Notitie ter opiniërende bespreking Inzet egalisatiereserve Transities

Registratienummer:

31928 / 124899

Notitie ter opiniërende bespreking commissie Maatschappij en Bestuur Datum vergadering: Agendapunt: Onderwerp: Portefeuillehouder:

6 januari 2026 8 Inzet egalisatiereserve Transities wethouder Maarten Everling

Heesch, 18 december 2025 Inleiding In de begroting van 2026 kondigden we aan dat er een raadsvoorstel nodig is voor de inzet van de middelen van de egalisatiereserve Transities. U heeft gevraagd om allereerst hiervoor een notitie ter opiniërende bespreking te maken. Wij voorzien hier graag in. Via deze notitie kunnen we met de leden van de commissie Maatschappij en Bestuur opiniërend in gesprek om vervolgens een voorstel over deze inzet te kunnen uitwerken voor de raad van 26 februari 2026. Aanleiding voor een opiniërend gesprek over de inzet van de egalisatiereserve De maatschappelijke opgaven in het sociaal domein zijn complex en raken meerdere leefgebieden tegelijk. Bernheze werkt met het Breed Maatschappelijk Beleid (BMB) om deze uitdagingen integraal en in samenwerking met inwoners en maatschappelijke organisaties aan te pakken. In het Breed Maatschappelijk Beleid staan vier strategische doelen: drie inhoudelijke doelen en een procesdoel: 1. Iedereen kan meedoen en bijdragen 2. Iedereen kan ontspannen en ontmoeten 3. Iedereen kan zich ontwikkelen en ontplooien 4. We werken samen: integraal met inwoners en organisaties Wij zijn door uw raad gemandateerd (sinds 2015) om incidentele uitgaven te doen uit de egalisatiereserve Transities, onder voorwaarde dat deze uitgaven voortkomen uit en passen binnen de kaders van de drie decentralisaties: Jeugdzorg, Wmo en Participatie.

We willen met u in gesprek of we het mandaat van het college kunnen uitbreiden van incidentele uitgaven die voortkomen uit de drie decentralisaties, naar incidentele uitgaven voor de uitvoering van het Breed Maatschappelijk Beleid. We zien namelijk dat de uitdagingen in onze samenleving snel veranderen en impact hebben voor en op onze inwoners. Om goed in te kunnen spelen op die veranderende samenleving, en op signalen en behoeften van onze inwoners, is het gesprek over de wijze van inzet van de egalisatiereserve Transities wenselijk. De huidige inzet hiervan beperkt ons in het goed kunnen inspelen op wat nodig is voor inwoners. Als we inzet van de egalisatiereserve Transities uitbreiden naar incidentele uitgaven voor de uitvoering van het Breed Maatschappelijk Beleid, betekent dit dus een uitbreiding van het huidige mandaat van het college. Wij benadrukken hierbij dat er criteria/uitgangspunten geformuleerd en vastgesteld moeten worden. Criteria die het college kan gebruiken als richtinggevend kader om een zorgvuldige afweging te kunnen maken of er inzet van de

egalisatiereserve mogelijk is. De raad behoudt altijd het budgetrecht en kan besluiten om middelen anders in te zetten. Besluiten die buiten het verleende mandaat vallen, zijn altijd voorbehouden aan de raad. Stand van de reserve Transities De stand van de reserve was eind 2024 € 11.034.000,-. Op basis van de begroting 2025 en de tussentijdse rapportages verwachten we dat het saldo van de reserve eind 2025 stijgt naar € 13.103.000,-.

Scenario’s Scenario 1: De egalisatiereserve blijft uitsluitend beschikbaar voor uitgaven die passen binnen de drie decentralisaties (Jeugd, Wmo, Participatie). Voordelen • Als we het houden bij de huidige inzet dan zijn er duidelijke en meer controleerbare kaders, de drie decentralisaties. Het is helder waarvoor de middelen kunnen worden ingezet. Dit maakt het eenvoudiger om toezicht te houden en verantwoording af te leggen. • Door de reserve niet breder open te stellen, blijven de middelen gericht op de oorspronkelijke wetten/doelen en wordt het risico kleiner dat middelen verspreid raken over (allerlei) projecten, activiteiten en impulsen. • De huidige situatie overeind houden sluit aan bij bestaande afspraken en mandatering. Hiermee is er geen noodzaak om nieuwe criteria of monitoringinstrumenten te ontwikkelen. • We verwachten dat er meer ruimte blijft in het beschikbare budget egalisatiereserve Transities. Dit geeft (meer) ruimte voor uitgaven voor onvoorziene zaken. Nadelen • We hebben beperkte flexibiliteit en kunnen dus minder inspelen op nieuwe maatschappelijke opgaven die domein-overstijgend zijn, zoals preventie, gezondheid en sociale cohesie. Dit zijn belangrijke opgaven, signalen en behoeften van onze inwoners, die onze inwoners raken. • Innovatie en preventie komen moeilijker van de grond.

Projecten die niet binnen de drie wetten vallen, krijgen geen financiering, waardoor kansen voor vernieuwing en vroegsignalering gemist worden. • Door vast te houden aan de huidige inzet voor de drie decentralisaties, blijft de aanpak verkokerd en minder integraal, terwijl maatschappelijke problemen juist samenhangen. • We hebben minder invloed op actuele landelijke bewegingen omdat we niet goed kunnen aansluiten bij landelijke en of regionale ontwikkelingen zoals het Aanvullend Zorg- en Welzijn Akkoord (AZWA), waardoor we in de regionale samenwerking minder regie kunnen nemen.

