsnummer 2186217100: 60 meter ten westen van het plangebied
,
Zessprong te Best gemeente Best 29 In 2008 is er een opgraving uitgevoerd binnen deelgebied 1 van het plangebied ‘De Zessprong’. In 2007 is hier al een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd (onderzoeksmeldingsnummer 2172058100). Tijdens het proefsleuvenonderzoek zijn op deze locatie resten van een vindplaats uit de Late Middeleeuwen aangetroffen. Tijdens de ,
28 Graaf &
Loonen 2009.
29 Geen rapportage beschikbaar , corrupted.
19 (32)
opgraving in 2008 zijn in alle werkputten sporen aangetroffen. De sporen kunnen worden ingedeeld in zones: watervoorziening leemwinning mestopslag nederzettingssporen en verkaveling. Lege zones bevinden zich voornamelijk in het noordelijke deel van het plangebied. Het vondstmateriaal laat zien dat het plangebied in de 14 e eeuw in gebruik is genomen. Nederzettingssporen uit deze vroege fase zijn echter niet aangetroffen. Andere sporen konden worden gedateerd in de 15 e tot 17 e eeuw. Het gebied lijkt in de 17 e eeuw in onbruik te zijn geraakt. ,
,
,
Onderzoeksmeldingsnummer 4572356100: 100 meter ten zuiden van het plangebied Best ,
,
gemeente Best 30 Na het uitvoeren van een bureauonderzoek is direct een proefsleuvenonderzoek geadviseerd. Tijdens het proefsleuvenonderzoek zijn resten van bewoning hoogstwaarschijnlijk een boerderij activiteiten op een woonerf en/of gerelateerd aan de lokale landbouweconomie en resten van infrastructuur (oude weg) aangetroffen. Sporen van bewoning zoals (baksteen)poeren paalkuilen/paalgaten houten palen en greppels zijn hoofdzakelijk aangetroffen in werkput 4 binnen de zuidoost zijde van het plangebied. In werkput 3 ten westen en werkput 5 ten noorden van werkput 4 zijn resten aangetroffen die zowel in verband gebracht kunnen worden met perceelindelingen en afwateringsystemen van het land de aanwezigheid van een tegenwoordig verdwenen weg door het perceel van het plangebied en agrarische activiteiten op het land (zoals mogelijke drinkkuilen voor vee). Op basis van de resultaten van het proefsleuvenonderzoek wordt geadviseerd een vervolgonderzoek in het plangebied uit te voeren door middel van een opgraving. ,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
Onderzoeksmeldingsnummer 4734389100: 120 meter ten zuiden van het plangebied Best ,
,
gemeente Best 31 In 2018 en 2019 heeft op 120 meter ten zuiden (Veldweg-Ringweg te Best ) van het huidige plangebied Mallejan een opgraving plaatsgevonden. Eerder is er een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. De gravende onderzoeken zijn begeleidt door OCEdeskundigen omdat het gebied verdacht was op explosieven. Tijdens het vooronderzoek is er een middelhoge verwachting opgesteld voor het Paleolithicum en Mesolithicum. Voor de overige perioden geldt een hoge archeologische verwachting. ,
Tijdens het proefsleuvenonderzoek is gebleken dat er resten van een boerenerf uit de Nieuwe tijd in het zuidelijk deel van het plangebied aanwezig zijn. De 14 C-analyses gaven twee mogelijke dateringen voor de boerderij te weten in de 17 e eeuw of in de 19 e eeuw. Op basis van historisch kaartmateriaal is vastgesteld dat hier in 1817 een boerderij met potstal heeft gestaan. Ten westen van deze hoofdstructuur is een tweede structuur aangetroffen. De functie van deze tweede structuur is onduidelijk gebleven. Tevens zijn er vijf waterputten aangetroffen: vier plaggenputten en één bakstenen put. Qua vorm constructie en datering komen deze waterputten goed overeen met de aangetroffen waterputten bij andere opgravingen van erven uit de Nieuwe tijd in de regio. Het aardewerk uit de oudste waterput dateert uit de periode 1500 - 1525. Naast de sporen van het boerenerf zijn er een loopgraaf en munitie aangetroffen. Deze resten dateren uit de periode september - oktober 1944 toen de geallieerden probeerden Best te bevrijden in het kader van Operation Market Garden. De loopgraaf is niet zichtbaar op luchtfoto’s en zal een zeer korte gebruiksduur gekend hebben. ,
,
,
2. 7. 3 Losse archeologische vondstmeldingen In ARCHIS staan naast alle vondstmeldingen die gekoppeld zijn aan een onderzoeksmelding ook vondstmeldingen geregistreerd van vondsten die niet gekoppeld zijn aan een onderzoeksmelding (losse archeologische vondstmeldingen). Binnen het plangebied staan geen losse archeologische vondstmeldingen geregistreerd. Binnen het 30 Mientjes
2018. & De Boo van Uijen 2021.
