25003.03 - Bijlage Criteria bij de keuze van een variant voor uitvoerende partij van afvalinzameling

Criteria bij de keuze voor een variant voor een uitvoerende partij van afvalinzameling 1. Inleiding In Nederland werken meerdere gemeenten met een commerciële inzamelaar. Deze inzamelaar is altijd gekozen via een Europese aanbesteding. Best is één van de gemeenten die de afvalinzameling via aanbestedingen regelt. De afgelopen 20 jaar zijn de ambities op het gebied van circulaire economie fors toegenomen. Om uiteindelijk in 2050 een afvalvrije samenleving te hebben, moeten nog heel veel stappen worden gezet. De gemeenteraad van Best is voornemens om in het derde kwartaal van 2025 een nieuw circulair afval- en grondstoffenbeleid vast te stellen. De vraag is nu: Met welke uitvoerende partner(s) kunnen wij deze ambities, en andere ambities uit het beleidsakkoord 2022-2026, het beste realiseren? Leeswijzer In paragraaf 2 vindt u een toelichting op de verschillende varianten ten aanzien van organisatievormen van inzamelaars van huishoudelijke afvalstromen. Hierin geven wij zowel de nationale als de lokale context weer. In paragraaf 3 vindt u een overzicht van selectiecriteria. Deze criteria gaan wij gebruiken om de komende maanden de verschillende organisatievormen te toetsen. Op basis daarvan geven wij u uiteindelijk een advies over de meest passende variant voor onze gemeente. In paragraaf 4 gaan we in op de gevolgen van een mogelijke gemeentelijke fusie met Oirschot.

Tenslotte gaan we in paragraaf 5 in op het vervolgproces. De gemeenteraad wordt gevraagd de toetsingscriteria vast te stellen op basis waarvan de varianten kunnen worden beoordeeld. Raadsbesluit 1 juli 2024 In het raadsvoorstel ‘Richtinggevende kaders Afvalbeheer Best 2028, inhoudelijke keuzes’, vastgesteld op 1 juli 2024, is opgenomen dat u uiterlijk in Q3 van 2025 een beleidsvoorstel Afvalbeheer Best 2028 wenst te ontvangen. In het raadsvoorstel is tevens aangegeven dat er keuzes gemaakt dienen te worden ten aanzien van de inzamelaar. Het contract met afvalinzamelaar Remondis stopt eind 2027, en dit contract kan niet verlengd worden. Daarom zijn nu in deze raadsperiode, richtinggevende kaders nodig. Op 24 november heeft u via een raadsinformatiebrief een korte update ontvangen.

2. Organisatorische vormen van afvalinzamelaars Er zijn 5 mogelijkheden om de inzameling van afval in een gemeente organisatorisch vorm te geven. Opmerkingen vooraf: We moeten ons wel realiseren dat we appels met peren aan het vergelijken zijn. •

•

Publieke inzamelaars en commerciële inzamelaars hebben een verschillende focus. Publieke inzamelaars verzorgen doorgaans bijna alle inzameltaken, maar ook daaraan gerelateerde taken. Het gaat dan dus niet alleen om de huis-aan-huisinzameling. Meestal kopen ze ook inzamelmiddelen in, plaatsen ze de ondergrondse containers, verzorgen ze de afvaladministratie, bemensen ze de milieustraat, verzorgen de afvalcommunicatie enz. Dat betekent dat vaak veel meer taken onderdeel kunnen worden van de samenwerking. Alle grote commerciële inzamelaars richten zich ook op afvalverwerking/recycling (Renewi, PreZero en Remondis). Dat meestal zelfs hun core business. Er zijn maar twee publieke inzamelaars, die dat ook doen (HVC in West-Nederland en Omrin in Noord-Nederland).

Archiefexemplaar van BL25-00078

- Bijlage Criteria bij de keuze van een variant voor een uitvoerende partij van afvalinzamelin

•

In de varianten vindt u geen variant van publiek-private-samenwerking. Deze vorm was eind 20e eeuw vrij populair. Nogal wat gemeenten hadden een NV met Van Gansewinkel (later Renewi), zoals Den Haag. Een enkele gemeente werkte samen met Sita (later Suez, en weer later PreZero), in de vorm van Blink. De Europese aanbestedingswetgeving staat op gespannen voet met deze werkwijze. Daardoor zijn inmiddels al deze samenwerkingsvormen beëindigd.

