24089.4 - Bijlage Initiatiefvoorstel

Bijlagen initiatiefvoorstel Verkennings- en participatiefase: onderzoeken van de impact van een bestuurlijke fusie van de gemeenten Best en Oirschot

Auteur(s)

& Van de Laar

1

Inhoud Bijlage 1. Waarom leggen de raadswerkgroepen dit voorstel nu voor aan hun gemeenteraden? Bijlage 2. Beknopte achtergrondinformatie bestuurlijke fusie Bijlage 3. Indicatieve tijdlijn: van principebesluit tot nieuwe gemeente Bijlage 4. Doorkijk op voorbeeld inhoudsopgave van herindelingsontwerp

Bijlagen

initiatiefvoorstel

3 5 7 8

2/8

Bijlage 1. Waarom leggen de raadswerkgroepen dit voorstel nu voor aan hun gemeenteraden?

Oirschot: zelfbewuste parel in de Brainportregio (2023) Conform de politiek-bestuurlijke afspraak in Oirschot bij de opzet van de ‘thematische netwerksamenwerking’ en conform het coalitieakkoord 2022-2026, is eind 2022 een onafhankelijke evaluatie van deze samenwerkingsvorm opgestart. Onderdeel hiervan was inzicht te bieden in hoeverre een zelfstandige positie, met welke (samenwerkings)relaties, een meest strategisch en krachtig uitgangspunt oplevert of dat andere keuzes noodzakelijk zijn om kwalitatief goede dienstverlening tegen aanvaardbare kosten aan de inwoners van Oirschot te (blijven) leveren. Bureau & Van de Laar heeft dit onderzoek uitgevoerd in de periode einde 2022 tot medio 2023. Uit deze evaluatie is gebleken dat het creëren van een ambtelijke robuuste(re) uitvoeringsorganisatie noodzakelijk is om de opgaven en ambities van Oirschot te kunnen realiseren, nu en richting 2040. In het rapport ‘Oirschot: zelfbewuste parel in de Brainportregio’ wordt door & Van de Laar geadviseerd om in de realisatie van dit perspectief de focus te leggen op de gemeente Best. Met deze gemeente (circa 31.000 inwoners) bestaan bestuurlijk en ambtelijk vele, intensieve en goede samenwerkingsrelaties.

Een vorm van krachtenbundeling tussen Oirschot en Best biedt naar mening van de onderzoekers kansen op robuustheid en kwaliteit en daarmee een sterke ambtelijke uitvoeringskracht én een toegenomen bestuurlijke slagkracht in het Stedelijk Gebied Eindhoven (SGE) en de Metropoolregio Eindhoven (MRE). Bovendien is sprake van historische verbondenheid: de gemeenten Oirschot en Best vormden tot 1819 één gemeente. Geadviseerd is door het bureau om vanuit het gemeentebestuur van Oirschot het initiatief te nemen richting het gemeentebestuur van Best, om het gesprek bestuurlijk en politiek op te starten en om te bezien of er ruimte is om gezamenlijk te gaan verkennen in welke mate, in welke vorm en in welk tempo een ambtelijke formele krachtenbundeling – met een bestuurlijke fusie als onlosmakelijk perspectief – haalbaar en wenselijk is. Het gemeentebestuur (college en vervolgens gemeenteraad) heeft het advies van & Van de Laar omarmd en de handschoen opgepakt richting het gemeentebestuur van Best.

ToekomstBestendig?! (2024) Naar aanleiding van de evaluatie van de netwerksamenwerking heeft de gemeente Oirschot dus aan de gemeente Best gevraagd om te verkennen of een nauwere samenwerking, in de vorm van een bestuurlijke fusie, haalbaar en wenselijk is. Conform het ‘procesvoorstel tot een principebesluit over het verzoek van Oirschot’ heeft de gemeenteraad van Best de opdracht aan het college verstrekt om een quickscan uit te laten voeren voor de gemeente Best, om tot een zorgvuldig en eigenstandig antwoord op de vraag vanuit Oirschot te kunnen komen. Het college van de gemeente Best heeft met de raadswerkgroep de definitieve onderzoeksopdracht geformuleerd voor de quickscan. Het onderzoek is uitgevoerd door bureau BMC. In het rapport wordt geconcludeerd dat zelfstandig blijven geen toekomstbestendig scenario is voor de gemeente Best, om de bestuurlijke doelen en opgaven te kunnen blijven realiseren. Ambtelijk of bestuurlijk fuseren kan de bestuurlijke positie in de regio vergroten en de organisatorische kwetsbaarheid verminderen. Dat zijn voor de gemeente Best de voornaamste motieven om te fuseren met een andere gemeente, aldus BMC. Ook op de

