Koersdocument inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028

Koersdocument

Inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 Zorg, opvang en ondersteuning voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid Regio Brabant Noordoost-Oost

Inhoud 1. Inleiding

3

1.1 De koers

3

1.2 De ambitie

3

1.3

3

Samenhangende notities: governance – beleid – uitvoering

2. De doelgroep

5

2.1

Inwoners met een psychische kwetsbaarheid

5

2.2

Bepalen van de ondersteuningsbehoefte

5

2.3

Duiding van de doelgroep naar ondersteuningsbehoefte

5

3. Ontwikkelingen en risico’s

7

3.1 Maatschappelijke ontwikkelingen

7

3.2

Hervormingen in de geestelijke gezondheidszorg (GGZ)

8

3.3

Toename van de grootstedelijke problematiek

10

4. Schaarste en verdelingsvraagstukken 4.1

Beleidsuitgangspunten bij schaarste en verdelingsvraagstukken

5. Beleidsuitgangspunten en ambities 5.1

Omgang met inwoners met een psychische kwetsbaarheid

11 11 14 14

5.2 Samenwerking tussen gemeenten

14

5.3 Samenwerking in de keten

15

5.4

Reguliere geïndiceerde Wmo-ondersteuning

16

5.5

Steunstructuren en basis op orde in elke gemeente

17

5.6 Regionaal specialistisch vangnet

18

5.7

Beschermd Wonen en de doordecentralisatie

19

5.8 Aanpak dak- en thuisloosheid

21

5.9

Transformatie van de Maatschappelijke Opvang

22

5.10

Meldpunt Zorg en Overlast/Bemoeizorg/Wvggz

23

5.11

Preventie in het regionaal vangnet

24

5.12

Zorg & Veiligheid

25

5.13

Inkoop en contractmanagement

26

6. Van beleid naar uitvoering

27

6.1

Regionale ontwikkelagenda voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid

27

6.2

Regionaal plan van aanpak dak- en thuisloosheid

27

7. Financiële kaders

27

7.1

Doordecentralisatie van Beschermd Wonen

27

7.2

Begroting specialistisch vangnet 2024-2025

29

Koersdocument Inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 | 2

1. Inleiding Gemeenten zijn op grond van de Wmo 2015 verantwoordelijk

1.2

De ambitie

voor de ondersteuning van inwoners met een psychische

In de regio Brabant Noordoost-Oost voeren wij de opvang-

kwetsbaarheid. Hierbij gaat het onder andere om de uitvoe-

en ondersteuningstaken voor inwoners met een psychische

ring van Beschermd Wonen, Maatschappelijke Opvang en het

kwetsbaarheid uit op basis van de volgende gezamenlijke

bevorderen van de openbare geestelijke gezondheidszorg. In

ambitie:

de regio Noordoost-Brabant Oost voert Centrumgemeente Oss de hiervoor genoemde taken uit.

Mensen met een psychische kwetsbaarheid in de regio Brabant Noordoost-Oost wonen zo veel mogelijk thuis, zijn

Onder inwoners met een psychische kwetsbaarheid verstaan

hierbij zoveel mogelijk zelfredzaam en participeren naar

we mensen met een psychische aandoening en/of psychoso-

vermogen. De zorg en ondersteuning die iemand hierbij

ciale problemen, al dan niet in combinatie met verslavings-

nodig heeft, wordt in samenhang geboden en is herstel-on-

problematiek en/of een licht verstandelijke beperking (ook

dersteunend. Daar waar inwoners (tijdelijk) niet zelfstandig

wel dubbel-/triple problematiek genoemd) en/of dak- en

kunnen wonen of het hen niet lukt om op eigen kracht te

thuisloosheid.

zorgen voor een dak boven het hoofd, zijn er voldoende

1.1

passende (tijdelijke) opvangvarianten beschikbaar.

De koers

Met de visie van Commissie Dannenberg (2015) is er landelijk

Door de samenwerking in de regio ook na doordecentralisatie

een beweging op gang gekomen die uitgaat van positieve

voort te zetten, borgen we beschikbare en passende specia-

gezondheid, herstel-ondersteunende zorg, normalisatie en

listische zorg voor onze inwoners en sturen we gezamenlijk

inclusie. Waar voorheen de focus van beleidsmakers gericht

op de ketensamenwerking tussen het sociaal domein, het

was op het inkopen van de (gemeentelijke) zorg, is de focus

medisch domein en het veiligheidsdomein.

verlegd naar het perspectief van de inwoner en zijn omgedoen? Het landelijk beleid richt zich meer dan voorheen op

