Participatiebeleid Gemeente Bernheze 2026
Tekst van het document
Participatiebeleid gemeente Bernheze 2026 2 Vooraf Samenwerken begint bij luisteren en elkaar ruimte geven. Participatie is voor ons dan ook geen losse stap in beleid, maar een manier van samen keuzes maken. Zoals een bewoner het treffend verwoordde: ‘Participatie is eigenlijk samenwerking, waarbij soms de een en soms de ander het initiatief neemt. Het gaat erom dat onze stem gehoord wordt, dat onze ideeën en ervaringen serieus worden genomen en dat we invloed kunnen uitoefenen op wat er in onze omgeving gebeurt.’ Die woorden raken de kern. Want wie beter dan inwoners zelf kennen de dorpen, wijken en plekken waar zij wonen? In Bernheze willen we die kennis, ervaring en betrokkenheid serieus nemen en benutten bij de keuzes die we maken. De afgelopen jaren is er veel veranderd op het gebied van participatie. Met de Wet versterking participatie krijgt de actieve betrokkenheid van inwoners, organisaties en andere belanghebbenden een stevige wettelijke basis. Tegelijkertijd willen wij participatie vooral concreet en praktisch maken. Niet als abstract begrip, maar als een manier waarop we samen werken aan de toekomst van onze gemeente. Met dit participatiebeleid zetten we een stap richting een transparante en toekomstbestendige participatiecultuur, waarin samenwerking tussen gemeente, inwoners en maatschappelijke partners vanzelfsprekend is.
Ik nodig onze inwoners van harte uit om mee te denken, ideeën te delen en actief deel te nemen. Samen maken we Bernheze sterker, leefbaarder en toekomstbestendig. Met vriendelijke groet, Mark de Man Burgemeester van Bernheze 3 Inhoudsopgave Inhoudsopgave VOORAF 2 INHOUDSOPGAVE 3 1. INLEIDING: SAMEN MAKEN WE BERNHEZE 5 1.1 VAN VISIE NAAR BELEID 5 1.2 JURIDISCHE CONTEXT 5 1.3 HOE IS DIT BELEID TOT STAND GEKOMEN? 6 1.4 LEESWIJZER 7 2. SPELREGELS EN WETTELIJKE KADERS 8 2.1 DE OMGEVINGSWET 8 MOTIVERINGSPLICHT IN ALGEMENE ZIN 8 INSTRUMENTEN WAARVOOR PARTICIPATIE VERPLICHT IS 8 2.2 WET VERSTERKING PARTICIPATIE 10 3. ONZE VISIE OP PARTICIPATIE 11 3.1 WAT BEDOELEN WE MET PARTICIPATIE IN BERNHEZE? 11 3.2 WAAROM PARTICIPATIE EN WAT WE WILLEN BEREIKEN 11 WE WILLEN MET PARTICIPATIE: 11 WAT PARTICIPATIE NIET IS 11 3.3 ONZE UITGANGSPUNTEN: ZO PAKKEN WE PARTICIPATIE AAN 12 4. HOE WERKEN WE SAMEN? 14 4.1 ROLLEN EN VERANTWOORDELIJKHEDEN 14 GEMEENTERAAD 14 COLLEGE 15 AMBTELIJKE ORGANISATIE 15 DE SAMENLEVING 16 4.2 SAMENWERKINGSVORMEN 17 VORMEN VAN PARTICIPATIE 17 INWONERSPARTICIPATIE 17 OVERHEIDSPARTICIPATIE 19 UITDAAGRECHT 20 4 5.
BERNHEZER PARTICIPATIEMETHODIEK 23 5.1 DOEL VAN DE BERNHEZER PARTICIPATIEMETHODIEK 23 5.2 WERKEN MET PARTICIPATIE IN VIER STAPPEN 23 STAP 1 - VERKENNEN EN PLAN VAN AANPAK 23 STAP 2 - PARTICIPATIEONTWERP 24 STAP 3 - REALISATIE EN TERUGKOPPELING 25 STAP 4 - EVALUEREN EN LEREN 27 5.3 ONDERSTEUNINGSAANBOD 28 BIJLAGE 1: PARTICIPATIEVERSLAG 28 BIJLAGE 2: PARTICIPATIELADDER 57 5 1. Inleiding: Samen maken we Bernheze Bernheze is in beweging. Onze dorpen groeien, de samenleving verandert en inwoners, ondernemers en organisaties willen meer invloed op hun leefomgeving. Tegelijk merken we dat vertrouwen in de overheid niet vanzelfsprekend is. Juist daarom willen we als gemeente dichterbij staan, luisteren en samen werken aan besluiten die recht doen aan wat er leeft. Participatie speelt daarin een belangrijke rol. Niet als los project, maar als manier van samenwerken. We willen aansluiten bij de kennis, ervaring en betrokkenheid die in onze samenleving al aanwezig is. Samen nemen we verantwoordelijkheid, zodat deze energie ook echt meeweegt in onze besluiten. 1.1 Van visie naar beleid In 2022 formuleerden we de participatievisie Samen Bernheze, als actualisatie van de visie op burgerparticipatie uit 2012. Sindsdien hebben we in de praktijk geleerd wat goed werkt, waar we tegenaan lopen en wat nieuwe wettelijke kaders van ons vragen.
Met dit document zetten we de volgende stap: het participatiebeleid van de gemeente Bernheze. Dit beleid brengt onze visie, uitgangspunten en manier van werken samen in een richtinggevend en praktisch kader. Het helpt om verwachtingen helder te maken voor inwoners en initiatiefnemers, maar ook voor medewerkers, bestuur en gemeenteraad. Zo weten we beter wat we van elkaar mogen verwachten wanneer we samen werken aan plannen, beleid en initiatieven in Bernheze. Het participatiebeleid heeft hetzelfde ambitieniveau voor inwonersparticipatie als eerder is vastgesteld in de participatievisie Samen Bernheze. De ambities en uitgangspunten uit die visie vormen nog steeds het fundament. Wat dit beleid wél doet, is deze ambities concreter maken voor de dagelijkse praktijk. Daarnaast zijn onderwerpen die in de visie nog als ontwikkelrichting werden benoemd, zoals inwonersinitiatieven (overheidsparticipatie) en het uitdaagrecht, in dit beleid nader uitgewerkt en voorzien van duidelijke kaders. Daarmee wordt participatie beter uitlegbaar, navolgbaar en proportioneel georganiseerd. Maatwerk en proportionaliteit blijven leidend. Het beleid ondersteunt medewerkers bij het maken van bewuste keuzes over wanneer, hoe en op welk niveau participatie passend is, binnen de beschikbare tijd en capaciteit. 1.2 Juridische context Participatie is niet alleen wenselijk, maar ook wettelijk verankerd.
De Omgevingswet en de Wet versterking participatie op decentraal niveau vragen van gemeenten dat inwoners en andere belanghebbenden tijdig en op een betekenisvolle manier worden betrokken bij beleidsontwikkeling en besluitvorming en dat duidelijk is welke ruimte er is voor initiatief vanuit de samenleving. Deze wettelijke kaders worden in hoofdstuk 2 nader toegelicht. 6 Voor de gemeente Bernheze betekenen deze wetten niet dat participatie een verplicht ‘af te vinken’ onderdeel is, maar dat we de wetten vertalen naar duidelijke uitgangspunten voor de samenwerking met inwoners en organisaties. Dit participatiebeleid vormt die vertaling: van wettelijke kaders naar de manier waarop participatie in de praktijk wordt georganiseerd, afgewogen en verantwoord. Tegelijkertijd vraagt deze wettelijke context om een heldere afbakening. Dit participatiebeleid beschrijft hoe de gemeente Bernheze inwoners, initiatiefnemers en organisaties betrekt bij beleidsontwikkeling, besluitvorming en uitvoering. Het beleid ziet toe op algemene participatieprocessen van de gemeente en participatieprocessen in het kader van de Omgevingswet en de manier waarop deze worden ingericht, onderbouwd en verantwoord. Participatie door initiatiefnemers in het kader van de Omgevingswet valt buiten de reikwijdte van dit beleid.
