Transitievisie Warmte gemeente Bernheze; Notitie gemeenteraad
Tekst van het document
Transitievisie Warmte gemeente Bernheze Notitie gemeenteraad Doel van de notitie. Deze notitie heeft als doel de raad te informeren over de voortgang van de Transitievisie Warmte (TVW) Bernheze en over de behaalde tussenresultaten. Wij sluiten deze notitie af met een drietal discussiepunten ten aanzien van de TVW en het vervolg, ter bespreking met u op de raadsavond van 23 juni.
1.
De transitie naar aardgasvrij
Nederland heeft in het klimaatakkoord van 2019 afspraken gemaakt over het terugdringen van broeikasgassen. Als een van de onderdelen heeft het rijk het doel gesteld om in 2050 een volledig aardgasvrije gebouwde omgeving te hebben. Om dat te behalen is vastgesteld in het Klimaatakkoord dat een kwart van de woningen in 2030 aardgasvrij is. We ruilen de gasgestookte cv-ketels in voor aardgasvrije warmteoplossingen. Vanuit het rijk hebben gemeenten in Nederland de opdracht gekregen om voor het einde van 2021 een Transitievisie Warmte op te stellen. Deze transitievisies laten zien in welke gebieden, wanneer en hoe de gemeente samen met de bewoners en andere belanghebbenden als eerste aan de slag gaat om ze aardgasvrij te maken of daarop voor te bereiden. Hierbij verkent de Transitievisie Warmte welke alternatieven voor aardgas daarvoor het meest kansrijk lijken. Daarnaast biedt de Transitievisie Warmte gelegenheid om uitgangspunten vast te leggen. Om de visie actueel te houden, wordt de TVW minstens elke 5 jaar geüpdatet. De vervolgstap na de Transitievisie Warmte is om wijkuitvoeringsplannen op te stellen i.s.m. bewoners en bedrijven waarin een gekozen startgebied verder wordt onderzocht (welke kansrijke alternatieven, wat zijn de investeringen en opbrengsten, welke andere ontwikkelingen zijn gaande binnen het gebied?).
En dat op basis van deze analyse, een concreet plan voor de uitvoering wordt opgesteld. De huidige projecten in het landelijke Programma Aardgasvrije Wijken (PAW) leren ons dat om daadwerkelijk stappen te zetten richting aardgasvrij het volgende nodig is (deze punten zijn niet specifiek voor uw gemeente vastgesteld, dit zijn algemene conclusies uit trajecten die in andere gemeenten lopen): Middelen vanuit de landelijke overheid voor de regie van de warmtetransitie door gemeenten (voor het opstellen van de Transitievisie Warmte en een eerste stap richting de Wijkuitvoeringsplannen zijn al middelen beschikbaar); Financiële middelen (al dan niet vanuit de landelijke overheid) om projecten voor alle betrokkenen aantrekkelijk te maken; Om de warmtetransitie succesvol te kunnen doorlopen is het belangrijk dat in de wetgeving duidelijke spelregels worden vastgelegd over de deelname en het bepalen van de einddatum voor de levering van aardgas. Op dit moment is hier nog niets over duidelijk, dat moet in de komende jaren uitgezocht en geimplementeerd worden. In de TVW verkennen we daarom niet alleen de kansrijke startgebieden, maar stellen we ook i.s.m. de stakeholders, het college en u als raad een ambitie en strategie op t.a.v. het vervolg op de TVW. Daartoe stellen we u een viertal vragen op het einde van deze notitie.
2.
Wie praten er mee?