Samenhangende notities: governance – beleid – uitvoering

normalisatie en inclusie van inwoners met een psychische

Wij kiezen er in deze notitie voor het Koersdocument uit 2019

kwetsbaarheid. Dit vraagt om een transformatie van bestaan-

te actualiseren. Hier voegen we de beleidsmatige uitgangs-

de voorzieningen waarbij het opvangen, ondersteunen en be-

punten uit de Ontwikkelagenda (2020), Brede aanpak dak- en

schermen van kwetsbare inwoners midden in de samenleving

thuisloosheid (2021) en de actuele ontwikkelingen en opgaven

plaatsvindt in diverse woonvarianten, flexibele herstelonder-

in de samenleving aan toe. Actuele opgaven zijn o.a. het

steuning is daarbij (op afroep) beschikbaar. Om deze nieuwe

landelijke programma “iedereen onder een dak”, de transfor-

koers vorm te geven kiest de overheid er voor geleidelijk de

matie van de Maatschappelijke Opvang, de doordecentralisatie

uitvoering en financiën voor Beschermd Wonen neer te leggen

van Beschermd Wonen en de samenwerking tussen Zorg &

bij alle gemeenten. Het Rijk noemt dit een doordecentralisa-

Veiligheid. Het betreft hier nadrukkelijk geen nieuwe koers,

tie, maar verplicht tegelijkertijd de gemeenten om regionaal

maar een actualisatie van de ingeslagen koers voor de periode

samen te werken om deze zorg beschikbaar te houden voor

2024-2028.

ving. Wat heeft de inwoner nodig om mee te kunnen (blijven)

1.3

alle inwoners. De regio Brabant Noordoost-Oost kiest ook na de doordecentralisatie voor een regionale samenwerking in

De wijze waarop de samenwerking er idealiter uitziet staat

de bestaande centrumgemeenteconstructie voor de uitvoering

omschreven in de in 2020 vastgestelde ‘Ontwikkelagenda voor

van opvang en specialistische ondersteuning voor inwoners

zorg, opvang en ondersteuning voor inwoners met een psy-

met een psychische kwetsbaarheid. Deze koers is in de afgelo-

chische kwetsbaarheid’. Deze uitvoeringsagenda is in de regio

pen jaren ingezet en bekrachtigd door de Gemeenteraden door

Brabant Noordoost-oost het ‘Regioplan’ zoals verplicht is door

het vaststellen van de ‘Ontwikkelagenda voor zorg, opvang en

het Rijk in het kader van de landelijke Norm van Opdrachtge-

ondersteuning van inwoners met een psychische kwetsbaar-

verschap1 2. Dit plan is door het Landelijk Transitieteam van

heid’ in 2020/2021.

VNG en VWS aangedragen als goed voorbeeld tijdens het landelijk bestuurlijk overleg in het kader van de doordecen-

1 2

De regio Brabant Noordoost-oost bestaat uit de gemeenten: Bernheze, Boekel, Land van Cuijk, Maashorst en Oss. Norm voor Opdrachtgeverschap: dit zijn door het Rijk opgelegde normen die richting geven aan de verplichte samenwerking tussen gemeenten bij het organiseren en inkopen van beschermd wonen en maatschappelijke opvang.

Koersdocument Inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 | 3

tralisatie en is nog steeds actueel. Daarom verlengen we dit uitvoeringsplan met de periode van dit koersdocument. Voor de komende vijf jaar staan onze regionale Wmo-kaders in vijf samenhangende notities: 1. Het Beleidskader Wmo regio BNO-O 2024-2028 met daarin de beleidskaders Wmo voor de regio.

2. Dit Koersdocument Inwoners met psychische kwetsbaarheid 2024-2028 omdat de opgaven omvangrijk zijn in de komende jaren, is gekozen voor een aparte beleidsnotitie. 3. De Regionale ontwikkelagenda voor zorg, opvang en ondersteuning van inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 is het uitvoeringsplan van voorliggend koersdocument, tevens ‘Regioplan’ voor de doordecentralisatie. Dit plan wordt verlengd tot 2028. 4. De Centrumregeling Wmo regio BNO-O 2024-2028: Hierin staan de juridische samenwerkingsafspraken en governance-structuur van de inkoop en contractering Wmo BNO-O voor de periode 2024-2028. 5. Het Inkoopplan Wmo BNO-O 2024-2025: Hierin omschrijven we over een periode onder welke voorwaarden de inkoop en contractering plaatsvindt en vertalen we de beleidsambities naar inkoopopdrachten. Dit is het uitvoeringsplan van de Centrumregeling.

