26012.01 - Eindverslag Verkennersronde Best - drs. Yvo Kortmann - april 2026

Eindverslag verkennersronde Best Drs. Yvo Kortmann – april 2026

1. Voorwoord Op 18 maart 2026 vonden in Nederland de gemeenteraadsverkiezingen plaats. In de gemeente Best brachten 13.352 inwoners hun stem uit. Tijdens de uitslagenavond in het Prinsenhof werd duidelijk dat Best-Anders de grootste partij werd. In 2025 splitste raadslid Snellen zich af van Jongerenpartij JO en ging verder als eenmansfractie Best-Anders. Best-Anders behaalde tijdens de verkiezingen 8 van de 23 zetels. De verkiezingsuitslag in de gemeente Best - 2026

Best-Anders heeft mij benaderd, na de grote verkiezingsoverwinning, met de vraag of ik bereid was verkenner/(in)formateur te worden ten behoeve van een mogelijke coalitie in de gemeente Best. Daarbij is op voorhand aangegeven dat Best-Anders opteerde voor een coalitie akkoord en in het nieuwe college twee wethouders (maximaal 2 Fte) wil leveren. Ik heb na enig nadenken ingestemd met het verzoek onder de uitdrukkelijke voorwaarde dat de raad van de gemeente Best unaniem met de voordracht zou instemmen. Na consultatie van de andere fracties door Best-Anders vond op 24 maart een korte kennismaking plaats met alle fracties, waarbij per fractie twee personen aanwezig waren. Na een korte ‘kennismaking’ met burgemeester Donders en het Duidingsdebat tijdens de raadsvergadering werd op 1 april het voorstel van Best-Anders om mij aan te stellen als verkenner voor de 1ste fase van de ‘Verkennings- en (in)formatiefase’ unaniem aangenomen. Tevens werd de opdracht voor de verkenner vastgesteld. Na het raadsbesluit ben ik onafhankelijk en neutraal als verkenner aan de slag gegaan, ondersteund door de griffier. In dit rapport leest u mijn eindverslag van de verkenningsfase. Drs. Yvo Kortmann 14 april 2026 2

2. Inhoudsopgave 1.

Voorwoord

2

2.

Inhoudsopgave

3

3.

De opdracht

4

4.

Werkwijze en gesprekken

5

5.

Samenvatting gesprekken - Cultuur, samenwerking, verhoudingen en respect - Het raadsbreed akkoord - Het coalitie akkoord - Specifieke onderwerpen - Eventuele blokkades

7 7 8 9 9 10

6.

Bevindingen en conclusies

11

7.

Advies en aanbeveling

12

3

3. De opdracht De gemeenteraad van Best nam op 1 april tijdens de raadsvergadering het volgende besluit:

1.

De heer Y.C.T.J. Kortmann aan te stellen als verkenner.

2.

De volgende opdracht(-en) aan de verkenner te verstrekken: • • • • •

3.

Verkennen van de verschillende akkoorden en het draagvlak hiervoor. Verkennen van de verschillende samenwerkingsmogelijkheden. Inventariseren van eventuele blokkades. Inventarisaren van de kandidaten van iedere partij voor de rollen van de gemeenteraad. De resultaten, conclusies en adviezen van zijn verkenning in een rapport aan de raad te verstrekken.

De raad bespreekt zijn rapport op donderdag 16 april tijdens een extra raadsvergadering, waarin de verkenner een korte toelichting geeft als afronding van zijn opdracht.

In dit rapport is de opdracht ‘inventariseren van de kandidaten van iedere partij voor de rollen van de gemeenteraad’ buiten beschouwing gelaten. Tijdens de gesprekken met de fracties is de inventarisatie gemaakt. De griffie pakt dit verder op in overleg met de gemeenteraad, bereidt een voorstel m.b.t. de benoemingen van de leden van de diverse commissies voor en legt dit ter besluitvorming voor aan de gemeenteraad.