Bijlagen

initiatiefvoorstel

3/8

dienstverlening zijn positieve effecten te verwachten van een fusie op deze schaal. In het rapport wordt vastgesteld dat er momentum is om een fusie aan te gaan en dat er draagvlak is voor een bestuurlijke fusie. Voor een ambtelijke fusie ontbreekt elk draagvlak, ook als tussenstap. Hieraan liggen negatieve ervaringen in de regio en het land ten grondslag. Daarnaast is het onwenselijk dat ‘de winkel twee keer verbouwd moet worden’, waardoor de dienstverlening aan inwoners mogelijk minder is dan gewenst. Het college volgt het advies van BMC zoals geformuleerd in de quickscan en adviseert de raad om op basis hiervan uitsluitend een bestuurlijke fusie met Oirschot te verkennen. Hiermee komt de mogelijkheid voor een ambtelijke fusie (ook als tussenstap) te vervallen. Gebleken is dat er ook politiek draagvlak is voor een bestuurlijke fusie met Oirschot. Oirschot wordt gezien als de meest geschikte, logische, complementaire en natuurlijke fusiepartner voor Best. De raad van de gemeente Best nam in zijn vergadering van 16 september 2024 een besluit over het verzoek van het gemeentebestuur van Oirschot. De raad besloot in te gaan op het verzoek om samen te verkennen of een nauwere samenwerking, in de vorm van een bestuurlijke fusie, haalbaar en wenselijk is.

Van individuele evaluatie naar gezamenlijk initiatief raadsvoorstel De gemeenteraden van de gemeenten Best en Oirschot hebben ieder hun raadswerkgroep opdracht gegeven om samen een initiatiefvoorstel voor te bereiden, met daarin de opdracht aan de colleges om voor de komende verkennings- en participatiefase een gezamenlijke uitgebreide analyse/ onderzoek te doen naar de impact van een bestuurlijke fusie van de gemeenten Best en Oirschot en de participatie daaromtrent op te starten. Voorliggend initiatief raadsvoorstel tot een ‘verkennings- en participatiefase’ is daarvan de resultante en ligt in beide gemeenteraden in identieke vorm voor.

Bijlagen

initiatiefvoorstel

4/8

Bijlage 2. Beknopte achtergrondinformatie bestuurlijke fusie De totstandkoming van een bestuurlijke fusie, ook wel aangeduid als herindeling, is wettelijk geregeld. Artikel 123 van de Grondwet bepaalt dat gemeenten bij wet worden opgeheven en ingesteld en dat de wet de wijziging van provinciale en gemeentelijke grenzen regelt. Dit grondwetsartikel is uitgewerkt in de Wet algemene regels bestuurlijke fusie (Wet arhi).

De Wet arhi kent drie varianten van bestuurlijke fusie: 1.

Reguliere samenvoeging: bij deze bestuurlijke fusievariant worden alle betrokken gemeenten opgeheven en wordt een nieuwe gemeente ingesteld;

2.

Lichte samenvoeging: hierbij wordt één van de betrokken gemeenten niet opgeheven en worden de andere betrokken gemeenten wel opgeheven en geïntegreerd met de niet op te heffen gemeente, waardoor de rechtsgevolgen die zijn verbonden aan opheffing voor de niet op te heffen gemeente achterwege blijven;

3.

Grenswijziging: hierbij is sprake van een grenswijziging zonder opheffing of instelling van gemeenten. Indien de grenswijziging naar verwachting het inwonertal van geen van de betrokken gemeenten met 10% of meer zal doen toe- of afnemen, is sprake van een grenscorrectie.

Reguliere en lichte samenvoegingen, in de praktijk aangeduid als ‘bestuurlijke fusie’ of ‘herindeling’, worden bij wet in formele zin vastgesteld. In deze gevallen stellen de betrokken gemeenteraden (of bij provinciaal initiatief Provinciale Staten) een herindelingsontwerp en -advies vast. Dit zijn documenten waarin de partners onderling afspraken maken over het karakter en de realisatiekracht van de nieuwe gemeente. Afhankelijk van de keuzen die de gemeenteraden maken op basis van de verkennings- en participatiefase, zal blijken of sprake is van de bestuurlijke fusievariant 1, 2 of 3 of een combinatie van deze varianten. Het totale bestuurlijke fusieproces is onder te verdelen in drie sporen: 1.

Het wettelijk spoor: van herindelingsontwerp tot wetsvoorstel;

2.

Het veranderspoor: het bouwen aan een nieuwe gemeente;

3.

Het fusiespoor: het samenvoegen van de organisaties.