Variant 1:

Uitbesteden aan een marktpartij

Kern:

Via een Europese aanbesteding wordt een bestek op de markt gezet.

Toelichtingen: • •

• •

• •

De aanbesteding kan ook in samenwerking plaats vinden met een of meer andere gemeenten. Dat is mogelijk wanneer de datums ongeveer gelijklopen. Met de afvalinzamelaar van de Kempengemeenten is dat het geval. Zelden worden alle activiteiten in één aanbesteding/perceel aanbesteed omdat marktpartijen meestal slechts één of enkele onderdelen kunnen uitvoeren. Door te veel bestekken/percelen te combineren neemt doorgaans het aantal partijen af. Het combineren van bestekken/percelen kan ook een manier zijn om interessant te worden voor een inschrijver. In onze regio zijn meerdere gemeenten aangesloten bij een publieke inzamelaar. Wanneer wij gezamenlijk regionaal willen aanbesteden kan dat alleen met de Kempengemeenten (Bergeijk, Bladel, Eersel, Reusel-De Mierden en Oirschot) en Veldhoven. Tot eind 20e eeuw waren de commerciële afvalinzamelaars grotendeels lokale ondernemingen. Door een grote overnamegolf zijn de meeste kleine inzamelaars verdwenen. Marktleider was lange tijd Van Gansewinkel. Op 1 januari 2024 zijn er in Nederland nog 7 bedrijven actief op de markt van inzameling van huishoudelijk afval. Drie daarvan zijn grote internationale concerns: Prezero, Renewi en Remondis. Oost-Brabant is nog de enige regio van Nederland waar nog een grote regionale inzamelaar actief is: Van Kaathoven.

Begin 2024 maakten Renewi en Prezero bekend de bestaande contracten met gemeenten uit te dienen, maar daarna zich als inzamelaar terug te treden uit de markt voor inzameling van huishoudelijk afval. In onderstaande tabel is de situatie van 2024 te zien. In situaties waarin er sprake is van een mix van een publieke en private inzamelaar is deze gemeente bij de private inzamelaar geplaatst. Veel van de gemeenten die nu inzamelen met Prezero en Renewi gaan naar een publieke inzamelaar. Dat kan een gemeenschappelijke regeling, een overheids-BV/NV of een eigen ambtelijke dienst zijn. Er zijn ook gemeenten die doorgaan met aanbesteden. Private inzamelaars in 2024 Inzamelaar Prezero Renewi Remondis Van Kaathoven GP Groot Van Werven Ter Horst Milieu

Alleen een publieke inzamelaar

Huishoudens 505.800 461.400 365.100 153.600 28.500 22.700 21.500

Gemeenten 28 11 27 6 3 2 2

Variant 2:

Oprichten van een eigen dienst/afdeling

Kern:

De eigen ambtelijke organisatie krijgt als afvalinzamelaar een afdeling voor de uitvoering van de afvalinzameling.

Toelichtingen:

273

• • • • •

Deze vorm heet zuivere inbesteding. Een gemeente kan ook een BV of NV oprichten met zichzelf als enig aandeelhouder. Er zijn geen gemeenten meer die ook de verwerking zelf uitvoeren. Wel zijn er gemeenten met aandelen in een verwerker, waardoor er voor die afvalstromen geen aanbesteding nodig is. Voor Best geldt dat niet. Wij besteden de afvalverwerking ook aan. In de jaren ‘50 en ‘60 hadden de meeste gemeenten een eigen dienst. Bij kleine gemeenten was het een taak van de buitendienst. Gemeenten met een eigen dienst zijn meestal grote gemeenten. Steeds minder kleinere gemeenten hebben een eigen dienst. Uitzonderingen zijn er wel. Na de aankondiging dat Renewi stopt met de huishoudelijk afvalinzameling heeft de gemeente Venlo besloten een eigen dienst op te gaan richten.