Scenario 2: De egalisatiereserve wordt niet langer beperkt tot de drie decentralisaties, maar ingezet voor projecten en impulsen die bijdragen aan de strategische doelen van het Breed Maatschappelijk Beleid: meedoen, ontspannen, ontwikkelen en samenwerken. Voordelen

-2-

•

•

•

Meer ruimte voor een integrale aanpak en preventie. Door de reserve breder in te zetten, kunnen we domein-overstijgende projecten en impulsen financieren die problemen voorkomen in plaats van achteraf oplossen. Dit versterkt de sociale basis (preventie) en voorkomt dure zorg op lange termijn. Aansluiting bij actuele maatschappelijke uitdagingen en landelijke bewegingen. Het Breed Maatschappelijk Beleid sluit aan bij landelijke programma’s zoals het Aanvullend Zorg- en Welzijn Akkoord (AZWA). Door flexibel te zijn, kan Bernheze actief meebewegen en regie nemen in regionale samenwerking. Met een bredere inzet van de egalisatiereserve kunnen we projecten en activiteiten ondersteunen die meerdere leefgebieden raken, zoals gezondheid, welzijn en participatie. Dit voorkomt dat middelen blijven hangen in afzonderlijke domeinen en stimuleert samenwerking tussen professionals, vrijwilligers en inwoners.

Nadelen • Omdat er minder strikte afbakening is, zijn er duidelijke criteria/uitgangspunten en monitoring nodig. • We zien een risico van incidentele financiering zonder structurele borging. Omdat de reserve incidenteel is, kunnen succesvolle projecten na afloop van de financiering stoppen. Dit vraagt om verdere uitwerking om succesvolle projecten te kunnen borgen. • Als de inzet verruimd wordt naar incidentele uitgaven voor de uitvoering van het Breed Maatschappelijk Beleid, zijn er meer uitgaven. Doordat er een groter beroep wordt gedaan op deze reserve, zal het budget eerder verminderen. Dit vraagt een zorgvuldige afweging (richtinggevend kader). In gesprek met de commissie Samen met u willen we in gesprek over de mogelijke richtingen en keuzes. We horen graag uw ideeën, standpunten en aandachtspunten. - Hoe kijkt u aan tegen de verschillende scenario’s die zijn geschetst? Welke kansen, aandachtspunten of eventuele alternatieven ziet u daarbij? Daarnaast hebben we aanvullende bespreekpunten om een zo volledig mogelijk beeld te krijgen: - Welke criteria of uitgangspunten vindt u belangrijk of essentieel bij een bredere inzet van de egalisatiereserve? We vinden het belangrijk om van abstracte strategische doelen naar concrete criteria te komen, zodat duidelijk is onder welke voorwaarden de egalisatiereserve kan worden ingezet.

Wij denken dat er criteria nodig zijn die zijn bedoeld als richtinggevend kader om een zorgvuldige afweging te maken. Het gaat om activiteiten of projecten van de gemeente of van derden, waarvoor geldt dat ze moeten bijdragen aan de uitvoering van het Breed Maatschappelijk Beleid. We denken aan een combinatie van kerncriteria die verplicht zijn en wegingscriteria die meegenomen worden in de beoordeling. Een project zou in ieder geval moeten voldoen aan de kerncriteria. Voor de overige criteria geldt: hoe meer criteria worden ingevuld, hoe sterker de onderbouwing. Kerncriteria: 1. De activiteit of project draagt bij aan één of meerdere van de strategische doelen van het BMB: - Meedoen: sluit aan bij en of vergroot participatie van inwoners, inclusief kwetsbare groepen.

-3-

2.

Ontspannen: bevordert welzijn, ontspanning en sociale verbinding. Ontwikkelen: stimuleert persoonlijke groei, talentontwikkeling of educatie. Samenwerken: versterkt samenwerking tussen inwoners, organisaties en gemeente. Uit de reserve worden geen structurele uitgaven gedaan.

Wegingscriteria: 3. De activiteit of project is toegankelijk voor een brede doelgroep in de gemeente Bernheze. 4. Verwachte maatschappelijke impact is duidelijk omschreven. 5. Er is een plan om resultaten te monitoren of evalueren. 6. De activiteit of project sluit aan bij de behoeften van inwoners van Bernheze. Er is draagvlak in de gemeenschap. 7. De activiteit of project wordt uitgevoerd in samenwerking met lokale partners (verenigingen, welzijnsorganisaties, inwoners). Er is sprake van gezamenlijke verantwoordelijkheid en betrokkenheid. Kunt u hierop reflecteren en ziet u nog wijzigingen en of aanvullingen hierop? -

Hoe gaan we om met het gegeven dat het incidentele financiering is? De middelen uit de egalisatiereserve zijn incidenteel van aard. Dit betekent dat projecten niet structureel kunnen worden voortgezet. - Hoe ziet u de inzet van de incidentele uitgaven? - Is structurele financiering van een project of activiteit (indien van toepassing, na een succesvolle evaluatie) via de Planning en Control Cyclus voldoende om invulling te geven aan uw budgetrecht, of ziet u andere of aanvullende instrumenten?

-

Welke rol ziet de raad voor zichzelf bij het stellen van kaders en het monitoren van de inzet?

Vervolg Na de bespreking in de commissie Maatschappij en Bestuur op 6 januari, bereiden wij een voorstel voor. Op basis daarvan kan de raad dan op 26 februari een besluit nemen over de inzet van de egalisatiereserve Transities.

Burgemeester en wethouders,

Peggy Hurkmans secretaris

Mark de Man burgemeester

-4-