Het wettelijke spoor start op het moment dat de gemeenteraden met elkaar een besluit nemen op het herindelingsontwerp. Op dat moment komen de op te heffen gemeenten onder financieel preventief toezicht te vallen. Het verander- en fusiespoor starten normaliter op het moment dat de raden het lokale onomkeerbare besluit tot bestuurlijke fusie hebben genomen, door vaststelling van het herindelingsadvies. Nadat het herindelingsontwerp door de gemeenteraden is vastgesteld, wordt het acht weken ter inzage gelegd om eenieder in de gelegenheid te stellen zijn of haar zienswijze kenbaar te maken. De zienswijzen worden meegenomen in het definitieve herindelingsontwerp (herindelingsadvies genaamd) dat de betrokken colleges opstellen.

Bijlagen

initiatiefvoorstel

5/8

Voor de duidelijkheid is het van belang op deze plaats te vermelden dat ná het principebesluit nog twee formele raadsbesluiten moeten volgen om tot een onomkeerbaar lokaal besluit tot bestuurlijke fusie te komen. Namelijk bij vaststelling door de raden van het herindelingsontwerp én vervolgens (na zienswijzen op het herindelingsontwerp) bij vaststelling door de raden van het herindelingsadvies. Vervolgens is het besluitvormingsproces (wettelijk traject) aan achtereenvolgens provincie Noord-Brabant, Minister van BZK, Raad van State, Eerste en Tweede Kamer. Het is goed om daarbij te realiseren dat het herindelingsadvies door de beide gemeenten uiterlijk februari/ maart van enig jaar moet worden aangeboden aan de provincie, om het voorstel voor 1 juli van dat jaar bij het Ministerie van BZK te hebben waarna het nog 1,5 jaar in beslag neemt om tot bestuurlijke fusie over te kunnen gaan. Ofwel, ter indicatie: een lokaal besluit op het herindelingsadvies in circa februari 2027 zal normaliter leiden tot een bestuurlijke fusie per 1 januari 2029. Onderstaande tabel geeft meer inzicht in de consequenties van een mogelijke bestuurlijke fusiedatum op zowel reguliere als herindelingsverkiezingen (en zittingstermijnen raden):

Datum van

Reguliere

Zittingsduur laatste

Herindelings-

Eerstvolgende

Zittingsduur eerste

bestuurlijke

verkiezingen

gemeenteraden B/O

verkiezingen

reguliere

gemeenteraad nieuwe

fusie

maart 2026

verkiezingen

gemeente

1 januari 2028

Vinden plaats

Maart 2034

6 jaar en 3 maanden

Maart 2034

5 jaar en 3 maanden

Maart 2034

4 jaar en 3 maanden

1 jaar en 9 maanden

November 2027

1 januari 2029

Vinden plaats

2 jaar en 9 maanden

November 2028

1 januari 2030

Vinden plaats

3 jaar en 9 maanden

November 2029

Bijlagen

initiatiefvoorstel

6/8

Bijlage 3. Indicatieve tijdlijn: van principebesluit tot nieuwe gemeente

Hieronder is een indicatieve tijdlijn weergegeven, inclusief de besluitvormingsmomenten van de beide gemeenteraden. De tijdlijn maakt duidelijk dat er na het principebesluit nog twee momenten van besluitvorming in de gemeenteraden volgen. Dat in de periode van opstellen herindelingsontwerp sprake is van een participatietraject met inwoners en ondernemers. Dat het herindelingsontwerp acht weken voor zienswijzen voorligt in de samenleving. En dat tussen finale lokale besluitvorming van raden op het herindelingsadvies en uiteindelijke fusiedatum circa een periode van twee jaar zit. Een periode waarin de daadwerkelijke fusie (integratie ambtelijke organisaties) kan worden voorbereid.

Besluit op herindelingsontwerp gemeenteraden

Principebesluit gemeenteraden

opstellen herindelingsontwerp, inclusief participatietraject

JUN-JUL

2025

AUG

SEPT

OKT

Besluit op herindelingsadvies gemeenteraden

zienswijzentermijn herindelingsontwerp

NOV

Start nieuwe gemeente

Beantwoording zienswijzen

Herindelingsverkiezingen aanbieden aan Minister BZK

provincie FEB MRT APR MEI JUN JUL AUG SEPT OKT NOV DEC

DEC

2026

Besluitvorming Eerste en Tweede Kamer

Behandeling Raad van State

JAN

MRT

MEI

JUL

AUG

OKT

DEC

JAN 2028

2027

7

Bijlage 4. Doorkijk op voorbeeld inhoudsopgave van herindelingsontwerp Deze bijlage bevat enkele links naar diverse herindelingsontwerpen om een duidelijk beeld te geven van hoe een inhoudsopgave en ontwerp voor een herindeling eruit kan zien.

Voorbeeld 1: Land van Cuijk Voorbeeld 2: West-Betuwe Voorbeeld 3: Dijk en Waard Voorbeeld 4: Vijfheerenlanden

8