25054.20 - Presentatie gezamenlijke beeldvormende sessie 4 november VDL

Fase herindelingsontwerp

Best en Oirschot samen één! Toelichting op het herindelingsontwerp

Technische sessie raden Best en Oirschot 4 november 2025

Bouwstenen van een herindelingsontwerp en -advies 1

2

3

4

Kwaliteiten en identiteiten van huidige gemeenten

Visie - op diverse thema’s - op de nieuwe gemeente.

Impact op de gezamenlijke gemeentefinanciën

Kaart, grenzen en naam nieuwe gemeente

A

B

Bijlagenboek met o.a. maatschappelijk logboek herindelingsscan

Bijlage: reactienota zienswijzen

Op basis van participatief proces met diverse doelgroepen uit beide gemeenten.

5

6

Toetsing aan beleidskader gemeentelijke herindelingen

Het vervolgproces

Naam op basis van naamgevingsproces met samenleving

Niet in herindelingsontwerp, wél bij herindelingsadvies

Bouwstenen 1 tot en met 6 en bijlage A vormen tezamen het herindelingsontwerp. Het herindelingsadvies is de definitieve versie van het herindelingsontwerp, waarin zienswijzen vanuit de samenleving en de omgeving (partnergemeenten) op het herindelingsontwerp zijn verwerkt. Bij het herindelingsadvies is daarom tevens een reactienota zienswijzen opgenomen (bijlage B).

2|

Hoofdstuk 1 Voorgeschiedenis & totstandkoming

3|

1. Voorgeschiedenis & totstandkoming •

Best en Oirschot: geografisch, cultuur-historisch en sociaal-economisch sterk verbonden

•

Onderzoeken: -

Oirschot: zelfbewuste parel in de Brainportregio

› -

Best: toekomstBestendig?! ›

-

Kwetsbare schaal, forse opgaven en ambities: noodzaak tot versterking bestuurs- en realisatiekracht

Toenemende opgaven nu en in de toekomst (Brainport-ontwikkeling), zelfbewust uitvoeringskracht versterken

Verkennings- en participatiefase: bouwstenen én een overall-conclusie ›

Samenvoeging: impuls bestuurs- en uitvoeringskracht (schaal en aantrekkelijkheid werkgever), financiële robuustheid én kwaliteit dienstverlening en voorzieningenniveau en regionale positionering

•

1 juli 2025 principebesluiten tot reguliere samenvoeging van Best en Oirschot per 1 januari 2028

•

Colleges opdracht gegeven tot voorbereiden herindelingsontwerp

4|

Hoofdstuk 2 Best & Oirschot in beeld

5|

2. Best & Oirschot in beeld Best • • • • •

31.000 inwoners Dorps karakter met stedelijke kenmerken Rijk verenigingsleven en veel recreatieve en culturele voorzieningen Sterke sociale samenhang: inwoners voelen zich betrokken bij buurt en elkaar Goede bereikbaarheid en levendige vrijetijdseconomie

Oirschot • • • • •

6|

19.500 inwoners 5 kernen (Oirschot, Spoordonk, Oost-West-Middelbeers) met ieder eigen karakter Groene leefomgeving en sociale cohesie Hechte gemeenschap waarin lokale verengingen een belangrijke rol spelen Beste Erfgoedgemeente 2025: materieel en immaterieel erfgoed

2. Best & Oirschot in beeld Sterke verbindingen Best en Oirschot •

Oriëntatie op elkaar en op stedelijk gebied

•

Overeenkomsten in samenwerking (o.a. MRE, VRBZO, GGD, ODZOB, etc.)

•

7|

Samen sterker in SGE en Brainportregio

Hoofdstuk 3 Visie op de toekomst

8|

3. Terugblik op de participatiemomenten • Centrale vragen: Wat nemen we mee naar de nieuwe gemeente? Wat laten we achter?