Variant 3:

Uitbesteden aan een andere gemeente

Kern:

Een centrumgemeente voert de taken voor één of meerdere andere gemeenten uit.

Toelichtingen: • • • •

Er wordt gekozen voor een publiek-publieke samenwerking. De samenwerking kan via een officiële centrumgemeente-constructie worden vormgegeven (vorm in de wet Gemeenschappelijke Regelingen) of niet. Op dit moment heeft in onze regio alleen Boxtel een eigen inzameldienst. Verder gelegen gemeenten met een eigen ambtelijke gemeentelijke dienst zijn Tilburg (BAT) en ’s-Hertogenbosch (Afvalstoffendienst). Tilburg en ’s-Hertogenbosch verkennen het omvormen van hun gemeentelijke diensten tot regionale diensten in de vorm van een GR of BV/NV. Eindhoven heeft geen eigen dienst, maar is aangesloten bij Gemeenschappelijke Regeling Cure.

Variant 4:

Oprichten van een publieke inzameldienst met andere gemeente(n)

Kern:

De gemeente richt samen met andere gemeenten een nieuwe uitvoerende organisatie op.

Toelichtingen: • •

•

Een gezamenlijke organisatie kan opgericht worden in de vorm van een GR of als overheidsBV/NV. De gemeenten bepalen zelf welke taken wel en welke niet aan deze organisatie worden opgedragen. Per organisatie verschillen de taken en de keuzevrijheid. In de meest extreme vorm voert de organisatie alle taken uit, inclusief de beleidsvorming, de handhaving en de inning van de afvalstoffenheffing. Hiervan is er in Nederland maar één voorbeeld: De Avri in het Gelderse rivierengebied. In de meeste samenwerkingsverbanden is er beleidsvrijheid bij gemeenten en concentreert de inzamelorganisatie zich op de uitvoerende inzameltaken. Daarbinnen is dan beperkte keuzevrijheid. Het oprichten van een nieuwe GR of BV/NV in onze regio kan eigenlijk alleen met de Kempengemeenten, Veldhoven, Boxtel en Meierijstad omdat alle andere gemeenten al zijn aangesloten bij een publieke inzamelorganisatie.

Variant 5:

Aansluiten bij een bestaande publieke inzameldienst

Kern:

De gemeente sluit aan bij een bestaande organisatie

Toelichtingen: •

De meeste gemeenten die toetreden tot een publieke inzamelaar kiezen voor een nabijgelegen GR of BV/NV. In Nederland zijn er maar enkele uitzonderingen. Wanneer een gemeente voor een verder gelegen afvalinzamelaar kiest, zal er een nieuwe uitvalsbasis in deze gemeente moeten komen om deze gemeente te kunnen bedienen.

•

In de regio Zuidoost-Brabant zijn er twee publieke inzamelbedrijven. Dat zijn Cure en Blink. Cure is een GR van Eindhoven, Geldrop-Mierlo en Valkenswaard. Blink is een GR van de gemeenten Asten, Deurne, Gemert-Bakel, Heeze-Leende, Helmond, Laarbeek, Nuenen, Someren en Son en Breugel.

3. Selectiecriteria Om te bepalen welke organisatorische vorm van afvalinzamelaar het beste bij de gemeente past, hanteren we vijf criteria: geringe kwetsbaarheid, kostenbeheersing, dienstverlening, duurzaamheid, en arbeidsmarkt. Deze criteria zijn gebaseerd op een selectie van relevante passages in het beleidsakkoord 2022-2026. U vindt deze in de kaders. Het belang dat aan ieder criterium wordt gehecht zal per gemeente, per situatie en zelfs per individu verschillen. Eén criterium is echter belangrijker dan de andere criteria: de geringe kwetsbaarheid. De afvalinzameling is een cruciale overheidsfunctie in het kader van de volksgezondheid, die door de rijksoverheid aan gemeenten is opgedragen. Gemeenten dienen te allen tijde kunnen garanderen dat de taken worden uitgevoerd, ongeacht de omstandigheden. We hebben de criteria 2 t/m 5 in de volgorde geplaatst van relevantie voor de keuze voor een uitvoerende partij. Criterium 1:

Geringe kwetsbaarheid

‘Best is als kleine gemeente relatief kwetsbaar. Daarom is het belangrijk om te zorgen voor behoud van een kwalitatief en kwantitatief goed gevulde organisatie, waarbij de basis op orde moet zijn. Dit kan onder andere bereikt worden door in te zetten op samenwerking met andere gemeenten en expertise te delen. Best gaat zich er sterk voor maken dat ambtenaren in de regio voor diverse gemeenten kunnen worden ingezet. Door hierop in te zetten zorgen we ervoor dat kennis, ervaring en capaciteit tussen gemeenten gedeeld en versterkt kan worden en gemeenten zo aantrekkelijke werkgevers blijven, waarbij ambtenaren zich breder kunnen ontwikkelen. Een neveneffect van deze samenwerking is mogelijk dat het aandeel inhuur en externe advisering omlaag gebracht kan worden.’ ‘In de regio werken we samen met andere gemeenten, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Best zoekt hierbij naar coalities in de regio. Best blijft bereid om bevoegdheden met betrekking tot maatschappelijke opgaven met een bovenlokaal karakter middels mandaat te geven aan een bovenlokaal samenwerkingsverband, waarbij de democratische legitimiteit gewaarborgd blijft. Beoordelingsaspecten: • • • • •

De inzamelaar kan dagelijkse knelpunten goed opvangen door de schaalgrootte. Er is minimaal risico op faillissement van de inzamelaar. De gemeente kan haar opdrachtgeversrol goed en transparant vervullen. Er is sprake van samenwerking met andere gemeenten. De inzamelaar adviseert de gemeente over optimalisering van haar beleid.

Criterium 2:

Kostenbeheersing

‘De gemeente Best is momenteel financieel gezond en wil dit blijven met het oog op de toekomst van onze (klein)kinderen. Dit is en blijft het uitgangspunt. De financiële reserves moeten voldoende zijn om tegenslagen, nu en in de toekomst, op te kunnen vangen. Bij majeure plannen of initiatieven maakt een financiële risicoanalyse deel uit van de planvorming. De voorliggende ambities brengen we in balans met de financiële middelen door middel van prioritering. Ruimte voor nieuw beleid, met name op gebied van innovatie, wordt niet per definitie uitgesloten.

De gemeente volgt een prudent financieel beleid, waarbij: • Sprake is van een structureel sluitende en reële begroting en meerjarenraming. • Inkomsten en uitgaven reëel worden ingeschat, risico’s worden geïnventariseerd en passende (beheer)maatregelen worden meegenomen.’ Beoordelingsaspecten: • • •

De inzamelaar heeft lage uitvoeringskosten. Op transparante wijze worden meer- en minderwerk in rekening gebracht. De gemeente is in staat tussentijdse keuzes te maken in het kader van kostenbeheersing.

Criterium 3:

Dienstverlening

‘We hechten eraan dat de gemeente dienstverlenend, betrouwbaar en klantvriendelijk is naar haar inwoners en ondernemers. De gemeente is daarom goed bereikbaar via verschillende kanalen. Mondelinge en schriftelijke vragen vanuit inwoners of ondernemers worden zo snel mogelijk, volledig, in begrijpelijke bewoording en altijd binnen de daarvoor geldende termijn, beantwoord. En als het antwoord niet (snel) gegeven kan worden, krijgen inwoners in ieder geval procesinformatie: ‘hoe en wanneer dan wel’. ‘Best kan niet zonder de inzet van vrijwilligers, zowel bij verenigingen, maatschappelijke organisaties als bij welzijnsinstellingen. Daarom is het belangrijk om hen te zien en goed naar hen te luisteren en worden zij begeleid door professionals.’ Beoordelingsaspecten: • • •

De inzamelaar heeft een professioneel klantcontactcentrum De inzamelaar heeft lokale kennis van Best De inzamelaar kan samenwerken met vrijwilligers in de uitvoering (papierinzameling, zwerfafvalacties etc. )