De gemeenten Bernheze, Uden, Landerd en Boekel werken samen aan het opstellen van de Transitievisie Warmte. In 5 stappen wordt toegewerkt richting de TVW (zie figuur 1). Hierin loopt het technoeconomische spoor parallel met het participatie- en communicatiespoor. Wij bevinden ons nu in de visievormingsfase (stap 4). De Transitievisie Warmte wordt door de gemeente in samenwerking met stakeholders opgesteld. Het betreft zowel interne gemeentelijke stakeholders als externe stakeholders. De interne stakeholders betreft een groep van verschillende beleidsmedewerkers (duurzaamheid, wonen, communicatie, openbare ruimte, sociaal domein). De externe (technische en sociale) stakeholders zijn vanaf de start betrokken d.m.v. een kick-of, informatiewebinar, 1-op-1 stakeholdergesprekken en verschillende stakeholderswerkbijeenkomsten. De stakeholders die in Bernheze meepraten
zijn: Waterschap Aa en Maas, Enexis, ONS Welzijn, Woonstichting Joost, Mooiland, Dorpsraad Vorstenbosch, Kerncommissie Loosbroek, Ondernemersvereniging Heeswijk Dinther, BECO en Dorpsraad Nistelrode. We zijn tevens in gesprek gegaan met de inwoners van de gemeente over de uitgangspunten en besliscriteria van de transitievisie warmte: wat vinden bewoners belangrijk in de overgang naar aardgasvrij? Welke zorgen hebben ze? In hoeverre zijn ze zelf al aan de slag met de opgave? En welke criteria bepalen waar de transitie start? Deze inbreng is verwerkt in het bepalen van kansrijke gebieden richting aardgasvrij. De inbreng is opgehaald via: Een online enquête met 276 respondenten. Vooraf gegaan door een gemeente-brede brievenbus campagne, waarin inwoners werden gevraagd mee te denken over de warmtetransitie in hun gemeente. Telefonische diepte-interviews met 13 inwoners van de gemeente Bernheze; een mix van verschillende leeftijdscategorieën en bestaande uit zowel voorlopers, het stille midden als de critici.
3
Wat zijn de hoofdlijnen die wij nu zien?
De opgave De opgave in Bernheze bestaat uit circa 13.000 woningen en 800 utiliteitsgebouwen die de komende decennia aardgasvrij moeten worden gemaakt. Als we kijken naar de totale CO2-uitstoot van Bernheze, is te zien dat het aardgasverbruik in de gebouwde omgeving momenteel zorgt voor 20% van het totaal (Klimaatmonitor, 2019).
De analyse Warmtetechnieken: wat is er mogelijk in Bernheze? De potentie voor energiebesparing is groot in de gemeente. Het merendeel van de gebouwen is na-oorlogs. Voor deze gebouwen zijn er vaak nog veel isolatiemaatregelen toe te passen. Er zijn geen bestaande hogetemperatuur warmtebronnen in Bernheze. In het zuiden van de gemeente is er potentie voor energie uit oppervlaktewater (de Aa en Leijgraaf) en is er hoge kans op geothermie gezien vanuit de ondergrond. Daarnaast zijn er verschillende lagetemperatuur warmtebronnen in de gemeente (een RWZI en verschillende supermarkten en bakkerijen). De kansen voor grootschalige warmtenetten zijn zeer beperkt. Analyses van de maatschappelijke kosten i.c.m. de beschikbaarheid van bronnen laten zien dat vooral potentie is voor individuele technieken: de hybride en allelectric warmtepomp. Wel zijn er kansen voor kleinschalige lage- of middentemperatuur warmtenetten in de kernen, met bijvoorbeeld aquathermie als bron. Resultaten van de enquete en interviews: hoe kijken onze inwoners naar de opgave? Het merendeel van de gesproken bewoners is al bezig met het verduurzamen van hun woning of leefstijl (zonnepanelen, isolatie van de woning, duurzaam gedrag, etc.). Of ze zijn daartoe bereid. Echter, het aardgasvrij maken van de eigen woning staat vaak op de laatste plaats en is voor velen helemaal nog niet aan de orde.
Er is wel veel draagvlak voor isoleren. Merendeel van bewoners onderzoekt isolatiemogelijkheden en zonnepanelen via het informele netwerk (buurman, familielid). Ervaringen van bekenden zijn leidend in keuzes. Het merendeel van de respondenten vindt het belangrijk dat de gemeente aan de slag gaat met het verduurzamen van woningen. Critici voor de transitie richting aardgasvrij geven als argumenten: 1) aardgas is een schone brandstof 2) in andere landen wordt geschakeld richting aardgasvrij 3) waterstof of kernenergie als beter alternatief. De grootste zorgen en aandachtspunten vanuit inwoners: 1) betaalbaarheid, 2) keuzevrijheid 3) dat ze mee moeten doen 4) dat de oplossing echt groen is 5) dat ze (veel) overlast gaan ondervinden. Grote groep die betrokken wil blijven in de toekomst (122 bewoners); een groep bestaande uit zowel de voorstanders als de critici. Uitkomsten stakeholdersgesprekken: welke kansen dragen onze stakeholders aan? De stakeholders, en met name woningcorporatie, pleiten een stap voor stap aanpak m.b.t. het vervolg: o Begin gemeentebreed met het transitie-proof maken van de woningen door de woningen te isoleren.