Tijdens het duidingsdebat, als ook tijdens de gesprekken met de fracties, is naar voren gekomen dat ik als verkenner nadrukkelijk rekening moet houden met de korte zittingstermijn van anderhalf jaar van deze raad in verband met de fusie met Oirschot per 1 januari 2028. 4

4. Werkwijze en gesprekken Ter voorbereiding op de gesprekken met de zeven fracties hebben alle deelnemers aan deze gesprekken (twee per fractie) een vragenlijst ontvangen (zie bijlage) met het verzoek deze voor het gesprek in te vullen en samen met de uitgesproken tekst tijdens het duidingsdebat aan mij ter beschikking te stellen. De aangeleverde tekst van het duidingsdebat is per fractie als bijlage bij dit verslag opgenomen, waarbij Jongerenpartij JO hun bijdrage niet kon aanleveren. Alle bijdragen zijn ook terug te zien en luisteren via deze link (agendapunt 5: Raadsbrede terugblik op de gemeenteraadsverkiezingen). Vervolgens vonden van 3 t/m 8 april de individuele vertrouwelijke gesprekken met de zeven partijen plaats. Deze gesprekken zijn door mij en de griffier gedurende 1 uur gevoerd met twee personen per fractie mede aan de hand van “fractie-inbreng Duidingsdebat” en de beantwoording van de toegestuurde gerichte vragen. Aan de hand van de gevoerde gesprekken en in nauwe samenhang met de opdracht is een korte analyse door mij (in goede samenspraak met de griffier) gemaakt en zijn vervolgens conclusies, aanbevelingen en een advies geformuleerd. De deelnemers aan de gesprekken hebben op maandag 13 april mijn concept-rapport ontvangen en de mogelijkheid gehad om te reageren op feitelijke onjuistheden.

Op dinsdag 14 april is het rapport – onder embargo – gedeeld met de raadsleden, de burgemeester en de pers. Op 15 april vond het persgesprek plaats en werd mijn rapport openbaar gepubliceerd. Op 16 april zal ik tijdens de raadsvergadering mijn rapport toelichten en zijn de raadsleden in de gelegenheid vragen aan mij hierover te stellen.

5

Overzicht planning: Datum

Wat

1 april

Duidingsdebat, raadsbesluit over aanstellen en opdracht verkenner.

3 t/m 8 april

Gesprekken verkenner met 7 fracties, 2 personen per fractie.

t/m 12 april

Verkenner stelt concept-rapport op.

Ma 13 april

Concept-rapport naar alle deelnemers gesprekken: controle op feitelijke onjuistheden.

Di 14 april

•

Rapport klaar

•

Rapport onder embargo naar raadsleden, burgemeester en pers.

Woe 15 april

Persgesprek en daarna openbare publicatie rapport (bij stukken raad 16 april)

Do 16 april

(Extra) Raadsvergadering – start 19.30 uur

6

5. Samenvatting gesprekken De gesprekken waren alle zeven zeer open en constructief waarbij in grote lijnen de inbreng van de betreffende fractie in het duidingsdebat en de ingevulde vragenlijst de leidraad van het gesprek waren. De besproken onderwerpen zijn daardoor voor/in alle gesprekken min of meer gelijk geweest. Met de deelnemers aan de gesprekken werd vastgesteld dat de inhoud van de gesprekken, alsmede hun ingevulde vragenlijst vertrouwelijk is. Onderstaand geef ik op hoofdlijnen een samenvatting van de zeven gesprekken, in relatie tot mijn opdracht. •