Opgehaald op drie manieren: • Vragenlijst onder inwonerpanel: • Best: 549 panelleden + 91 open link → 640 keer ingevuld

• Oirschot: 525 panelleden + 59 open link → 583 keer ingevuld • 6 wijkbezoeken op de markt in Best en Oirschot • 3 themabijeenkomsten én 1 jongerenbijeenkomst in Best en Oirschot

9|

Drie hoofduitgangspunten 1.

Het unieke karakter, de gemeenschapszin en het voorzieningenniveau in iedere

kern, wijk en dorp blijven behouden en worden waar mogelijk versterkt voor optimale leefbaarheid van de inwoner.

2.

De gemeente wordt beschouwd als één complementair geheel. De opgaven en ambities waarvoor we staan en gaan laten we ‘landen’ op passende plekken in onze gemeente, met oog voor een evenwichtige verdeling van de lusten en lasten over het gehele gebied. Alle kernen, wijken en dorpen en alle doelgroepen hebben daarbij de aandacht van het gemeentebestuur.

3.

Als derde grootste gemeente in Zuidoost-Brabant, naar rato van inwoneraantal, wordt verantwoordelijkheid genomen in en voor het Stedelijk Gebied Eindhoven en de Brainportregio als geheel. Vanuit een krachtige gemeente wordt bijgedragen aan majeure regionale thema’s en worden kansen benut voor het eigen gebied.

10 |

3. Visie op de toekomst •

11 |

Participatiemomenten hebben op verschillende thema’s de visie verrijkt: -

Onze kernen, wijken & dorpen

-

Bestuur & democratie

-

Dienstverlening, bedrijfsvoering & financiën

-

Wonen

-

Economie, mobiliteit & bereikbaarheid

-

Toerisme & recreatie

-

Natuur, klimaat & duurzaamheid

-

Sociaal domein

-

Sport, kunst & cultuur

Herindelingsscan Best en Oirschot Interbestuurlijk Toezicht

12 |

Wie zijn wij?

Marlies Frambach Beleidsmedewerker financieel toezicht provincie Noord-Brabant (projectleider herindelingsscan Best en Oirschot)

Huub van der Wel Specialist gemeentefinanciën (auteur van de herindelingsscan Best en Oirschot)

Opzet presentatie

• Uitleg over de herindelingsscan

• Samenvatting van de belangrijkste conclusies van het onderzoek • Korte toelichting op de aanbevelingen in het onderzoek • Verzoek om vragen zoveel mogelijk te bewaren tot na de presentatie

Aanleiding voor de herindelingsscan

• Gemeenteraden van Best en Oirschot: principebesluit tot herindeling. • Voorafgaand aan het besluit om het herindelingsontwerp vast te stellen, kunnen de bij een bestuurlijke fusie betrokken gemeenten besluiten om de financiële positie van de fusiepartners te laten onderzoeken. • Gemeenten hebben GS schriftelijk verzocht om een herindelingsscan voor de nieuw te vormen gemeente op te stellen. • De herindelingsscan hoort dus bij de informatie op grond waarvan de raden van Best en Oirschot hun besluit over het herindelingsontwerp zullen nemen.

Wat is een herindelingsscan

• Een financiële analyse op hoofdlijnen. • Géén analyse van beleidsmatige verschillen. • Hoofddoel: vaststellen of er sprake is van een gezonde uitgangspositie van de nieuw te vormen gemeente. • De herindelingsscan biedt geen oplossing voor eventuele knelpunten die worden geconstateerd. De gemeenten dienen zelf de nodige actie te ondernemen. De gemeenten moeten toezichthouder hierover informeren in het kader van het financieel toezicht.