o Start tegelijkertijd aan de achterkant in meerdere gebieden met verder onderzoek (technieken, business casess, etc.) om vervolgens verdere stappen te ondernemen in die gebieden die echt kansrijk blijken Sluit aan bij buurtinitiatieven (“daar zit de energie”) ondersteun deze zoveel mogelijk als gemeente. Werk aan communicatie: weer eerlijk en helder, maar de warmtetransitie ook ‘leuk’ door 1) projecten en early adopters in de spotlight te zetten 2) ook te focussen op de voordelen en lokale koppelingen (integrale wijkaanpak)
De conclusie De voorlopige conclusie van bovenstaande analye is tweeledig: We benoemen kansrijke gebieden waar gestart kan worden met verder onderzoek naar het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving. Denk hierbij aan een haalbaarheidsonderzoek/opstellen business cases i.s.m. de keystakeholders in het desbetreffende gebied. Daarnaast zijn er maatregelen waarmee sowieso gestart kan worden in de hele gemeente.
Conclusie 1: Kansrijke gebieden om te starten We hebben een multicriteriaanalyse (MCA) uitgevoerd om in kaart te kunnen brengen waar kansen liggen om voor 2030 te starten met het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving. Met de ambtelijke tafel en de stakeholderstafel is bepaald welke criteria hierin leidend zijn. Op basis van gegevens die we over de buurten in Bernheze hebben verzameld, krijgen alle buurten per criteria een score. De scores worden vervolgens vermenigvuldigd met een weging en opgeteld tot een totaalscore per buurt. Samen met de raad, de stakeholderstafel en via de bewonersenquête is een weging toegekend aan de criteria: • Technische categorie, kortste weg naar aardgasloos; • Inspelen op meekoppelkansen; • Aanwezigheid draagvlak; • Maatschappelijke kosten; • Technische categorie, grootste energiebesparing; • Inkomen bewoners (betaalbaarheid); • Aandeel corporatiewoningen. De stakeholderstafel vindt het belangrijk te starten daar waar de gebouwen al het meest geschikt zijn om van het aardgas af te gaan, terwijl de raad en de bewoners juist willen beginnen daar waar de grootste energiebesparing te behalen valt. Uit de MCA komen vooral buurten in de kernen naar voren als kansrijke startgebieden. Bij de gemiddelde weging zijn dit de volgende buurten (zie afbeelding, groene kleuren beteken eerder starten met uitvoering warmtetransitie):
-
Oranjebuurt, Wagnerplein en Hooge Wijst – De Vorsel in Heesch De Oranjebuurt scoort hoog op de technische staat van de gebouwen, omdat er nog veel energie te besparen is. In het Wagnerplein zijn er al veel isolatiemaatregelen genomen. Er zijn koppelkansen in de Oranjebuurt
-
-
-
(nieuwbouw) en het buitengebied (werkzaamheden gasnet, maar deze zijn wel voor 2024). Daarnaast is het aandeel corporatiebezit hoog en het gemiddeld inkomen van de huishoudens is laag (met uitzondering van het buitengebied). Er zijn lage temperatuurbronnen aanwezig (supermarkten), maar de inzet hiervan is logischer in de gebieden met nieuwere bebouwing. Individuele verwarming met een (hybride) warmtepomp ligt het meest voor de hand. Loosbroek In Loosbroek is er zowel een cluster van nieuwere bebouwing (na 1992, energielabel A/B) dat al geschikt is om met lagetemperatuur te verwarmen, als een deel uit de bouwperiode 1946-1991, waar voor veel van de woningen nog verschillende besparingsmaatregelen mogelijk zijn. Er zijn verschillende koppelkansen: werkzaamheden aan het gasnet (maar voor 2024), onderhoud aan de wegen en nieuwbouw. Het inkomen is matig/laag en het aandeel corporatiewoningen is klein. Er zijn geen warmtebronnen en daarom is individuele verwarming het meest logisch. Voor de nieuwere bebouwing ligt een elektrische warmtepomp het meest voor de hand, voor de andere woningen kan dit verschillen tussen een hybride of all electric warmtepomp. Vorstenbosch In Vorstenbosch zijn er clusters al geschikt voor lagetemperatuur verwarming, clusters waar nog veel isolatiemaatregelen mogelijk zijn, en een deel vooroorlogse bebouwing waar de besparing lastiger te realiseren is.