Cultuur, samenwerking, verhoudingen, vertrouwen en respect

Tijdens het duidingsdebat werd al min of meer duidelijk dat er onderlinge fricties tussen verschillende fracties waren/zijn. Ook uit antwoorden op vragen uit het vragenformulier bleek dat. Voorbeelden (niet letterlijk weergegeven) daarvan zijn: ‘… Maar wanneer onwaarheden en feitelijke onjuistheden de boventoon gaan voeren trekken wij een grens…’; ‘..geen afstand nemen van onjuiste uitspraken… ‘; ‘… de basis is vertrouwen, wij hebben daar andere opvattingen en uitingen over gezien…’; ‘…. Wij hebben geen enkel woord van verbinding of samenwerking aan ons adres gehoord’; ‘….Hoop op consensus op omgangsvormen en vertrouwen …. fundament van vertrouwen is van belang’ ; ‘….Wij moeten serieus worden genomen als partij en met respect behandeld worden’; ‘… constructieve, transparante en respectvolle manier van samenwerken betekent niet op de persoon spelen,….de sfeer en verhoudingen in de raad zijn van essentieel belang’; ‘…Vorm en toon (zo van ’ik ga m’n eigen gang, afspraak of niet’) zijn onacceptabel’; ‘..er zullen nog gesprekken nodig zijn over zowel inhoud als omgangsvormen’. Bovenstaande maakte eens temeer duidelijk hoezeer het nodig was en is om bij alle gesprekken als één van de eerste onderwerpen uitgebreid te spreken over de cultuur, verhoudingen, respect en onderling vertrouwen, zoals de Bestse raad die al jaren gewend is.

Met name het respect voor elkaar in persoon en inhoudelijke mening is daarbij van belang. Uit de gesprekken is helder naar voren gekomen dat er breed is ervaren dat in die ‘oude cultuur’ de afgelopen tijd (vanaf de afsplitsing van Best-Anders) flink ‘de klad in is gekomen’, wat bij sommigen tot onbegrip en ‘pijn’ geleid heeft. 7

Unaniem is de wens uitgesproken om de ‘oude cultuur van vertrouwen én respect’ weer raadsbreed op te pakken en in de komende periode te hanteren, te respecteren en uit te stralen. De wijze waarop dat zou moeten gebeuren is tijdens de gesprekken niet echt naar voren gekomen. Wel zijn er hier en daar suggesties gedaan zoals: ‘Het is telkens een uitdaging om de nieuwe mensen mee te nemen in de werkwijze en de mores van de raad’. In hetzelfde kader is aan mij, als verkenner, ook de intentieverklaring ‘Met Raad en Daad’ vastgesteld door de gemeenteraad van 2 juni 2014 inzake het functioneren van de raad voor de periode 2014-2018 aangereikt. •

Het raadsbreed akkoord

Voorop staat dat alle fracties de winst van Best-Anders onderkennen en vinden dat Best-Anders deel moet nemen aan het te vormen akkoord. In alle gesprekken is indringend gesproken over de mogelijkheden van een raadsbreed akkoord, desgewenst en zo mogelijk met een vooraf aangeven van een aantal zogenaamde ‘vrije’ onderwerpen. Daarbij zou gedacht kunnen worden aan; de Schaalsprong/Regionale samenwerking, het AZC en de Spreidingswet, locaties woningbouw. Die ‘vrije’ onderwerpen dienen alsdan wel benoemd te worden in het akkoord en zo mogelijk (proces-)afspraken over te worden gemaakt. In het kader van een raadsbreed akkoord is ook gesproken over de verschillende mogelijkheden van collegevorming, waarbij iedere partij de noodzaak van bestuurlijke continuïteit onderkent en door de meeste fracties ook wordt bepleit. Gesproken is met alle fracties over de mogelijkheden van het aantal wethouders, waarbij vijf wethouders niet wordt uitgesloten. Zes van de zeven fracties geven de uitdrukkelijke voorkeur aan een raadsbreed akkoord, waarbij deelname aan het college en het aantal wethouders nog in het midden wordt gelaten. Een aantal partijen heeft wel aangegeven bestuurlijke verantwoordelijkheid desgevraagd en onder voorwaarden te willen nemen. Best-Anders staat open voor een raadsbreed akkoord, maar tekent daarbij aan dat ze daarin twee wethouders (maximaal 2 Fte) willen leveren. 8