Specifieke vormen van medezeggenschap of participatie met een eigen wettelijke grondslag of beleidskader – zoals cliëntenparticipatie op grond van de Participatiewet, formele inspraakprocedures en zienswijzen, en subsidiebeleid – vallen ook buiten de reikwijdte van dit participatiebeleid. Waar deze instrumenten in de praktijk raken aan participatie, zorgen we voor een zorgvuldige samenhang. 1.3 Hoe is dit beleid tot stand gekomen? Dit beleid is er voor iedereen die zich betrokken voelt bij Bernheze: inwoners, ondernemers, vrijwilligers, ambtenaren, bestuurders en raadsleden. Participatie betekent voor ons meer dan inspraak: het is samen denken, samen doen en soms samen beslissen. We willen ruimte bieden aan initiatief, eigenaarschap en samenwerking, zodat beleid en uitvoering beter aansluiten bij wat er leeft en nodig is. “Participatie is eigenlijk een samenwerking, waarbij soms de een en soms de ander het initiatief neemt.” – inwoner gemeente Bernheze Dit beleid is dan ook samen gemaakt. We bleven niet achter een bureau zitten, maar gingen in gesprek. We hebben geluisterd naar inwoners, ondernemers, vrijwilligers en maatschappelijke organisaties. Ook binnen de organisatie is actief meegedacht op basis van ervaringen uit de praktijk. De inzichten uit deze gesprekken, eerdere participatietrajecten en relevante wetgeving zijn samengebracht en vertaald naar wat past bij Bernheze.
Zoals een deelnemer van een werksessie treffend zei: “Wat ik waardevol vind, is dat iedereen hier zijn verhaal kwijt kan, ook als we het niet altijd eens zijn. Dat maakt het beleid sterker.” – inwoner gemeente Bernheze Een nadere toelichting op het participatieproces en de opgehaalde input is opgenomen in het Participatieverslag in bijlage 1. 7 1.4 Leeswijzer Dit participatiebeleid is opgebouwd van visie naar praktijk en bestaat uit de volgende onderdelen: 1. Inleiding: dit hoofdstuk beschrijft de aanleiding voor dit participatiebeleid, hoe het tot stand is gekomen en hoe het zich verhoudt tot de wettelijke context. 2. Wettelijke kaders: in dit hoofdstuk lichten we de belangrijkste wet- en regelgeving toe die van invloed zijn op participatie en leggen we uit wat deze betekenen voor de manier waarop Bernheze participatie vormgeeft. 3. Onze visie op participatie: hier beschrijven we wat participatie in Bernheze betekent, welke waarden en uitgangspunten daarbij centraal staan en hoe onze lokale identiteit richting geeft aan samenwerking met inwoners en organisaties. 4. Hoe werken we samen?: in dit hoofdstuk beschrijven we beleidsmatig hoe de samenwerking is ingericht: wie heeft welke rol, wie neemt initiatief en welke samenwerkingsvormen zijn er? 5.
De Bernhezer participatiemethodiek: in dit hoofdstuk werken we uit hoe participatie en samenwerking in de praktijk worden vormgegeven. Het biedt praktische handvatten en een stappenplan voor het opzetten en uitvoeren van participatietrajecten. 8 2. Spelregels en wettelijke kaders Participatie in Bernheze vindt plaats binnen wettelijke kaders. Deze kaders geven richting en stellen eisen, maar laten ook ruimte voor lokale keuzes. In dit hoofdstuk beschrijven we hoe wij deze wetgeving vertalen naar de Bernhezer praktijk. Het doel is niet om wetten te herhalen, maar om duidelijk te maken wat zij betekenen voor de manier waarop wij samenwerken met inwoners, initiatiefnemers en organisaties. Dit hoofdstuk is richtinggevend. Het beschrijft wanneer participatie aan de orde is en welke uitgangspunten daarbij gelden. De praktische uitwerking van participatie — hoe participatie wordt georganiseerd en uitgevoerd — is opgenomen in hoofdstuk 5. De juridische uitwerking is vastgelegd in de participatieverordening. 2.1 De Omgevingswet De Omgevingswet stelt dat participatie een verplicht onderdeel is van besluitvorming over de fysieke leefomgeving. Inwoners, ondernemers en andere belanghebbenden moeten vroegtijdig kunnen meedenken over plannen en initiatieven die invloed hebben op hun leefomgeving.
De wet schrijft niet precies voor hoe participatie moet worden ingericht, maar verplicht overheden wél om inzichtelijk te maken op welke manier belanghebbenden zijn betrokken en hoe hun inbreng is meegewogen. Deze motiveringsplicht geldt voor meerdere instrumenten onder de wet en vormt daarmee een belangrijk uitgangspunt voor zorgvuldig werken. Motiveringsplicht in algemene zin Voor besluiten over de fysieke leefomgeving geldt dat de gemeente moet motiveren: • wie zijn betrokken; • hoe participatie heeft plaatsgevonden; • wat de opbrengsten zijn; • hoe deze opbrengsten zijn meegewogen in het besluit. De wet vraagt dus alleen om transparantie over het gevolgede participatieproces, de opbrengsten van dit proces en de manier waarop deze opbrengsten zijn meegewogen in het besluit. De wet schrijft niet voor hoe participatie moet worden vormgegeven of hoe intensief deze moet zijn. Door het ontbreken van dat wettelijke toetsingskader kan dus niet getoetst worden of de participatie ‘goed genoeg’ was. Instrumenten waarvoor participatie verplicht is Binnen de Omgevingswet zijn een aantal instrumenten aangewezen waarvoor participatie verplicht is. Het gaat daarbij om de omgevingsvisie, programma’s en het omgevingsplan. Hieronder worden deze instrumenten afzonderlijk toegelicht. 9 Omgevingsvisie Bij de omgevingsvisie is participatie verplicht.
De gemeente moet inzichtelijk maken wie zijn betrokken, welke inbreng is opgehaald en hoe deze is meegewogen. De omgevingsvisie geeft richting aan toekomstige keuzes en daarom vraagt de wet om een zorgvuldig en transparant proces. Programma’s Ook voor programma’s is participatie verplicht. Programma’s bevatten maatregelen voor het realiseren van doelen in de fysieke leefomgeving. Omdat deze maatregelen direct invloed hebben op uitvoering en keuzes in de praktijk, verlangt de wet dat belanghebbenden vroegtijdig kunnen meedenken. De gemeente legt vast wie is betrokken, hoe participatie heeft plaatsgevonden en hoe de inbreng is meegewogen. Omgevingsplan Voor het omgevingsplan is participatie verplicht. Het omgevingsplan bevat regels die direct doorwerken naar inwoners en ondernemers. Daarom verlangt de Omgevingswet dat belanghebbenden vroegtijdig kunnen meedenken over wijzigingen die hun leefomgeving raken. Voor het omgevingsplan geldt zowel een kennisgevingsplicht vooraf – waarin wordt aangegeven hoe participatie wordt georganiseerd – als een motiveringsplicht achteraf – waarin wordt toegelicht wie zijn betrokken, wat de opbrengst was en hoe deze is meegewogen. Omdat het omgevingsplan direct werkt naar inwoners en ondernemers, vraagt de wet om een helder en navolgbaar participatieproces.
Omgevingsvergunningen De gemeenteraad kan gevallen aanwijzen waarin participatie een verplicht aanvraagvereiste is voor een omgevingsvergunning. Een actueel overzicht daarvan is te vinden op de website van de gemeente. Bij deze omgevingsvergunningen moet de initiatiefnemer (de gemeente kan ook initiatiefnemer zijn) aangeven óf belanghebbenden zijn betrokken en, zo ja, hoe. De wet stelt geen vormeisen aan de manier waarop participatie wordt georganiseerd; de keuze voor proces en intensiteit ligt bij de initiatiefnemer (en blijft dus maatwerk). De gemeente beoordeelt niet de kwaliteit of vorm van dat proces, maar kan de inhoud van wat is ingebracht wel degelijk meewegen in de besluitvorming, voor zover relevant voor de vergunningscriteria. De kaders uit dit participatiebeleid gelden niet voor de omgevingsdialoog. Deze dialoog blijft vormvrij, totdat eventuele nadere beleidsregels worden vastgesteld. De gemeente heeft voor initiatiefnemers wel een handreiking opgesteld. Hierin staat in het kort wanneer participatie nodig is, hoe initiatiefnemers hun omgeving kunnen betrekken en welke informatie de gemeente verwacht bij een aanvraag. De handreiking biedt praktische voorbeelden en hulpmiddelen, zodat initiatiefnemers hun plan zorgvuldig kunnen voorbereiden en duidelijk weten wat er van hen wordt verwacht.