Het aandeel corporatiewoningen is klein en het gemiddeld inkomen matig/laag. Er ligt een koppelkans met werkzaamheden aan het gasnet, alhoewel deze wel al voor 2024 worden uitgevoerd. De Leijgraaf stroomt langs Vorstenbosch en biedt in combinatie met de beter geïsoleerde woningen kansen voor een kleinschalig warmtenet. Oranjewijk, St. Servatius – Schoonstr – Den Dolvert, Heilaren en Rodenburg in Heeswijk In Heilaren en Rodenburg is het merendeel van de woningen al goed geïsoleerd en geschikt om met lage temperatuur te verwarmen. Er ligt een kans voor een kleinschalig warmtenet gevoed met warmte uit De Leijgraaf. De Oranjewijk en St. Servatius – Schoonstr – Den Dolvert kunnen in veel woningen nog besparingsmaatregelen genomen worden. Er zijn koppelkansen met geplande nieuwebouw in Rodenburg, Orangewijk en St. Servatius – Schoonstr – Den Dolvert. Het gemiddeld inkomen is laag en het aandeel corporatiewoningen is klein.
Conclusie 2: gemeentebrede, no regret maatregelen: Start met een isolatieprogramma voor alle woningen in de gemeente. Het merendeel van de gebouwde omgeving in Bernheze zal overgaan op lage- of middentemperatuur verwarming, veelal individueel (een elektrische of hybride warmtepomp) en in sommige gebieden wellicht collectief met een kleinschalig warmtenet. Veel van de gebouwen zijn nu nog niet geschikt om met lagetemperatuur te verwarmen, maar moeten verder worden geïsoleerd. Speel in op de natuurlijke momenten waarop bewoners met hun huis aan de slag gaan om 1) te isoleren en 2) daar waar de gebouwen al geschikt zijn, over te gaan op een elektrische of hybride warmtepomp. In een gemeente ter grote van Bernheze zijn er naar schatting 8 woningen per week waar zo een natuurlijk moment plaatsvindt (opknappen woning, gezinsuitbreiding, pensionering). Ondersteun dit als gemeente en zet ook succesvolle projecten in de kijker. Sluit aan bij en ondersteun lokale (buurt-)initiatieven. De transitie wordt kansrijker als er een gezamenlijk initiatief is en daardoor ook draagvlak is georganiseerd voor aardgasvrij.
4
Het vervolg: richting een TVW
De komende maanden werken we verder aan het opstellen van de TVW. We werken toe naar een interactief document (via Storymaps, online te raadplegen). De planning om hiertoe te komen is als volgt: -
-
-
5 a) b) c)
Juni 2021: opstellen concept TVW. Juli 2021: feedback ophalen. Het eerste concept van de visie sturen we rond voor een digitale consultatieronde aan zowel de bestuurlijke tafel, de ambtelijke tafel als de stakeholderstafel. Dit concept leggen we ook voor aan de inwoners. De feedback verwerken we in het uiteindelijke visiedocument. Juli 2021: uitvoeringsvoorbereiding. Om een soepel overgangsproces te realiseren richting de wijkontwikkelingsen uitvoeringsfase, stellen we een uitvoeringsvoorbereiding op. Dit document beschrijft de acties die noodzakelijk zijn voor de interne organisatie, het stakeholdersmanagement, de mogelijk te ontwikkelen instrumenten en de wijze van betrokkenheid van inwoners, organisaties en bedrijven bij de uitvoering van de warmtetransitie. Juli 2021: presentatie visiedocument aan bestuurders en stakeholders Aug 2021: definitieve TVW naar de gemeenteraad ter vaststelling
Welke vragen hebben wij aan u als gemeenteraad? Wat is uw ambitieniveau? Focussen we in uw gemeente voor 2030 op het starten/besparen of hoe dan ook een wijk van het aardgas voor 2030? Kunt u de conclusies en resultaten (onder 3) volgen en zijn ze logisch? Liggen ze in de lijn der verwachting? Zo niet, waarom niet? Wat is uw visie op de betrokkenheid van inwoners in het vervolg van dit proces:
d)
Welke zeggenschap ligt bij de bewoners, welke bij de gemeente? Welke rol hebben eventuele bewonersinitiatieven? Wat is uw visie op uw eigen betrokkenheid?