Wat kunt u opmaken uit de herindelingsscan

• Een beeld van de financiële positie van de twee huidige gemeenten • Inzicht in de belangrijkste financiële effecten van de herindeling • De startpositie van de nieuw te vormen gemeente

• Het onderzoek maakt eventuele knelpunten en aandachtspunten inzichtelijk • Onze conclusies en onze aanbevelingen voor de twee gemeenten

Aanpak en opzet van het onderzoek

• Onderzoek is gebaseerd op: • De begroting 2025-2028 en conceptbegroting 2026-2029 • De kadernota/kaderbrief ter voorbereiding op de begroting 2026-2029 • De jaarrekening 2024 • Andere stukken die relevant zijn voor een goed inzicht in de financiële positie van de beide gemeenten • Medewerking vanuit de ambtelijke organisaties: • Aanvullende (financiële) informatie die nodig was voor deze herindelingsscan • Checken van de juistheid van alle feitelijke informatie • Aanvullende informatie van het ministerie van BZK • Algemene uitkering uit het gemeentefonds (voor en na herindeling) en tijdelijke extra uitkering uit het gemeentefonds.

Beeld op basis van de conceptbegrotingen 2026-2029

• De nieuwe gemeente heeft in 2028 nog geen sluitende begroting

Belangrijkste oorzaken: • Stijgende kosten jeugdzorg • Nieuw beleid en gemeentelijke ambities, vooral investeringen

Bevindingen

Ten opzichte van het gemiddelde van gemeenten in de inwonerklasse 45.000-60.000 inwoners: • Schuld per inwoner: • Algemene reserve per inwoner: • Bestemmingsreserves per inwoner: • Boekwaarde vaste activa:

50% lager 25% hoger 100% hoger vergelijkbaar

Overig • De gemeenten beschikken gezamenlijk over ruim voldoende weerstandscapaciteit om de nu bekende risico’s te kunnen opvangen • Bij de grondexploitaties doen zich nog onzekerheden voor door de nog te realiseren opbrengsten en nog te maken kosten.

Financiële effecten van de herindeling

Structureel effect: • De algemene uitkering neemt met circa 0,81% af (€ 718.000). • De bestuurskosten dalen ook (door het schaalvoordeel). Tijdelijk effect: • Frictiekosten (blz. 27 herindelingsscan). Deze doen zich deels vóór en deels na de herindeling voor. • Ter compensatie hiervan krijgen de gemeenten een tijdelijke extra uitkering uit het gemeentefonds (€ 5,8 miljoen).

Eigen inkomsten

1.Rioolheffing en afvalstoffenheffing: uitgangspunt 100% kostendekkendheid 2.OZB: Scenario’s harmonisatie woonlasten • Harmonisatie: Raming opbrengst blijft gelijk (financieel effect € 0)

• Laagste tarief: Taakstelling of vergroting financiële opgave (financieel effect € 1,1 miljoen in 2025 / 0,6 miljoen in 2027 nadelig) • Hoogste tarief: Extra budgetruimte of verlaging taakstelling (financieel effect € 1,7 miljoen in 2025 / 0,9 miljoen in 2027 voordelig)

Aandachtspunt: Opbrengst OZB Best neemt in periode 2026-2029 met ruim 24% toe. Tarief in 2029 zal nagenoeg gelijk zijn aan het tarief 2025 van de gemeente Oirschot.

Financiële uitgangspositie nieuwe gemeente

• Zorg dat het financiële beeld niet verslechtert in de aanloop naar de herindeling per 1-1-2028. • Zorg voor een structureel en reëel sluitende begroting 2028 en verder. • Nieuw beleid moet passen binnen de structureel sluitende begroting.

Aanbevelingen voor de huidige gemeenten

• Uit de herindelingsscan komen 40 aanbevelingen voort (paragraaf 7.2 van de herindelingsscan). In tijdlijn: • Sluitende begroting en keuzes over investeringen en (inzet) reserves • Basis leggen (verschillen in kaart brengen) en eerste harmonisaties (onderhoudsplannen) opstarten.

• Uniformeren en harmoniseren van beleid, verordeningen en grondexploitatie. • Keuzes over verbonden partijen en impact op risico’s blijven monitoren.