31 Beurskens
20 (32)
onderzoeksgebied staat 1 losse archeologische vondstmeldingen geregistreerd (Bijlage 3 en kaart 10). 32 De losse vondstmeldingen die rondom het plangebied zijn gedaan laten zien dat er menselijke activiteiten hebben plaats gevonden in het onderzoeksgebied in de perioden Mesolithicum tot en met de Nieuwe tijd. De vondstmelding uit 2003 is gedaan door de bewoner van een huis aan de Oirschotseweg op 200 meter ten zuiden van het huidige plangebied Mallejan. De bewoner heeft verteld dat bij de bouw van zijn nieuwe huis onder de zuidoostelijk hoek van het huis een waarschijnlijke waterput werd aangetroffen. Het ging om een ronde donkerbruine-zwarte lemige opvulling in het gele-witte zand van de C-horizont. Er werden geen stenen omheen aangetroffen. De vermoedelijke waterput is grotendeels verwijderd om mogelijke verzakkingen van het huis te voorkomen. Voor de bouw van het huis stond er al een boerderij van zijn vader en grootvader. Mogelijk stamde deze boerderij uit de 17 e eeuw. Deze boerderij was gebouwd over de locatie van de waterput. Daarnaast werden bij de bouw van de garage in het witte zand van de C-horizont twee parallel lopende donkere banen gevonden. Mogelijk betreft het hier de resten van greppels. ,
2. 8
,
,
Andere bronnen
2. 8. 1 Cultuurhistorische Waardenkaart Provincie Noord-Brabant herziening 2024 In de CHW-kaart van de provincie Noord-Brabant 33 heeft de provincie het ‘provinciaal belang’ aangeduid. Dit belang bestaat uit complexen van cultuurhistorische belang en cultuurhistorische waardevol gebied. De complexen van cultuurhistorisch belang zijn (voormalige) kloosters industriële complexen en landgoederen waarvan de waarde van provinciale betekenis is. Voor deze complexen maakt de Verordening ruimte van de provincie Noord-Brabant een functiewijziging mogelijk indien die bijdraagt aan het behoud en de versterking van de aanwezige karakteristieke kwaliteiten. Het cultuurhistorische waardevol gebied bestaat uit landschappen waarvan beknopte beschrijvingen gemaakt. In het plangebied ligt geen complex van cultuurhistorische belang. ,
2. 8. 2 Wetenschappelijke publicaties archieven en provinciaal archeologisch depot In het kader van dit bureauonderzoek zijn wetenschappelijke publicaties en het archief geraadpleegd in de vorm van archeologische rapportages en bouwdossiers. Het provinciaal archeologisch depot is niet geraadpleegd aangezien verwacht werd dat dit voor dit plangebied geen meerwaarde zou hebben. ,
,
2. 9 Historische situatie In het plangebied kunnen naast archeologische sporen ook historische relicten voorkomen die nog in het landschap zichtbaar zijn. Het gaat hierbij om historisch geografische relicten zoals nederzettingsvormen en wegen- en kavelpatronen. Veel van deze bewaard gebleven historische geografie geeft door de herverkavelingen in de tweede helft van de 20 e eeuw een incompleet beeld van het historisch landschap. Historische kaarten van vóór de herverkaveling zijn een goede aanvulling op het huidige incomplete beeld. 2. 9. 1 Historisch kaartmateriaal De situatie van het plangebied is op verschillende historische kaarten als volgt:
32 Archeologisch informatiesysteem
Archis3 , Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) , Amersfoort
33 Brabant. nl.
21 (32)
Tabel 2-2
Geraadpleegd historisch kaartmateriaal
Bron
Periode
Kaartblad
Schaal
Omschrijving plangebied
Bijzonderheden /directe omgeving
Kadastrale minuut 34
1817
Gemeente Best , Sectie E , Blad 1
1:2. 500
Bouwland , weide , huizen met tuinen en boomgaarden. Erg afwisselen. Rondom zijn wegen aanwezig waaraan een aantal woningen liggen.