10 Ruimte voor lokale invulling De Omgevingswet biedt nadrukkelijk ruimte voor maatwerk. Niet elk initiatief vraagt om dezelfde vorm of intensiteit van participatie. In Bernheze maken we vooraf een bewuste afweging, waarbij de impact op de omgeving, het belang voor betrokkenen en de bestuurlijke relevantie leidend zijn. 2.2 Wet versterking participatie De Wet versterking participatie heeft als doel om inwoners structureel meer invloed te geven op het lokaal bestuur. De wet benadrukt dat inwoners niet alleen moeten kunnen reageren op plannen van de gemeente, maar ook actief moeten kunnen meedenken, meepraten en initiatief kunnen nemen. De wet bepaalt daarnaast dat participatie moet worden toegepast bij het ontwikkelen, uitvoeren en evalueren van beleid, zodat inwoners in alle fasen van de beleidsvorming een duidelijke en betekenisvolle rol hebben. Hiermee wil de wetgever de afstand tussen inwoners en gemeente verkleinen, besluitvorming toegankelijker en transparanter maken en zorgen dat beleid beter aansluit bij wat er lokaal speelt. De wet verplicht gemeenten daarom om participatie duidelijker te organiseren en vast te leggen in een participatieverordening.
In deze verordening staat hoe inwoners kunnen deelnemen aan de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid, bij welke onderwerpen participatie wordt ingezet en hoe de gemeente motiveert wat er met de inbreng van inwoners is gedaan. Bernheze kiest ervoor deze wet als kans te zien om de samenwerking met inwoners en maatschappelijke partners te versterken. We hebben gekozen voor variant 2 van de door Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) gepubliceerde modelverordening. Dit betekent dat inwoners meer mogelijkheden hebben dan wettelijk verplicht is: zij kunnen niet alleen meepraten, maar ook zelf voorstellen indienen, ondersteuning vragen en – waar passend – gebruikmaken van het uitdaagrecht (zie hoofdstuk 4). Participatie wordt daarmee een vanzelfsprekender en toegankelijker onderdeel van het lokaal bestuur. De participatieverordening en dit beleid vullen elkaar aan: • de verordening regelt het juridische kader; • dit beleid geeft richting aan onze manier van werken, verwachtingen en uitgangspunten; • de participatiemethodiek maakt het concreet in de uitvoering. De verordening wordt periodiek geëvalueerd om te waarborgen dat inwoners blijvend op een passende manier kunnen meedoen en dat participatie aansluit bij de praktijk in Bernheze. 11 3.
Onze visie op participatie 3.1 Wat bedoelen we met participatie in Bernheze? In Bernheze vinden we dat beleid en plannen sterker worden als we ze samen maken. Participatie betekent dat inwoners, ondernemers en organisaties actief betrokken zijn bij het ontwikkelen, uitvoeren en evalueren van beleid en projecten die hen raken. Dat kan op verschillende manieren. Soms neemt de gemeente het initiatief (inwonersparticipatie) en soms komen ideeën uit de samenleving zelf (overheidsparticipatie, inclusief uitdaagrecht). In beide gevallen draait het om samenwerken aan maatschappelijke waarde: luisteren, meedenken, meedoen en waar mogelijk meebeslissen. In de praktijk lopen deze vormen vaak door elkaar. Het belangrijkste is niet hoe we participeren, maar waarom. Namelijk om samen tot betere en beter gedragen besluiten te komen. Of, zoals een inwoner tijdens een participatiebijeenkomst opmerkte: “Participatie moet niet voelen alsof er een lijstje afgevinkt moet worden.” – inwoner gemeente Bernheze 3.2 Waarom participatie en wat we willen bereiken Participatie versterkt wat Bernheze al kenmerkt: betrokken inwoners, ondernemers en organisaties, korte lijnen en een sterke sociale samenhang. Door samen te werken benutten we de kennis, ervaring en creativiteit die in de samenleving aanwezig is.
Zo sluiten plannen beter aan bij wat er leeft, worden besluiten transparanter en ontstaat er meer wederzijds begrip en vertrouwen tussen inwoners en overheid. We willen met participatie: • Aansluiten bij de wensen en behoeften van de samenleving. • De kwaliteit en uitvoerbaarheid van beleid en plannen verhogen. • De samenwerking tussen gemeente en inwoners versterken. • De betrokkenheid van inwoners vergroten. • Helderheid geven over proces, rollen en belangen. Wat participatie niet is Participatie is geen garantie dat iedereen zijn zin krijgt. Bij het nemen van besluiten worden meerdere belangen afgewogen en staat het algemeen belang altijd centraal. Participatie is ook geen instrument om draagvlak achteraf te “regelen”: een goed participatieproces kan leiden tot draagvlak, maar geeft daar geen garantie op. Andersom betekent het ontbreken van draagvlak niet dat het proces niet zorgvuldig is doorlopen. Tot slot: niet iedereen hoeft of wil meedoen. We doen ons best om drempels te verlagen en ook minder gehoorde groepen te bereiken, maar volledige deelname is niet realistisch. 12 3.3 Onze uitgangspunten: zo pakken we participatie aan Bernheze is een groene, landelijke gemeente met ruim 30.000 inwoners in vijf kernen en een groot buitengebied. Iedere kern heeft een eigen identiteit.
Onze inwoners en ondernemers voelen zich verbonden, kennen hun omgeving en zijn maatschappelijk betrokken. Dorpsraden en burgerinitiatieven spelen een belangrijke rol als schakel tussen gemeente en samenleving. Die lokale context vraagt om maatwerk: wat in Heesch werkt, hoeft niet te passen in Loosbroek of Vorstenbosch. Tegelijk willen we dat inwoners, ondernemers en organisaties in elke kern weten wat zij van ons mogen verwachten. Participatie werkt alleen goed als duidelijk is hoe we het aanpakken. Daarom hebben we uitgangspunten die richting geven aan ons handelen. Deze uitgangspunten sluiten naadloos aan bij de vijf beloften voor onze dienstverlening: we zijn er voor iedereen, we zijn helder en duidelijk, we zijn betrouwbaar, we zijn transparant en we maken onze dienstverlening zo makkelijk mogelijk. 1. We zorgen voor maatwerk Er bestaat geen ‘one size fits all’. Elk participatietraject vraagt om een aanpak die past bij het onderwerp, de impact en de mensen die betrokken zijn. We maken daarom per participatietraject een bewuste afweging over het doel van participatie, wie wordt betrokken en welke vorm van participatie passend is. Zo weten inwoners waar, wanneer en hoe zij mee kunnen denken en doen. 2. We maken participatie inclusief en toegankelijk We doen extra moeite om mensen te bereiken die zich minder vanzelfsprekend laten horen.
Daarom gebruiken we verschillende kanalen – van dorpskrant tot online platform – en zorgen we ervoor dat informatie begrijpelijk en op tijd beschikbaar is. Daarnaast bieden we verschillende manieren om mee te doen, zodat participatie aansluit bij hoe mensen leven, werken en meedoen in Bernheze. Inclusieve en toegankelijke participatie betekent ook dat mensen goed voorbereid kunnen meedoen. De gemeente zorgt ervoor dat deelnemers voldoende uitleg krijgen over het onderwerp, zodat zij begrijpen waar het over gaat en waarover zij kunnen meedenken. We betrekken mensen zo vroeg mogelijk, zodat hun inbreng ook echt wordt meegenomen in de keuzes die we maken. 3. We communiceren transparant We zijn vooraf helder over het proces: wat is het doel, welke ruimte is er voor invloed en wat kan niet? We geven inzicht in rollen, verantwoordelijkheden en besluitvorming. We maken afspraken over het proces en de terugkoppeling en komen die na. Tijdens het participatietraject blijven we communiceren, ook als er even niets gebeurt. Na afloop geven we altijd terugkoppeling over wat met de inbreng is gedaan en waarom bepaalde keuzes zijn gemaakt – of juist niet. 13 4. We combineren offline en online mogelijkheden Door deze combinatie zorgen we ervoor dat zoveel mogelijk mensen mee kunnen doen op een manier die bij hen past.