Criterium 4:

Duurzaamheid

‘De stip op de horizon in de omgevingsvisie Best 2040 is duidelijk: In 2040 zijn woningen en

leefomgeving duurzaam, aangepast aan het veranderende klimaat en dragen positief bij aan de energietransitie en circulaire economie. We zien duurzaamheid als een bovenlokale opgave die we

in de regio samen oppakken. De regio heeft de ambitie om de eerste energie neutrale regio te zijn. Dat betekent dat alle energie die na besparing nog wordt gebruikt, duurzaam wordt opgewekt en dat inwoners en bedrijven geen fossiele energie meer gebruiken.’ Beoordelingsaspecten: • • • •

De inzamelaar maakt gebruik van duurzame bedrijfsmiddelen (duurzaam geproduceerd/duurzaam in gebruik). De inzamelaar zet in op duurzame energie. De inzamelaar minimaliseert zijn CO2-footprint. De inzamelaar kan bijdragen aan het vestigen van een circulair ambachtscentrum (maakindustrie, reparatie, demontage, educatie etc).

Criterium 5:

Arbeidsmarkt

In het beleidsakkoord staat: ‘De arbeidsmarkt is momenteel een belangrijk knelpunt voor de economie. Veel bedrijven hebben moeite voldoende en goed gekwalificeerde werknemers te vinden. Er worden veel arbeidskrachten buiten Nederland gehaald en tegelijkertijd zitten veel mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt nog zonder werk. We stimuleren bedrijven om mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt in dienst te nemen.’

Beoordelingsaspecten: • •

De inzamelaar betrekt zijn medewerkers uit Best of de regio. De inzamelaar heeft een actief beleid om mensen met een achterstand tot de arbeidsmarkt in dienst te nemen.

4. Gevolgen voor een gemeentelijke fusie De gemeenten Oirschot en Best onderzoeken de komende maanden of ze samen één sterke gemeente kunnen vormen voor 50.000 inwoners in de Brainportregio. De gemeenteraden hebben hun colleges de opdracht gegeven om dit te verkennen. Net voor de zomer van 2025 beslissen de gemeenteraden van Oirschot en Best of ze verder willen met het fusieproces. Een eventuele fusiegemeente kan op z’n vroegst op 1 januari 2028 starten. Een eventuele fusie betekent dat de nieuwe inzamelaar mogelijk op 1 januari 2028 niet start als inzamelaar van de gemeente Best, maar als inzamelaar van de fusiegemeente. Een fusiegemeente is verplicht twee jaar na de fusiedatum al het beleid te hebben geharmoniseerd. Gedurende deze twee jaar mogen het beleid en de hoogte van de afvalstoffenheffing nog verschillen. Over de mogelijke gevolgen voor het afvalbeleid zullen wij u informeren bij het aanbieden van het voorstel Afvalbeheer Best 2028. Op dit moment heeft Oirschot samen met de andere Kempengemeenten, net als Best, een contract met inzamelaar Remondis. Het contract loopt ook af op 1 januari 2028. Dat is een gunstig toeval. Hoewel het mogelijk is om binnen een gemeente met meerdere inzamelaars te werken, is dat erg onoverzichtelijk voor de gemeente en de inwoners. Dat moeten we voorkomen. Hierover is dus overleg met Oirschot nodig.

Oirschot zal namelijk net als Best een keuze moeten gaan maken voor de inzamelaar vanaf 1 januari 2028. Aandachtspunten: • •

•

Wanneer beide gemeenten kiezen voor variant 1 (een commerciële inzamelaar) is het wenselijk dat er sprake is van gezamenlijke aanbesteding, zodat dezelfde inzamelaar tegen dezelfde condities inzamelt. Wanneer één van de gemeenten een intergemeentelijke samenwerking aangaat en de ander niet, is het voor de fusiegemeente erg moeilijk de intergemeentelijke samenwerking niet door te zetten. Een keuze voor een publieke inzamelaar (varianten 3, 4 en 5) moeten dus samen worden gemaakt. Het oprichten van een eigen dienst zonder de andere gemeente te betrekken, is bijna onmogelijk aangezien de nieuwe dienst tijdens het fusietraject moet worden gevormd.