Koersdocument Inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 | 4

2. De doelgroep 2.1

Inwoners met een psychische kwetsbaarheid

1. Inwoners redden zichzelf De draaglast en draagkracht zijn hier in balans. Het gaat om inwoners met een psychische kwetsbaarheid die het redden

De term psychisch kwetsbare inwoners is een abstract en

op eigen kracht vanuit hun eigen mogelijkheden, met hulp

breed begrip. We spreken van psychisch kwetsbare inwoners

van het sociaal netwerk en informele ondersteuning.

wanneer inwoners kampen met psychosociale en/of psychische problemen al dan niet in combinatie met psychiatrische

2. Inwoners hebben een lichte ondersteuningsvraag

problemen, verslavingsproblemen en/of een licht verstandelij-

Hierbij is de draaglast hoger dan de draagkracht. De inwo-

ke beperking (LVB). We kiezen voor een bredere omschrijving

ner redt het niet meer op eigen kracht. Er is behoefte aan

dan inwoners met een ernstig psychiatrische aandoening

lichte hulp en ondersteuning.

(EPA). De doelgroep waar het om gaat is groter en deze benaming, inwoners met een psychische kwetsbaarheid, sluit

3. Inwoners hebben een intensieve/specialistische onder-

beter aan bij de visie op positieve gezondheid en de herstel-

steuningsvraag – deze is planbaar

gerichte benadering. In lijn met deze benaderingen kijken we

Bij deze inwoners is de draaglast beduidend hoger dan de

niet in termen van stoornissen en aandoeningen naar onze

draagkracht. Er is risico op escalatie en daarom is tijdige

inwoners, maar gaan we uit van wat iemand wel kan en welke

inzet van intensieve en/of specialistische zorg en behan-

ondersteuningsbehoefte iemand heeft. Landelijk is er meer

deling nodig ter voorkoming van escalatie en gericht op

aandacht gekomen voor deze doelgroep. Er vindt meer sturing

‘normalisatie’.

plaats vanuit gemeenten, omdat de kwaliteit van leven van inwoners met een psychische kwetsbaarheid achterblijft in

4. Inwoners hebben behoefte aan onplanbare 24-uurs

vergelijking met andere inwoners. Samen met de maatschap-

beschikbare ondersteuning

pelijke ontwikkelingen is het van belang dat we specifiek voor

Hierbij is de draagkracht zeer beperkt en inwoners hebben

deze doelgroep inzetten op normalisering, inclusie, voldoende

24 uur per dag beschikbare zorg en toezicht nodig. Als dit

en passende huisvesting, passend werk, opleiding of dagbe-

blijvend is, is voor deze doelgroep de Wlz voorliggend.

steding en voorzieningen in de wijk.

2.2

Bepalen van de ondersteuningsbehoefte

5. Zorgmijders die niet kunnen: er is gebrek aan inzicht in ziektebeeld en eigen mogelijkheden

Om de ondersteuningsbehoefte te kunnen inschatten gaan we

Verschil met 3 en 4 is dat inwoners zelf geen hulpvraag

uit van de theorie van draagkracht en draaglast. In het leven

kunnen stellen. Zij willen geen hulp, hebben geen vertrou-

van inwoners ontstaat balans als hun draaglast (risicofacto-

wen in hulpverlening of weerstand hiertegen, bijvoorbeeld

ren) en draagkracht (beschermende factoren) in evenwicht

vanuit een ernstige verslaving of psychiatrische aandoe-

zijn. De draagkracht bestaat uit wat iemand aan kan, zijn pres-

ning. Inwoners zijn zorgmijdend maar redden het niet zon-

tatie, uithoudingsvermogen en zijn competenties. Draagkracht

der intensieve/specialistische ondersteuning en zorg of 24

ontstaat door het mobiliseren van de eigen kracht en hulp-

uurs beschikbare ondersteuning. Er is sprake van teloor-

bronnen, zoals veerkracht en eigenwaarde, hulp van personen

gang en/of zelfverwaarlozing en/of schade aan zichzelf.

uit het sociaal netwerk of door professionals die de problemen kunnen compenseren. De draaglast bestaat uit het totaal

6. Zorgmijders die geen zorg willen: inwoners verzetten

van eisen die aan iemand worden gesteld. Deze eisen liggen

zich tegen alle vormen van zorg en autoriteit en veroorza-

op verschillende gebieden: lichamelijk, geestelijk, sociaal of

ken overlast of gevaar voor zichzelf en anderen

maatschappelijk.