Het echte gesprek staat voorop; persoonlijk contact en ontmoeting zijn belangrijk om elkaar te begrijpen, standpunten te delen en samen afwegingen te maken. Tegelijk zetten we ook online middelen in om informatie te delen en mensen te betrekken. Dit vergroot namelijk het bereik en verlaagt drempels om mee te doen. 5. We zorgen voor respect en gelijkwaardigheid We zorgen voor respect en gelijkwaardigheid in de manier waarop we samenwerken met inwoners, ondernemers en andere betrokkenen. Dat betekent dat we luisteren, zorgvuldig omgaan met verschillen van mening en zorgen voor een veilige en open manier van werken. We erkennen dat belangen soms botsen en zoeken naar oplossingen die recht doen aan zoveel mogelijk perspectieven. Gelijkwaardigheid betekent ook dat we duidelijk zijn over wat wel en niet kan, zodat verwachtingen realistisch blijven. Bij het maken van keuzes staat het algemeen belang centraal. 6. We blijven samen leren en verbeteren Participatie is een leerproces. Elk participatietraject biedt inzichten: wat ging goed, wat kan beter? We evalueren intern en vragen ook om feedback van participanten. Fouten erkennen we en successen vieren we. Om steeds slimmere en effectievere participatie te organiseren, delen we ervaringen binnen de organisatie en benutten bestaande kennis en data. Zo bouwen we aan een cultuur van continu verbeteren. 14 4.
Hoe werken we samen? Participatie betekent samenwerken. In dit hoofdstuk beschrijven we de rollen van de belangrijkste spelers en de vormen van samenwerking die Bernheze hanteert. Het gaat hierbij om wat participatie inhoudt, wie welke rol heeft en wat belanghebbenden kunnen verwachten. De praktische uitvoering staat in hoofdstuk 5. 4.1 Rollen en verantwoordelijkheden Participatie in Bernheze is een samenspel tussen de gemeenteraad, het college, de ambtelijke organisatie en de samenleving. Voor een goed verloop is het belangrijk dat vooraf duidelijk is wie welke rol vervult en wie aanspreekbaar is. Gemeenteraad De gemeenteraad heeft in participatie een drievoudige rol: kaderstellend, controlerend en volksvertegenwoordigend. Kaderstellend De gemeenteraad stelt dit participatiebeleid vast en bepaalt daarmee de kaders waarbinnen participatie wordt vormgegeven. Bij complexe of politiek gevoelige onderwerpen kan de raad daarnaast op hoofdlijnen richting geven aan de participatie- aanpak. Het gaat hierbij met name om onderwerpen: o met grote maatschappelijke impact of brede politieke gevoeligheid; o waarbij vooraf nog wezenlijke beleidskeuzes openliggen; o waarbij de raad expliciet heeft aangegeven vroegtijdig betrokken te willen zijn.
Voor omgevingsprogramma's en andere beleidsinstrumenten die door het college worden vastgesteld, stelt het college de participatie-aanpak vast binnen de kaders van dit participatiebeleid. De raad wordt hierover geïnformeerd op de reguliere manier. Controlerend De raad bewaakt de kwaliteit van de uitvoering van het participatiebeleid, onder andere via de participatiekalender en evaluaties van participatietrajecten. Ook wordt periodiek bij complexe of gevoelige onderwerpen geïnformeerd over voortgang en knelpunten, zodat de raad aangesloten blijft bij de uitvoering. Volksvertegenwoordigend De raad haalt actief signalen en ideeën op bij inwoners en verwerkt deze input in besluitvorming. Zo kan de raad laten zien dat signalen uit de samenleving worden meegenomen in beleidsvoorstellen. De raad doet zelf ook aan participatie. Niet om het 15 collegeproces over te doen, maar om nieuwe inzichten op te halen en een indruk te krijgen van wat er onder inwoners speelt. College Het college is verantwoordelijk voor een zorgvuldige voorbereiding van beleid, plannen en besluiten en ziet erop toe dat participatie daar een logisch en betekenisvol onderdeel van vormt. Het college bepaalt de participatieaanpak binnen de kaders van dit beleid en legt hierover verantwoording af aan de gemeenteraad.
Bij complexe of politiek gevoelige onderwerpen kan het college een startnotitie voorleggen aan de raad, zodat deze vooraf kaders voor het participatieproces kan meegeven. Het college zorgt dat inwoners, initiatiefnemers en maatschappelijke partners tijdig worden betrokken, en dat duidelijk is welke ruimte er is voor invloed. Daarbij bewaakt het college dat participatie zorgvuldig, transparant en toegankelijk wordt georganiseerd. Het college stimuleert een open houding, nodigt actief uit tot samenwerking en ondersteunt de organisatie om participatie in de praktijk goed toe te passen. Ambtelijke organisatie De ambtelijke organisatie heeft een centrale rol in het vormgeven en uitvoeren van participatie. Medewerkers adviseren het college over passende participatieaanpakken, gebaseerd op kennis van het onderwerp, de omgeving, de betrokken partijen en de wettelijke verplichtingen. Zij vertalen bestuurlijke en maatschappelijke kaders naar een werkbare participatieaanpak en begeleiden de uitvoering van participatietrajecten.
Medewerkers zijn verantwoordelijk voor: • het adviseren van college en raad over keuzes in participatie, waaronder doelen, doelgroepen, beïnvloedingsruimte en aanpak; • de praktische uitvoering van participatietrajecten, zoals het organiseren van bijeenkomsten, gesprekken, online en offline participatievormen en het vastleggen van opbrengsten; • het bewaken van transparantie en toegankelijkheid, zodat inwoners weten hoe ze kunnen meedoen en welke invloed zij hebben; • het opstellen van participatieverslagen en het inzichtelijk maken van wat met de inbreng is gedaan; • het vroegtijdig betrekken van interne collega’s en gebiedsprofessionals, zodat participatie goed is ingebed in de interne samenwerking; • het lerend werken, door ervaringen te delen en verbeteringen door te voeren voor volgende participatietrajecten. Onze medewerkers hebben een open, uitnodigende en respectvolle houding waarin luisteren, samenwerken en duidelijke communicatie centraal staan. 16 De samenleving Inwoners, ondernemers en organisaties uit de gemeente Bernheze, de samenleving dus, zijn niet alleen belanghebbenden, maar ook mede-makers van de toekomst van onze dorpen.
Zoals uit de gesprekken en bijeenkomsten met inwoners is gebleken: “We willen samenwerken vanuit vertrouwen, gelijkwaardigheid en laagdrempeligheid.” – inwoner gemeente Bernheze De gemeente Bernheze ziet de samenleving in de gemeente als partner, niet als doelgroep. Inwoners, ondernemers en organisaties vervullen verschillende rollen, zoals individuele betrokkenen, initiatiefnemers, dorpsraden en belangenvertegenwoordigers en adviesgroepen en panels. Individuele betrokkenen Individuele betrokkenen spelen een belangrijke rol in participatie. Dit zijn inwoners, ondernemers en organisaties die meedoen zonder namens een vaste structuur of achterban te spreken. Zij brengen persoonlijke ervaringen, lokale kennis en perspectieven in die anders moeilijk zichtbaar worden. Hun betrokkenheid helpt de gemeente om uiteenlopende zorgen, ideeën en belangen in beeld te krijgen, juist omdat zij vaak direct vanuit de praktijk van het dagelijks leven reageren. De gemeente nodigt hen actief uit, zorgt dat meedoen laagdrempelig is en maakt duidelijk welke invloed zij kunnen hebben. Hun inbreng wordt betrokken bij de afwegingen in beleidsontwikkeling en besluitvorming. Zo dragen individuele betrokkenen bij aan een breed en realistisch beeld van wat er in Bernheze leeft.
Initiatiefnemers Dit zijn inwoners, verenigingen, ondernemers, maatschappelijke of commerciële organisaties die zelf een initiatief nemen dat invloed heeft op de leefomgeving of het beleid in Bernheze. De gemeente ondersteunt waar nodig met kennis, formats, richtlijnen en advies. Voor initiatieven die onder de Omgevingswet vallen, gelden specifieke eisen voor participatie. Dorpsraden en belangenvertegenwoordigers De gemeente vindt samenwerking met deze groepen belangrijk. Zij weten wat er speelt bij de inwoners en vervullen een brugfunctie naar de gemeente. Ze brengen signalen in en koppelen resultaten terug naar hun achterban. Dorpsraden hebben een bijzondere positie binnen dit netwerk. Zij behartigen het dorpsbelang van hun kern, adviseren gevraagd en ongevraagd en bevorderen de samenwerking tussen inwoners en lokale partijen. De samenwerking is vastgelegd in een convenant. Hierin staan afspraken over overleg, rolverdeling en participatieniveau. 17 Adviesgroepen en panels Bernheze werkt met adviesraden en klankbordgroepen zoals de Adviesraad Sociaal Domein, de Ouderen Overleggroep Bernheze (OOB) en het Integraal Platform Gehandicaptenbelangen (IPG). Zij adviseren gevraagd en ongevraagd over maatschappelijke onderwerpen. Daarnaast krijgt de gemeente inzicht in de samenleving en wat er leeft door gebruik te maken van panels, inwonerspeilingen en periodieke gesprekken.