Aanbevelingen voor de huidige gemeenten

• De aanbevelingen dienen door de huidige gemeenten al te worden opgepakt, in de aanloop naar de datum van de herindeling. • Hiervoor moet een tijdpad komen. • Vooral harmonisatie van de twee gemeentebegrotingen, de beheerplannen, de verordeningen, de beleidsnota’s, de belastingen etc. Zo wordt het gemakkelijker om een goede eerste begroting van de nieuwe gemeente op te stellen.

Conclusie

• De nieuwe gemeente start met een goede balans (lage schuld, hoge reserves en voldoende buffers). • Op basis van de conceptbegrotingen 2026-2029 is op dit moment het beeld dat de nieuwe gemeente in 2028 zal starten met een niet sluitende begroting.

• Voor een gezonde startpositie van de nieuwe gemeente is het noodzakelijk te komen tot een structureel sluitende begroting 2028 en verder, door tijdig beleidsmatige keuzes te maken over baten en lasten, investeringen en prioriteiten.

Bedankt voor uw aandacht Zijn er vragen?

Hoofstuk 5 Personele waarborgen

28 |

5. Personele waarborgen •

Nieuwe organisatie bestaat ‘opgeteld’ uit ongeveer 360 fte/ 450 medewerkers…

•

…maar nieuwe organisatie ontwerpen: niet huidige organisaties ‘tegen elkaar plakken’

•

Robuust en vitaal in uitvoeringskracht: minder éénpitters, meer ruimte voor strategische functies en specialisaties en meer inzet op binden, boeien en ontwikkelen

•

•

29 |

Waarborgen voor het personeel: -

Behoud van werkgelegenheid

-

Ruimte voor kansen en kwaliteit

-

Transitiebegeleiding

Sociaal statuut en sociaal plan in overleg met LO’s/ vakbonden en OR-en

Hoofdstuk 6 Kaart, grenzen & naam

30 |

6. Baest, Best-Oirschot of Heidelanden? •

Nieuwe gemeente: 13.749 hectare met meer dan 50.000 inwoners

•

Naamgeving via participatief proces

•

›

Totaal 808 unieke namen

›

Totaal 1.952 ingediende namen

Naamgevingscommissie is gekomen tot drie namen: -

Baest

-

Best-Oirschot

-

Heidelanden

•

Stemming onder inwoners op 29 oktober, uitslag vastgesteld op 6 november

•

Raden bekrachtigen met vaststellen herindelingsontwerp op 2 december

31 |

Hoofdstuk 7 Toetsing aan beleidskader

32 |

7. Herindeling voldoet aan criteria beleidskader • Er zijn vier landelijke criteria + één provinciaal criterium

33 |

1.

Draagvlak: breed lokaal, regionaal en maatschappelijk

2.

Bestuurskracht: robuuster bestuur, sterke organisatie

3.

Interne samenhang: herkenbare kernen, nabij bestuur

4.

Regionale samenhang: logische combinatie, versterkt Brainport

5.

Duurzaamheid: toekomstbestendig, geen herindeling nodig op korte termijn

Hoofdstuk 8 Doorkijk op wettelijk fusieproces

34 |

8. Doorkijk op vervolg ná vaststellen herindelingsontwerp Wat

Wie

Wanneer

Vaststellen herindelingsontwerp

Gemeenteraden

2 december 2025

Start preventief financieel toezicht tot aan fusiedatum (direct na raadsbesluit op herindelingsontwerp) Verzenden herindelingsontwerp aan mede- overheden

2 december 2025

3 december 2025

Ter inzagelegging van het herindelingsontwerp in samenleving

Colleges van B&W

3 december 2025 – 28 januari 2026

Verwerken van zienswijzen op het herindelingsontwerp/ opstellen reactienota zienswijzen Vaststellen herindelingsadvies