•

Het coalitie akkoord

Best-Anders geeft de voorkeur aan een coalitieakkoord met minimaal twee andere partijen, waarbij ze twee wethouders (maximaal 2 Fte) leveren. De VVD heeft grote voorkeur voor een raadsbreed akkoord. Mocht dit niet lukken, dan is de VVD bereid deel te nemen aan een coalitie met Best-Anders onder inhoudelijke voorwaarden én de voorwaarde dat er tenminste één andere politieke partij ook deelneemt. De VVD geeft daarbij aan dat in zo’n constructie het CDA en D66 het dichts bij de VVD staan. JO heeft aangegeven voor een dergelijk coalitieakkoord eventueel open te staan onder voorbehoud van inhoudelijke afspraken over het akkoord. Een aantal partijen, met uitzondering van Best-Anders en de VVD, ziet een brede coalitie zonder Best-Anders ook als een mogelijkheid. De VVD geeft aan dat daarmee de verkiezingsuitslag niet wordt gerespecteerd, tenzij Best-Anders zelf aangeeft niet aan een dergelijke coalitie cq raadsbreed akkoord te willen deelnemen. Zonder Best-Anders en de VVD levert een dergelijke coalitie (vooralsnog) geen meerderheid op in de raad. •

Specifieke onderwerpen

Tijdens de verschillende gesprekken is een aantal specifieke onderwerpen uitdrukkelijk aan de orde geweest. Zo werd door alle fracties het belang van een goed en goed geoutilleerd fusieproces benadrukt. Een eventueel overleg met Oirschot in het kader van deze ‘Verkennings- en (in)formatieronde’ werd vooralsnog niet nodig geacht. In zake de AZC/Spreidingswetproblematiek, de Schaalsprong (voor wie bouwt Best) en inwonersparticipatie hebben de fracties allemaal hun standpunt nog eens toegelicht. Alle fracties gaven daarbij aan dat de onderwerpen -om verschillende redenen- zeker onderdeel dienen uit te maken van de/een volgende fase in het Verkennings- en (In)formatieproces. Best-Anders voegt daaraan toe dat zij in het kader van een akkoord (raadsbreed of coalitie) er uitdrukkelijk de voorkeur aan geven om in het eventuele akkoord over het politiek zeer gevoelige dossier AZC de bindende afspraak op te nemen dat de definitieve besluitvorming over een AZC over de fusiedatum van 1-1-2028 wordt getild. Het overgrote deel van de andere fracties maakt duidelijk dat Best nu al moet voldoen aan het landelijk beleid (Spreidingswet) en de beslissing zeker niet over de fusiedatum heen geschoven moet worden. 9

•

Eventuele blokkades

Er kan onderscheid gemaakt worden tussen: a. Blokkades in algemene zin b. Blokkades om principiële partij-politieke reden(en)

Ad a: Blokkades in algemene zin Een aantal politieke partijen geeft aan dat eerst de ‘cultuur’ (verhoudingen, toon, vertrouwen en respect) genormaliseerd zou moeten worden voordat serieus gesproken c.q. onderhandeld zou kunnen worden over welk akkoord dan ook. En pas daarna zou ingegaan kunnen worden op de inhoud van een dergelijk akkoord. Hoewel het formeel niet gezien hoeft te worden als een blokkade, is het bij politieke partijen tenminste een randvoorwaarde vooraleer men eventueel voor verdere verdieping op de inhoud zal ‘aanschuiven’. Vergelijkbare ‘blokkade’ is de uitdrukkelijke wens van vrijwel alle partijen voor continuïteit en ervaring bij de samenstelling van het college. Wethouders zonder enige bestuurlijke/politieke ervaring en/of inhoudelijke kennis voor zo’n korte (1½ jaar) zittingsperiode wordt niet voorgestaan. Ad b: Blokkades om principiële partij-politieke reden(en) Indien aan de ‘voorwaarden’ van de onder a genoemde blokkades wordt voldaan, hebben partijen politieke ‘blokkades’ bij bepaalde vormen van samenwerking c.q akkoorden. Genoemd kunnen nu al worden: -