4.2 Samenwerkingsvormen In Bernheze werken we met drie hoofdsamenwerkingsvormen: inwonersparticipatie, overheidsparticipatie en het uitdaagrecht. Elke vorm heeft een eigen karakter, rol en verwachtingspatroon. Vormen van participatie Wie neemt het initiatief? Wat houdt het in? Vorm Gemeente De gemeente betrekt inwoners, ondernemers en organisaties actief bij beleid, plannen en projecten. Inwonersparticipatie Samenleving De gemeente ondersteunt en faciliteert inwoners, ondernemers en organisaties bij hun plannen en initiatieven. Overheidsparticipatie Samenleving Inwoners of lokale organisaties kunnen een gemeentelijke taak overnemen als zij denken dat zij deze taak beter, anders en/of goedkoper kunnen uitvoeren. Uitdaagrecht Inwonersparticipatie Inwonersparticipatie betekent dat de gemeente inwoners actief betrekt bij beleid, plannen en projecten die hun leefomgeving raken. Voor elk participatietraject bepalen we vooraf hoeveel invloed inwoners kunnen hebben, wie betrokken worden en hoe de inbreng wordt gebruikt en teruggekoppeld. Wie we betrekken, hangt af van het onderwerp, de impact en de belangen die spelen. Soms gaat het om de hele gemeente of een bepaalde kern, soms om een specifieke doelgroep of belanghebbenden. Om helder te maken welke rol inwoners in een participatietraject kunnen vervullen, gebruiken we de participatieladder.
Deze loopt van informeren tot meebeslissen en helpt zowel de gemeente als inwoners om verwachtingen en mogelijkheden vooraf duidelijk te maken. De 5 niveaus van de participatieladder: 18 1. Informeren Het eerste niveau gaat over het proactief en duidelijk informeren. Informatie wordt begrijpelijk gedeeld, zodat inwoners, ondernemers en organisaties kunnen volgen wat er speelt en vragen kunnen stellen of zorgen kunnen uiten. “Ik wil weten wat er gaat gebeuren in mijn buurt, zodat ik kan inschatten wat dat voor mij betekent.” – inwoner gemeente Bernheze 2. Mening vragen Wanneer de gemeente wil peilen wat inwoners, ondernemers en organisaties denken, wordt actief gevraagd om feedback. Deze input wordt meegenomen in de besluitvorming, waardoor keuzes beter aansluiten bij de wensen van de samenleving en bij vormgeving van plannen. We koppelen op hoofdlijnen terug wat er is opgehaald en hoe deze signalen worden meegenomen in het vervolg. “Het voelt goed dat mijn mening gehoord wordt, mijn idee doet ertoe.” – inwoner gemeente Bernheze 3. Advies vragen Soms is er behoefte aan diepere inbreng. Dan nodigt de gemeente de samenleving uit om inhoudelijk advies te geven. Hun kennis en ervaring helpen plannen te verbeteren. We leggen vervolgens uit hoe het advies wordt meegenomen, of waarom er eventueel van wordt afgeweken.
“Onze ervaring telt; wij kennen onze buurt door en door en weten wat er nodig is.” – inwoner gemeente Bernheze 4. Co-produceren Bij sommige projecten werken de samenleving en gemeente samen aan oplossingen vanaf de planvormingsfase. In dit niveau zijn inwoners, ondernemers en organisaties niet enkel adviseurs, maar actieve bouwers van de plannen. “Co-produceren helpt ons plannen maken die echt aansluiten.” – inwoner gemeente Bernheze 5. Meebeslissen Bij beslissingen over het eindresultaat kunnen inwoners, ondernemers en organisaties directe invloed uitoefenen op keuzes. Het is duidelijk welke ruimte zij hebben en hoe hun stem wordt meegenomen. “Wanneer je echt mee mag beslissen, zie je dat je inbreng terugkomt in het eindresultaat.” – inwoner gemeente Bernheze Elk participatietraject kent zijn eigen dynamiek. Daarom is het mogelijk – en vaak logisch – dat binnen één participatietraject verschillende niveaus van de participatieladder worden toegepast. In de ene fase of bij het ene onderwerp kan het bijvoorbeeld gaan om informeren of het ophalen van meningen, terwijl in een andere fase of bij een ander onderwerp meer ruimte is voor adviseren, meedenken of zelfs co-creëren. Het niveau 19 beweegt mee met het doel van de fase, de beschikbare ruimte voor invloed en de behoeften van de betrokkenen. Dit maakt participatie flexibel én afgestemd op wat op dat moment nodig is.
Bernheze Bespreekt – jaarlijks moment voor gemeentebrede participatie Bij gemeentebrede onderwerpen gebruiken we ons jaarlijkse inwonersevenement Bernheze Bespreekt. Dit is de plek waar we samen met inwoners in gesprek gaan over grote of maatschappelijke vraagstukken die meerdere kernen raken. Door deze vaste structuur stemmen we participatietrajecten beter op elkaar af en houden we de betrokkenheid breed en duurzaam geborgd, ook wanneer rollen of functies binnen de organisatie veranderen. Overheidsparticipatie Overheidsparticipatie betekent dat de gemeente actief meedoet met initiatieven die vanuit de samenleving komen. Dit kunnen inwoners, ondernemers, verenigingen of andere organisaties zijn die een idee of project willen oppakken. De gemeente sluit aan waar zij waarde kan toevoegen, variërend van meedenken tot ondersteunen met kennis of vergunningen. Hierbij hanteren we een positieve grondhouding: ja, mits… Initiatieven kunnen uiteenlopen van buurtgroen, ontmoetingsactiviteiten en leefbaarheid tot energie, veiligheid of sociale projecten. Wat kunnen initiatiefnemers verwachten? Initiatiefnemers kunnen rekenen op: 1. Ruimte om met ideeën te komen. 2. Een serieuze en zorgvuldige behandeling van hun initiatief door de gemeente. 3. Duidelijkheid over wat de gemeente wel en niet kan doen. 4.
Ondersteuning waar nodig, zonder dat het eigenaarschap wordt overgenomen, bijvoorbeeld door het delen van kennis en het bieden van handvatten. 5. Een positieve houding van de gemeente: initiatieven worden actief bekeken, begeleid en waar nodig wordt meegedacht. 6. Zo snel mogelijk duidelijkheid over het vervolg, bijvoorbeeld in de vorm van een reactie: ja, ja-mits of nee. Waar we naar kijken bij de beoordeling van een initiatief De gemeente ondersteunt een initiatief als het: 1. binnen Bernheze plaatsvindt; 2. maatschappelijke meerwaarde heeft, bijvoorbeeld voor leefbaarheid, duurzaamheid, veiligheid en ontmoeting; 3. laat zien dat er aandacht is voor de omgeving en dat betrokkenen op een passende manier zijn meegenomen; 4. geen onevenredige negatieve gevolgen heeft voor andere inwoners of betrokkenen; 20 5. past bij de gemeentelijke taken, wettelijke kaders en doelen, of goed onderbouwt waarom een uitzondering wenselijk is; 6. door de initiatiefnemers zelf wordt uitgevoerd of mede-uitgevoerd (“handen uit de mouwen”); 7. financieel haalbaar is binnen de mogelijkheden van de gemeente; 8. op een duurzame manier kan worden voortgezet, bijvoorbeeld door duidelijke afspraken over beheer en onderhoud.