Militaire topografische kaart (veldminuut) 35
1900
570
1:50. 000
Noord: huis met erf en boomgaard Zuid: weide Binnen de randen van het plangbied lopen twee wegen , de huidige Koppelboor en Veldweg In het noorden van het plangebied is nog steeds bebouwing aanwezig , al lijkt deze kleiner te zijn. Verder bestaat het plangebied uit grasland.
De Veldweg is gedeeltelijk verhard. Het aantal gebouwen is toegenomen. Het aantal gebouwen , voornamelijk ten oosten , is toegenomen.
Topografische kaart
1953
51B
1:25. 000
In het noordelijke gedeelte is er een gebouw bijgekomen.
Topografische kaart
1963
51B
1:25. 000
Vergelijkbare situatie als in 1953.
Topografische kaart
1994
51B
1:25. 000
Binnen het noorden is bebouwing aanwezig.
Topografische kaart
2019
51B
1:25. 000
De huidige bebouwing is gerealiseerd.
Op 570 meter ten oosten loopt een spoorweg van noordwest naar
zuidoost De huidige Oirschotseweg is verhard.
Veel wegen zijn verhard en de bebouwing is toegenomen. Ten oosten en zuiden zijn woonwijken gerealiseerd. Ten noorden en westen zijn woonwijken gerealiseerd. De weg Mallejan is gerealiseerd.
Op basis van het beschikbare gedetailleerde historische kaartmateriaal is te zien dat 200
jaar geleden al bebouwing binnen het noordelijke gedeelte van het plangebied aanwezig was (zie tabel 2-2 en kaarten 10 t/m 15). Op de kadastrale minuutkaart uit 1817 staat aangegeven dat er een huis met erf en boomgaard in het noorden van het plangebied aanwezig is en het zuidelijke gedeelte is gebruikt als weide. Op de kaart uit 1900 is te zien dat de bebouwing nog steeds aanwezig is al lijkt deze kleiner te zien. Het overige plangebied lijkt in gebruik te zijn als grasland. Op de kaart van 1953 is te zien dat er in het noordelijke gedeelte een gebouw is bijgebouwd. Ongeveer 40 jaar later is er nog steeds bebouwing aanwezig maar het is niet duidelijk of het om dezelfde bebouwing gaat als ,
,
34 Beeldbank 35 Kadaster
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Topotijdreis (bron voor deze kaart en de hierop volgende kaarten in deze tabel).
22 (32)
decennia eerder of dat het om nieuwe bebouwing gaat. De kaart van 2019 laat zien dat de huidige bebouwing binnen het plangebied aanwezig is.
Op de kadastrale minuutkaart is af te lezen dat de percelen rond het plangebied afwisselend
in gebruik zijn ; bouwland weide huizen met tuinen en boomgaarden. Rondom zijn wegen aanwezig waaraan een aantal woningen liggen. Op de kaart uit 1900 is te zien dat er op 570 meter ten oosten van het plangebied een spoorweg van noordwest naar zuidoost loopt en dat de huidige Oirschotseweg is verhard. Ongeveer 50 jaar later is de Veldweg gedeeltelijk verhard en is het aantal gebouwen toegenomen. Tien jaar later is het aantal gebouwen ten oosten van het plangebied toegenomen. De kaart uit 1994 laat zien dat er veel wegen zijn verhard en dat langs deze wegen de bebouwing is toegenomen. Ten oosten en zuiden van het plangebied zijn woonwijken gerealiseerd. In 2019 zijn ook ten noorden en westen van het plangebied woonwijken aanwezig. ,
,
2. 10 Bouwhistorische gegevens Bij de gemeente Best is door de opdrachtgever het gemeentelijk archief geraadpleegd. De eerste bouwtekeningen die beschikbaar waren komen uit 1948. Het gaat hierbij om de bouw van een boerderij binnen het noordwesten van het plangebied. De boerderij was gelegen aan de Veldweg. De bouwtekening geeft aan dat het om een verbouwing van de boerderij gaat. Dit betekent dat de boerderij dus al aanwezig was. De kadastrale minuutkaart lijkt dit te bevestigen. Op deze kaart is namelijk te zien dat er op de locatie van de boerderij al in 1817 een gebouw aanwezig was mogelijk deze boerderij. Te zien is dat er een poerfundering (voor de verbouw) van de boerderij is gebruikt. Deze poeren liggen 067 m -mv en zijn ongeveer 1 meter breed. Deze boerderij is niet meer aanwezig en is volgens de historische kaarten tussen 1963 - 1994 gesloopt. ,