GroenLinks-PvdA, D66, CDA en Best Open nemen niet deel aan een coalitieakkoord waarin Best-Anders deelneemt, tenzij dat een raadsbreed akkoord is. De VVD neemt niet deel aan een coalitieakkoord met alleen Best-Anders. Het CDA levert bij een raadsbreed akkoord waarin Best-Anders 2 wethouders levert in beginsel geen wethouder. JO zal aan een coalitie met Best-Anders deelnemen onder voorwaarde van de uitkomsten van de inhoudelijke onderhandelingen. 10

6. Bevindingen en conclusies Alle inbreng van de fracties brengt mij tot twee hoofdlijnen: A: Het mogelijke toekomstige akkoord. Het overgrote deel van de raad heeft, op basis van de ervaringen van de afgelopen drie raadsperiodes een duidelijke voorkeur voor een raadsbreed akkoord. Best-Anders heeft grote voorkeur voor een coalitie akkoord, maar is bereid de haalbaarheid van een raadsbreed akkoord mee te onderzoeken. Bij beide modellen heeft Best-Anders als ‘harde’ inbreng: Het leveren van twee wethouders (maximaal 2 Fte) en een bindende afspraak in het akkoord over ‘geen AZC’ voor de fusie met Oirschot. Ook de andere fracties hebben voorwaarden aangegeven. Deze dienen op tafel te komen in het vervolg. Zie verder bij ‘advies’. B: De ‘cultuur’ en verhoudingen binnen de raad. Gezien de eerste ‘blokkade’ in algemene zin ligt het niet voor de hand om meteen met het opstellen van het raadsbrede akkoord en de daaraan verbonden vorming van het college te beginnen. De verhoudingen en het vertrouwen binnen de raad zijn naar mijn mening dermate fragiel dat het leggen van een goed fundament voor een gedragen raadsakkoord alsdan niet op voorhand haalbaar is. Op grond daarvan stel een zogenaamde ‘tussenstap’ voor. Zie verder bij ‘aanbeveling’.

11

7. Advies en aanbeveling Bij het advies is vooral ook gelet op de primaire ‘aandachtspunten’: het gewenste brede draagvlak in de raad, de grote winst van Best-Anders bij de verkiezingen en de breed gewenste continuïteit van bestuur (en beleid) vanwege de uitzonderlijke korte duur van de komende raadsperiode.

Advies Gelet op deze primaire aandachtspunten én de reacties van alle partijen, voor wat betreft een toekomstig akkoord, adviseer ik uw raad: 1.

Als eerste optie voor een akkoord 2026-2027 te onderzoeken of een raadsbreed akkoord, inclusief een aantal ‘vrije’ onderwerpen waar eventueel procesafspraken over worden gemaakt, en daaraan verbonden collegevorming, haalbaar en invoerbaar is. De eventuele ‘voorwaarden’ van de verschillende fracties dienen onderwerp te zijn van de onderhandelingen.

2.

Indien dat niet haalbaar is, adviseer ik om de haalbaarheid van een coalitieakkoord van Best-Anders, VVD, zo mogelijk JO en een 4e partij te onderzoeken.

12

Aanbeveling Gelet op het aspect ‘cultuur en verhoudingen in de raad’, beveel ik uw raad uitdrukkelijk aan om als tussenstap op zeer korte termijn een breed overleg/gesprek met een vertegenwoordiging (twee personen) van alle fracties te organiseren. Doel van dit overleg is het bespreken van de ‘cultuur in brede zin’ en de verhoudingen binnen de raad en afspraken te maken hoe daarmee om te gaan. Dat zoiets in Best mogelijk is, blijkt uit de Intentieovereenkomst ‘Met Raad en Daad’ vastgesteld door de gemeenteraad van 2 juni 2014 inzake het functioneren van de raad voor de periode 2014-2018. Ik stel mij voor om met een kleine afvaardiging van de deelnemers aan dit overleg de opzet en ’agenda’ van het overleg/gesprek voor te bereiden. Mocht de uitkomst van dit brede overleg voor alle partijen voldoende basis geven voor vertrouwen, dan is mijn aanbeveling om een tweede overleg te organiseren met dezelfde personen over de hoofdlijnen van een raadsbreed akkoord en mogelijk de vorming van het college.

13