“Timmer het niet dicht aan de voorkant – laat ons maar komen met initiatieven en beoordeel deze dan.” Inwoner gemeente Bernheze Welke rollen kan de gemeente innemen? Niet elk initiatief vraagt dezelfde inzet. Samen met initiatiefnemers wordt de rol gekozen die past bij de situatie: 1. Kaders bewaken. De gemeente beoordeelt of het initiatief mag, past binnen beleid en regels, of dat er ruimte is om van kaders af te wijken. 2. Leiding nemen. De gemeente kan de regie voeren op het proces of de afstemming, terwijl het initiatief en het eigenaarschap bij de initiatiefnemers blijven. 3. Mogelijk maken. De gemeente ondersteunt initiatiefnemers met expertise, contacten, vergunningen of beperkte middelen. 4. Niet mee bemoeien. Als een initiatief mag en veilig is, maar niet tot de gemeentelijke taken behoort, laat de gemeente het volledig aan inwoners over. In alle gevallen blijft het eigenaarschap bij de initiatiefnemers. Bij elk initiatief worden afspraken gemaakt over verantwoordelijkheden en aansprakelijkheden. Hoe start een initiatief? Initiatiefnemers worden actief uitgenodigd om hun idee te delen. Voor initiatieven die onder de Omgevingswet vallen, geldt de Handreiking Participatie gemeente Bernheze 2022. Voor andere initiatieven gebruikt de gemeente een laagdrempelige benadering: ideeën kunnen direct worden ingediend.
De gemeente beoordeelt vervolgens samen met de initiatiefnemers of het initiatief door kan gaan. Uitdaagrecht In Bernheze krijgen inwoners ruimte om actief bij te dragen aan hun leefomgeving. Soms willen mensen niet alleen meedenken, maar zelf een taak uitvoeren die nu door de gemeente wordt uitgevoerd. Dit kan omdat zij denken dat dit beter, anders en/of goedkoper kan. Wanneer inwoners de gemeente vragen een taak aan hen over te dragen, noemen we dat het uitdaagrecht (right to challenge). Het uitdaagrecht is een bijzondere vorm van samenwerking tussen gemeente en samenleving. Het gaat een stap verder dan inwoners- of overheidsparticipatie: inwoners nemen zelf verantwoordelijkheid voor de uitvoering van een publieke taak. 21 Deze paragraaf vormt een beleidskader voor het uitdaagrecht. De gemeente wil dit op een kleinschalige en leerzame manier invoeren: eerst ervaring opdoen, daarna waar nodig uitbreiden. Wanneer is een uitdaging mogelijk? Niet elke taak kan worden overgenomen. Het moet gaan om een taak die overdraagbaar is, uitvoerbaar blijft in de lokale context en waarvan kwaliteit en continuïteit kunnen worden gegarandeerd. Een uitdaging wordt alleen in behandeling genomen wanneer in ieder geval aan de volgende voorwaarden wordt voldaan: • De taak speelt binnen de gemeente Bernheze. • De taak is juridisch overdraagbaar.
• Het initiatief heeft aantoonbare maatschappelijke waarde, bijvoorbeeld doordat het bijdraagt aan leefbaarheid, duurzaamheid, veiligheid, ontmoeting of sociale samenhang. • Er is sprake van betrokkenheid van de samenleving (zoals de dorpsraden) of steun onder direct belanghebbenden, bijvoorbeeld door reacties, steunbetuigingen of deelname. • Het initiatief heeft geen onevenredige negatieve gevolgen voor andere inwoners of betrokkenen, zoals aantoonbare overlast, uitsluiting of aantasting van veiligheid. • De uitvoering past binnen gemeentelijke en wettelijke kaders. • De kosten voor de gemeente zijn niet hoger dan de huidige uitvoering, of eventuele meerkosten worden gerechtvaardigd door aantoonbare maatschappelijke meerwaarde. • Kwaliteit en continuïteit kunnen minstens op het huidige niveau worden gegarandeerd. • De initiatiefnemers hebben een duidelijke lokale binding. • De initiatiefnemers beschikken over een passende rechtsvorm (bijv. stichting of vereniging) of zijn bereid deze te organiseren, zodat verantwoordelijkheden, aansprakelijkheid en continuïteit goed zijn geregeld. • Er is een transparante begroting, organisatieopzet en rolverdeling. Besluitvorming en borging Het college van burgemeester en wethouders besluit over het al dan niet honoreren van een uitdaging.
Bij grotere, gevoelige of politiek-bestuurlijk relevante taken kan het college de gemeenteraad vragen om vooraf kaders te stellen. Wanneer een uitdaging wordt geaccepteerd, worden afspraken vastgelegd in een overeenkomst. Daarin worden onder andere verantwoordelijkheden, kwaliteitsafspraken, looptijd, monitoring en beëindiging vastgelegd. Leren en ontwikkelen De gemeente gebruikt de ervaringen met het uitdaagrecht om het beleid, de uitvoering en de ondersteuning verder te verbeteren. Dit gebeurt op basis van evaluaties, ervaringen van initiatiefnemers en betrokken inwoners, en signalen vanuit de organisatie. Geaccepteerde uitdagingen worden geëvalueerd. De geleerde lessen 22 worden gedeeld en, waar mogelijk, benut om initiatiefnemers beter te ondersteunen en anderen te inspireren. 23 5. Bernhezer participatiemethodiek 5.1 Doel van de Bernhezer participatiemethodiek De Bernhezer participatiemethodiek biedt één herkenbare en toegankelijke werkwijze voor het organiseren van participatie. De methodiek helpt medewerkers, bestuurders maar ook inwoners om bewuste keuzes te maken over het doel van participatie, wie betrokken worden en welke ruimte er is voor invloed. Ze sluit aan bij onze visie op samenwerken, bij de wettelijke verplichtingen en bij wat inwoners en partners van ons mogen verwachten.
Zo zorgen we voor duidelijkheid, maatwerk en een zorgvuldige aanpak in elke fase van een participatietraject. 5.2 Werken met participatie in vier stappen Participatie is niet nieuw voor Bernheze, maar de manier waarop we ermee werken bij ontwikkeling van plannen, projecten en beleid verandert. Waar participatie eerder een bewuste keuze was, is het nu door de veranderde wettelijke kaders een verplicht onderdeel van beleid, projecten en initiatieven. De vraag is daarom niet langer óf we participeren, maar hoe: met welk doel, met welke invloed voor betrokkenen en binnen welke ruimte en kaders. Deze ontwikkeling vraagt om praktische, toekomstbestendige werkwijze bij ontwikkeling van plannen, projecten en beleid die is bedoeld voor medewerkers en bestuurders. Zij gebruiken deze werkwijze om bewuste keuzes te maken over participatie: hoe, met welke intensiteit en binnen welke kaders. Een aanpak die past binnen de huidige wetgeving en bij de manier waarop Bernheze wil samenwerken met inwoners, ondernemers en organisaties. De werkwijze bestaat uit vier stappen: 1. Verkennen en plan van aanpak 2. Participatieontwerp 3. Realisatie en terugkoppeling 4. Evalueren en leren In dit hoofdstuk beschrijven we op hoofdlijnen hoe deze stappen eruitzien en welke uitgangspunten daarbij gelden en wat de inwoners belangrijk vinden.
De praktische uitwerking, hulpmiddelen en formats zijn onderdeel van het uitvoeringsprogramma dat na vaststelling van dit beleid wordt opgesteld. Voor de leesbaarheid wordt hieronder over initiatief gesproken, daaronder vallen plannen, projecten en beleidsvraagstukken. Stap 1 - Verkennen en plan van aanpak In de eerste fase wordt het initiatief verkend om zo tot een plan van aanpak te komen. De gemeente brengt helder in beeld waar het initiatief over gaat, wie erbij betrokken zijn, welke belangen spelen en welke ruimte er is voor invloed. Dit zorgt dat participatie bewust en zorgvuldig wordt ingezet en dat vooraf duidelijk is wat wel en niet mogelijk is. 24 In deze fase kijken we ook of eerdere participatie, kennis of opbrengsten relevant zijn voor het initiatief. Waar dat kan, benutten we bestaande inzichten en stemmen participatietrajecten op elkaar af. Zo voorkomen we dat mensen meerdere keren over hetzelfde onderwerp worden bevraagd en blijft participatie betekenisvol. Wat gebeurt er in deze stap In deze fase verkent de gemeente het initiatief op hoofdlijnen.