5. Vervolgproces Planning In het raadsvoorstel van 1 juli 2024 is een planning opgenomen. De planning tot en met de invoering van een nieuw afval- en grondstoffenbeleid voor de gemeente Best ziet er (grofweg) als volgt uit: Jaar 2024 2024/ 2025 2025 2026

Actie Vaststellen inhoudelijke richtinggevende kaders Vaststellen richtinggevende kaders bij de keuze voor een uitvoerende partij Op- en vaststellen nieuw beleid obv de beide richtinggevende kaders Opstellen samenwerkingsdocumenten, inkoop contracten en/ of convenanten

Gereed X

2027

Inregeljaar voor zowel de gemeentelijke organisatie als de nieuwe uitvoerende partij 2028 Start van de uitvoering, obv nieuw beleid en verordening Het nu voorliggende voorstel gaat over de tweede actie. Aandachtspunt: •

Wij gaan nu uit van de planning zoals vastgesteld is door de gemeenteraad. Indien de besluitvorming omtrent de fusie met Oirschot aanleiding geeft tot aanpassingen in de planning, laten wij dat u zo spoedig mogelijk weten.

Bevoegd gezag Bij de inrichting van het proces is het goed te kijken naar wie bevoegd gezag is. Als uitgangspunt geldt dat het college als bevoegd gezag kan worden aangemerkt. Afvalbeleid wordt door de gemeenteraad vastgesteld, maar alle uitvoerende aspecten zijn een bevoegdheid van het college, inclusief de keuze voor de inzamelaar. De werkelijkheid is complexer. • • •

De raad heeft het budgetrecht. Wanneer een eigen dienst wordt opgericht, stijgen de kosten voor de ambtelijke organisatie flink. En wanneer wordt toegetreden tot een BV of NV moeten aandelen worden gekocht. Voor het toetreden tot een gemeenschappelijke regeling of een overheids-BV/NV moet het college eerst de raad om goedkeuring vragen. Er bestaan gemeenschappelijke regelingen, die beleidstaken en de inning van de afvalstoffenheffing, hebben overgedragen gekregen vanuit gemeenten. In dat geval zijn zowel het college als de raad de samenwerking aangegaan.

Vormgeving van het Voorstel keuze uitvoerende partij Het voorstel zal worden vormgegeven als matrix (bijlage 1). Per variant zal per selectiecriterium worden aangegeven wat de plussen en minnen zijn, met een uitgebreide toelichting. Opmerkingen: • •

Wanneer gekozen wordt voor uitbesteden aan een andere gemeente of het toetreden tot een bestaande publieke inzamelaar (varianten 3 en 5) zijn er mogelijk meerdere keuzemogelijkheden. We brengen de verschillen in beeld. Ook bij een aanbesteding zijn er meerdere potentiële uitvoerende partijen. De keuze wordt echter gemaakt via een aanbestedingsproces. Hier zullen we dus uit moeten gaan van de eisen zoals wij deze meenemen in de aanbesteding.

Nadat de keuze is gemaakt komt de implementatiefase. Deze planning zal worden meegenomen in het voorstel. In het derde kwartaal ontvangt u dus: • •

Een voorstel Afvalbeheer Best 2028, op basis van de op 1 juli 2024 geformuleerde uitgangspunten. Een voorstel voor een variant voor de afvalinzamelaar, op basis van de op 10 maart 2025 vastgestelde selectiecriteria.

Bijlage 1

Variant 5 Aansluiten bij een bestaande publieke inzameldienst Oordeel

Arbeidsmarkt

Variant 4 Oprichten van een publieke inzameldienst met andere gemeente(n)

Duurzaamheid

Variant 3 Uitbesteden aan een andere gemeente

Dienstverlening

Variant 2 Oprichten van eigen dienst/afdeling

Kostenbeheersing

Variant 1 Uitbesteden aan een marktpartij

Geringe kwetsbaarheid

Keuze voor nieuwe uitvoerende partij Gemeente Best