Stuurgroep

28 januari 2026 – 4 februari 2026

Colleges van B&W

10 februari 2026

Vaststellen herindelingsadvies

Gemeenteraden

10 maart 2026

Toezenden herindelingsadvies aan Gedeputeerde Staten van de provincie Noord-Brabant

35 |

11 maart 2026

Toezenden herindelingsadvies met provinciale zienswijze van Gedeputeerde Staten aan het Ministerie van BZK Opstellen wetsontwerp

GS provincie Noord-Brabant

Besluit nemen over voorleggen wetsvoorstel aan Ministerraad

Ministerie van BZK

Besluit nemen over wetsvoorstel

Ministerraad

Advies opstellen over wetsvoorstel

Raad van State

Behandelen van en besluiten over wetsvoorstel

Tweede Kamer

Behandelen van en besluiten over wetsvoorstel

Eerste Kamer

Uiterlijk 1 juli 2026

Ministerie van BZK

Gemeenteraadsverkiezingen nieuwe gemeente

November 2027

Start gemeente NAAM

1 januari 2028

Preventief toezicht

36 |

Doel preventief financieel Arhi-toezicht

Bewaken financiële belang van de nieuw te vormen gemeente …en dat geldt voor iedere herindelende gemeente in Nederland vanaf besluit op herindelingsontwerp tot aan fusiedatum!

37 |

Wat is preventief financieel Arhi-toezicht?

38 |

Wat zijn de gevolgen voor voorstellen onder Arhi-toezicht? • Bestuurlijke routing duurt langer - Deze moet eerst aan de fusiegemeente worden voorgelegd voordat deze ter besluitvorming wordt aangeboden

• Uitvoering van genomen besluiten pas na goedkeuring provincie - Ieder voorstel dat onder Arhi-toezicht valt wordt afzonderlijk beoordeeld door de provincie

39 |

& Van de Laar. Organisatieadviesbureau met denkers én doeners voor de publieke sector. Resultaatgericht, betrokken en met energie. Zo maken wij impact op maatschappelijke opgaven, bestuurlijke ambities en organisatorische uitdagingen. In de rol van adviseur, onderzoeker, procesbegeleider of door tijdelijk ín uw organisatie te stappen, brengen wij beweging. Zo dragen onze ervaren adviseurs en jonge talenten bij aan een weerbare en wendbare publieke sector.

Wij helpen bij het verkennen van toekomstscenario’s voor publieke organisaties. En we begeleiden processen om organisaties te vitaliseren. Samenwerking of fusie tot stand brengen? Wij helpen bij de vorming, evaluatie en doorontwikkeling. Wij doen kwalitatief en kwantitatief onderzoek naar de effecten van beleid en naar de sterke en verbeterpunten in organisaties en samenwerkingsverbanden.

Wij kraken onze hersens op complexe vragen. Daarbij zijn we scherp in onze analyses. En bieden we concreet handelingsperspectief in onze advisering. We steken ook graag onze handen uit de mouwen om samen met u resultaat te boeken.

Onze passie om direct maatschappelijk impact te maken zetten wij in binnen het sociaal domein. Onder andere door het ‘vertalen’ van de Hervormingsagenda Jeugd. Ook helpen wij bij de realisatie van de transities op het gebied van klimaat en energie.

Dat doen we bijvoorbeeld door het ontwerpen van passende organisatiestructuren en sturingsconcepten. Door het versterken van leiderschap en het werken aan gewenst gedrag van medewerkers.

Staat uw vraagstuk er niet tussen? Verras ons. Wij laten ons graag uitdagen op andere thema’s in het publieke domein!

& Van de Laar is in vriendschap verbonden met GNGMKRS, ons label voor interim-bemiddeling, executive search & werving en selectie. & Van de Laar B.V. Emmasingel 29-11 5611 AZ Eindhoven 085 – 747 06 18

info@en-vdl.nl en-vandelaar.nl

Lid van de Raad van Organisatieadviesbureaus (ROA).