Belangrijke vragen zijn onder andere: • Wat is het initiatief en wat is de aanleiding? • In welke fase bevindt het initiatief zich en wat is de geplande doorlooptijd? • Waarom wordt participatie ingezet, op welk moment en wat is het beoogde doel? • Welke belangen en waardes spelen een rol voor de gemeenschap, gemeente en andere betrokkenen? • Welke wettelijke, bestuurlijke en organisatorische kaders gelden? • Welke partijen en doelgroepen zijn betrokken of worden geraakt? • Is er al eerder participatie geweest over dit onderwerp of een vergelijkbaar vraagstuk en welke inzichten kunnen we daarvan benutten? Een belangrijk onderdeel van deze stap is het bepalen van de ruimte voor invloed. Niet ieder initiatief biedt dezelfde mogelijkheden: soms ligt de nadruk op meedenken, soms op adviseren of co-creatie, soms op meebeslissen. En soms zijn er meerdere niveaus binnen een participatietraject. De gemeente is hierover vanaf het begin transparant. Resultaat van deze stap Aan het einde van stap 1 zijn de kaders van het initiatief en het participatietraject duidelijk. Deze uitkomsten vormen de basis voor het participatieontwerp in stap 2. Voor de praktische uitwerking kunnen medewerkers gebruikmaken van de Participatiewerkwijze Bernheze.
De bijbehorende hulpmiddelen en formats zijn onderdeel van het uitvoeringsprogramma dat na vaststelling van dit beleid wordt opgesteld en hulpmiddelen die op een later moment worden ontwikkeld. Wat inwoners belangrijk vinden voor stap 1 – Verkennen en plan van aanpak • Vroeg betrekken: breng relevante doelgroepen, waaronder dorpsraden, in beeld. • Doe de verkenning samen met de omgeving. • Geef duidelijke kaders: inwoners willen weten waar hun inbreng verschil maakt. • Heldere en begrijpelijke uitleg over het vraagstuk. • Deel bestaande kennis over het onderwerp. • Laagdrempelige manieren om eerste ideeën of zorgen te delen. • Actief en divers bereik, niet alleen de vaste gezichten. Stap 2 - Participatieontwerp In deze stap wordt de verkenning vertaald naar een concreet en uitvoerbaar participatieontwerp. Het ontwerp geeft duidelijkheid over hoe participatie wordt georganiseerd, wie welke rol vervult, welke werkvormen en middelen worden ingezet en 25 hoe de opbrengsten worden verwerkt en teruggekoppeld. Zo weten alle betrokkenen wat er van hen wordt verwacht en hoe zij kunnen bijdragen. Wat gebeurt er in deze stap Op basis van de verkenning maken we keuzes over het verloop van het participatietraject.
Belangrijke elementen zijn: • Planning en fasering: wanneer en op welke momenten worden deelnemers betrokken? • Doelgroepen: wie wordt actief betrokken en welke groepen verdienen extra aandacht (inclusief minder vanzelfsprekende deelnemers)? • Vorm en intensiteit van participatie: welke werkvormen en middelen zijn passend? Denk aan bijeenkomsten, workshops, digitale platforms, informatievoorziening en terugkoppeling. • Rolverdeling en regie: wie coördineert het participatietraject intern, welke rol hebben externe partners en deelnemers? • Omgaan met belangen en spanningen: hoe worden tegenstrijdige belangen zichtbaar gemaakt en meegenomen? • Opbrengsten en terugkoppeling: hoe worden ideeën, opmerkingen en besluiten vastgelegd en teruggekoppeld? Het participatieontwerp wordt vastgelegd in een participatieplan, dat als leidraad dient voor het verdere participatietraject. We ontwikkelen hiervoor bij het opstellen van het uitvoeringprogramma formats en een toolbox. Transparantie en verwachtingen De gemeente zorgt dat deelnemers weten waarover zij kunnen meepraten en meebeslissen, welke invloed zij hebben, wat er met hun inbreng gebeurt en wanneer terugkoppeling volgt. Heldere communicatie aan de voorkant voorkomt teleurstellingen en vergroot het vertrouwen in het participatietraject. Resultaat van deze stap Aan het einde van stap 2 is er een vastgesteld participatieplan.
Vanaf dit moment kan het participatietraject starten met stap 3: realisatie en terugkoppeling. Wat inwoners belangrijk vinden voor stap 2 – Participatieontwerp • Maatwerk in vorm en aanpak, passend bij onderwerp en doelgroep. • Meerdere manieren om mee te doen: dialoog én laagdrempelige vormen. • Duidelijkheid over het niveau van invloed per fase en de rollen van de betrokkenen. • Toegankelijke communicatie voor iedereen. Stap 3 - Realisatie en terugkoppeling In deze stap wordt het participatieontwerp daadwerkelijk uitgevoerd. De gemeente zet de geplande activiteiten op, betrekt deelnemers en faciliteert de afgesproken vorm van participatie. Het doel is dat inwoners, ondernemers en andere betrokkenen hun kennis, 26 ervaringen en ideeën kunnen inbrengen en dat deze input op een gestructureerde manier wordt vastgelegd én teruggekoppeld. Wat gebeurt er in deze stap De gemeente faciliteert één of meerdere participatiemomenten, passend bij het gekozen participatieniveau en de doelstellingen uit het participatieontwerp. Daarbij geldt dat: • de gekozen werkvormen aansluiten bij het doel van de participatie en de doelgroep; • de gemeente actief zorgt voor toegankelijkheid en inclusiviteit; • het gesprek op een open en respectvolle manier wordt gevoerd; • en input wordt verzameld, beoordeeld en vastgelegd.
Zorgvuldige uitvoering De gemeente heeft tijdens de uitvoering een actieve rol in het bewaken van de kwaliteit van het proces. Dit betekent onder meer dat vooraf duidelijk is wat deelnemers kunnen beïnvloeden en wat niet, deelnemers gelijkwaardig worden behandeld en dat ook minder vanzelfsprekende stemmen worden gehoord. Bij participatietrajecten met meerdere participatiemomenten bewaakt de gemeente de samenhang tussen deze momenten en de relatie met besluitvorming. Vastleggen en terugkoppelen Een essentieel onderdeel van deze stap is het vastleggen van de opbrengst van participatie in een participatieverslag. De gemeente zorgt dat zichtbaar wordt wat is ingebracht. Maar ook hoe deze input is meegewogen in keuzes en voorstellen. En ook: welke suggesties zijn niet overgenomen, inclusief heldere toelichting. We leggen ook de vervolgstappen uit en hoe deelnemers hierover worden geïnformeerd. Het participatieverslag vormt de brug naar de volgende stap: evalueren en leren. Het geeft zowel interne als externe belanghebbenden inzicht in het proces en de gemaakte keuzes. Resultaat van deze stap Aan het einde van stap 3 is het participatieproces uitgevoerd volgens het ontwerp en is de opbrengst inzichtelijk gemaakt voor deelnemers, bestuur en organisatie in een participatieverslag. Daarmee ontstaat een stevige basis voor besluitvorming én voor reflectie in stap 4.
Wat inwoners belangrijk vinden voor stap 3 – Realisatie en terugkoppeling • Ruimte voor echte dialoog met de juiste mensen. • Transparante terugkoppeling: wat is ingebracht en wat is ermee gedaan? • Respectvolle omgang en gelijke kansen voor alle stemmen. • Evenwichtige inbreng, niet alleen de luidste stemmen. 27 Stap 4 - Evalueren en leren Evalueren is een onmisbare stap in ieder participatietraject. Het gaat niet alleen om wat is opgehaald, maar vooral om hoe het proces is verlopen: tussen gemeente en deelnemers, tussen verschillende belangen en binnen de organisatie zelf. Door te leren van elk participatietraject kan de gemeente participatie effectiever, inclusiever en transparanter maken. Evaluatie vindt plaats op twee niveaus: • Intern binnen de organisatie: collega’s kijken terug op het proces en beoordelen hoe de samenwerking, planning, keuzes en werkvormen hebben gewerkt. • Extern samen met deelnemers: er wordt teruggekoppeld hoe hun inbreng is gebruikt en hoe het participatieproces is ervaren. Wat gebeurt er in deze stap De gemeente reflecteert intern op het participatietraject: zijn de doelen bereikt, zijn de juiste mensen bereikt, zijn werkvormen passend en is samenwerking soepel verlopen? Verbeterpunten en leerervaringen worden geïdentificeerd en vastgelegd, bijvoorbeeld in een beknopt overzicht van leerpunten en acties voor toekomstige participatietrajecten.
Vervolgens toetsen we de ervaring van de deelnemers: was het proces duidelijk, inclusief en passend bij hun verwachtingen, en wat kan de gemeente de volgende keer beter doen? Samenbrengen van inzichten De interne en externe evaluatie worden gecombineerd om het participatieproces te optimaliseren. Daarbij wordt gekeken naar: • Aansluiting van verwachtingen en uitkomsten. • Effectiviteit van communicatie en terugkoppeling. • Versterking van vertrouwen en betrokkenheid van deelnemers. • Verbeteringen voor toekomstige participatietrajecten. Resultaten van stap 4 Na afronding van stap 4 heeft de gemeente een helder beeld van hoe het participatieproces is verlopen. Medewerkers weten wat goed werkte en waar verbeterpunten liggen, zowel op inhoudelijk niveau als in de samenwerking met deelnemers. Ze hebben inzicht in de ervaringen van de deelnemers: of zij zich gehoord voelden, of het proces duidelijk was en of hun inbreng daadwerkelijk werd meegenomen. Deze inzichten worden gebruikt om toekomstige participatietrajecten effectiever, inclusiever en transparanter in te richten. Tegelijkertijd draagt de evaluatie bij aan de professionele ontwikkeling van de organisatie: het helpt teams en bestuur om keuzes, aannames en processen te toetsen en voortdurend te verbeteren. 28 Wat inwoners belangrijk vinden voor stap 4 – Evalueren en leren • Actief vragen naar ervaringen voor verbetering.
• De evaluatie delen met de deelnemers • Uitleg over gemaakte afwegingen en keuzes. • Bereikbaarheid voor vragen of nieuwe ideeën na afloop. 5.3 Ondersteuningsaanbod Bij de Bernhezer participatiewerkwijze hoort een ondersteuningsaanbod voor medewerkers en bestuurders. Dit aanbod is bedoeld om de toepassing van de participatiemethodiek in de praktijk te ondersteunen. De Bernhezer participatiemethodiek beschrijft de hoofdfasen van participatie en de afwegingen die daarbij horen. Deze methodiek wordt verder uitgewerkt om medewerkers te helpen bij het maken van bewuste keuzes over het doel van participatie, wie betrokken worden, welke ruimte er is voor invloed en welke aanpak daarbij past. Bij deze uitwerking hoort een participatietoolbox met praktische hulpmiddelen, zoals formats, checklists en voorbeelden. De toolbox ondersteunt medewerkers bij het vertalen van de methodiek naar de praktijk en wordt doorlopend aangevuld op basis van ervaringen. Daarnaast investeert de gemeente in leren en ondersteuning, zodat medewerkers en bestuurders participatie zorgvuldig en consistent kunnen toepassen. Hoe dit leren en ondersteunen wordt vormgegeven, beweegt mee met de praktijk en wordt buiten dit beleid verder uitgewerkt. Het ondersteuningsaanbod en de uitwerking van de methodiek ontwikkelen zich mee met de ervaringen in Bernheze.
Zo blijft participatie een lerend en herkenbaar onderdeel van de manier van werken. 29 Bijlage 1 Participatieverslag 30 1. Inleiding Dit beleid beschrijft hoe we inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties betrekken bij beleid, plannen en initiatieven die hun leefomgeving raken. Participatie is het onderwerp van dit beleid. Daarom hebben we ervoor gekozen om het niet uitsluitend ambtelijk of bestuurlijk te ontwikkelen, maar om dit te doen in samenspraak met de samenleving en de organisatie. Participatie is vanaf het begin een belangrijk onderdeel geweest van dit traject. We hebben er bewust voor gekozen om voorafgaand aan het schrijven van het beleid breed input op te halen en na het opstellen van een eerste versie te toetsen of het beleid herkenbaar is en aansluit bij wat eerder is opgehaald. Daarnaast is gebruikgemaakt van inzichten uit het participatietraject voor de participatievisie van 2022. Deze eerdere opbrengsten vormden een aanvullende context voor het huidige beleid. 2. Doel van dit verslag Dit participatieverslag laat zien hoe participatie is georganiseerd bij het opstellen van het participatiebeleid, welke inbreng is opgehaald en hoe deze inbreng is verwerkt in het participatiebeleid. Het verslag vormt daarmee een transparante onderbouwing van het participatiebeleid. 3.
Opzet van het participatieproces Het participatieproces is bewust in twee duidelijk te onderscheiden fases ingericht: Fase 1 – Verkennen en ophalen (vóór het schrijven van het beleid) Het doel van deze fase was het ophalen van ervaringen, wensen, aandachtspunten en dilemma’s rondom participatie. Fase 2 – Toetsen en aanscherpen (na het schrijven van de eerste versie) Het doel van deze fase was om te toetsen of het conceptbeleid herkenbaar is, aansluit bij de opgehaalde input en voldoende duidelijk is. Fase 3 – Reageren en verwerken (ter inzagelegging van conceptstukken) Het doel van deze fase was om inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, dorpsraden en andere betrokkenen de gelegenheid te geven te reageren op het conceptparticipatiebeleid en de conceptparticipatieverordening. Zo konden zij een laatste reactie geven op het integrale eindresultaat voordat de stukken ter besluitvorming werden aangeboden. 4. Fase 1 - Verkennende fase: participatie vóór het schrijven van het beleid In dit hoofdstuk gaan we verder in op fase 1, de verkennende fase. Tijdens deze fase organiseerden we een interne werksessie met medewerkers, een themabijeenkomst 31 met het college, twee bijeenkomsten met inwoners, ondernemers en dorpsraden. Daarnaast zijn we langsgeweest bij de werkgroep Democratische Kwaliteit en gingen we de straat op.
4.1 Bijeenkomsten met inwoners, ondernemers en dorpsraden Op 10 november en 1 december 2025 organiseerden we bijeenkomsten voor inwoners, ondernemers en dorpsraadleden uit Loosbroek, Vorstenbosch en Heeswijk-Dinther. Raads- en burgerleden waren aanwezig om te horen en vragen te stellen. We lichten hieronder toe wat er uit deze bijeenkomsten is gekomen. In bijlage 1 vindt u de volledige terugkoppeling van beide bijeenkomsten. Deelnemers De uitnodiging voor de bijeenkomsten is gedeeld op de socials, de website, in de Mooi Bernheze krant en via de dorpsraden. In totaal waren er bij beide bijeenkomst ongeveer 60 deelnemers aanwezig. De bijeenkomsten Tijdens deze bijeenkomsten werd toegelicht wat participatie nu eigenlijk is. Vervolgens mochten de deelnemers aangeven of ze het eens of oneens waren met een stelling, waardoor hun visie op participatie duidelijk werd. Daarna werden de deelnemers opgedeeld in groepjes. De groepjes mochten aan de slag met een aantal vragen over waarden voor participatie, wat goed werkt of beter kan, de manier van betrokkenheid, het omgaan met input en de ideale samenwerking. Hierna werden de bewonersinitiatieven tegen het licht gehouden met een aantal stellingen. Tot slot kwam het uitdaagrecht aan bod. De gesprekken leverden een aantal terugkerende thema’s op: o Inwoners willen vroeg betrokken worden, met duidelijke uitleg over waar invloed mogelijk is.
Duidelijke kaders helpen om verwachtingen te managen en zorgen ervoor dat duidelijk is waar wel en niet over meegedacht kan worden. o Maatwerk is belangrijk: niet elk onderwerp vraagt dezelfde aanpak. Er is behoefte aan een aanpak die past bij het ontwerp en de situatie. Soms is het goed om een brede groep inwoners te betrekken, soms werkt een kleinere, gerichte aanpak beter. Flexibiliteit is hierbij belangrijk. o Duidelijke, begrijpelijke communicatie en zichtbare terugkoppeling zijn essentieel. Het moet duidelijk zijn waar er ruimte is om mee te denken en waarom bepaalde keuzes worden gemaakt. Dit zorgt ervoor dat mensen zich betrokken blijven voelen. o Participatie vraagt om respect, gelijkwaardigheid en vertrouwen. Samen verantwoordelijkheid dragen staat centraal. Vertrouwen in elkaar is belangrijk om samen tot goede plannen en besluiten te komen. o Eigenaarschap en wederkerigheid worden belangrijk gevonden. Inwoners willen meedenken over wat ze zelf kunnen doen en waar de gemeente nodig is. 32 Over burgerparticipatie In de bijeenkomsten gaven deelnemers aan dat burgerparticipatie voor hen draait om het actief betrekken van inwoners bij beleid, plannen en projecten die hun leefomgeving raken. Daarbij is niet alleen het moment van meedoen belangrijk, maar ook de duidelijkheid vooraf over de ruimte voor invloed.