Inwoners hebben intensieve/specialistische ondersteuning

2.3

Duiding van de doelgroep naar ondersteuningsbehoefte

en zorg of 24-uurs beschikbare ondersteuning nodig, maar accepteren dit niet. Er is sprake van teloorgang, zelfverwaarlozing, overlast en/of veiligheidsproblemen. Deze groep

Op basis van ervaringen in onze uitvoeringspraktijk onder-

komt veelal in aanraking met politie en justitie. Verschil

scheiden we de volgende zes groepen binnen de doelgroep.

tussen 5 en 6 is dat deze inwoners overlast en schade bij

Daarbij hanteren wij een opbouw van lichte ondersteuningsbe-

anderen of in de samenleving veroorzaken.

hoefte naar zware ondersteuningsbehoefte en in aanpak van normalisatie naar escalatie:

Koersdocument Inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 | 5

Dit is een omschrijving van de verschillende kenmerken van

In bijlage 3 is een deel van de factsheet 2021 van de regionale

de doelgroep. De omschrijving is bedoeld om de problema-

monitor voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid

tiek en verschillen in ondersteuningsbehoefte te duiden. De

opgenomen. Hierin wordt een breder beeld geschetst van de

situatie van inwoners met een psychische kwetsbaarheid is

doelgroep inwoners met een psychische kwetsbaarheid met

bijna nooit statisch. Kwetsbaarheid en ondersteuningsbehoef-

aantallen.

ten veranderen door de tijd. Daarom is het van belang om inwoners zo min mogelijk in hokjes te plaatsen en zorg en

Naast de hier benoemde doelgroep, is er in de opgaven aan-

passende ondersteuning laagdrempelig en flexibel te organi-

dacht voor andere doelgroepen en hún behoeften, draaglast

seren. Daarbij zal er altijd een groep inwoners zeer kwetsbaar

en draagkracht. Denk hierbij aan naasten, mantelzorgers,

blijven. Is dit het geval, dan richten we ons vooral op het

omwonenden, buurten en wijken, zorgaanbieders en keten-

stabiel houden van de situatie, het voorkomen van escalatie

partners.

en het beperken van veiligheidsrisico’s. Het is op basis van beschikbare data niet mogelijk om concrete aantallen te plaatsen bij de categorieën, omdat deze omschrijving nieuw is en omdat situaties/ondersteuningsbehoeften van inwoners wisselen per moment. Wat we wel weten is het regionale bereik het specialistisch vangnet:

Figuur 1: Duiding groepen psychisch kwetsbare inwoners

Figuur 2: Bereik specialistisch vangnet regio Brabant Noordoost-oost in aantal inwoners, jaar 2021

Bereik specialistisch vangnet

Aantal inwoners

Toelichting

Beschermd Wonen 24 uurs

99

24 uurs toezicht en nabijheid

Beschermd Wonen op afroep

183

Op afroep beschikbaar

Wonen met ondersteuning

84

Minder begeleiding dan bij op afroep

Maatschappelijke Opvang

280

Incl. crisisopvang, kleinschalige opvang

Nachtopvang

187

Ook wel passantenverblijf genoemd

Meldingen bij Meldpunt Zorg & Overlast (Wvg-

± 1000

± 30% krijgt kortdurende interventie door

gz, bemoeizorg, MICT)

interventieteam (MICT), ± 10% bemoeizorg

Time-out voorziening (2022)

± 22

Totaal bereik

855

Eerste jaar open in 2022 intramuraal bereik

1.688 inclusief meldpunt

Schatting jaarlijks bereik intramuraal Schatting jaarlijks bereik inclusief meldingen

Koersdocument Inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 | 6

3. Ontwikkelingen en risico’s 3.1

Maatschappelijke ontwikkelingen

c. Inwoners die tot deze doelgroep behoren kunnen vaak

Er zijn verschillende maatschappelijke ontwikkelingen die inwo-

alleen reageren op woningen in het goedkoopste seg-

ners met een psychische kwetsbaarheid in de komende jaren

ment. Het aanbod in dit segment is zeer beperkt. Dit

gaan raken en die van invloed zullen zijn op de beschikbaarheid

geldt onder andere voor kwetsbare jongeren die zeer

en kwaliteit van zorg voor deze doelgroep. Hieronder benoemen

moeilijk passende huisvesting kunnen vinden.

we de belangrijkste, maar deze opsomming is niet uitputtend.

d. Inwoners vinden moeilijker een woning door onder andere een overlastverleden of contra-indicaties zoals

3.1.1 Mentale gezondheid

een specifieke zorgbehoefte of een verslaving.

De mentale gezondheid van veel mensen in Nederland staat onder druk. Er bestonden al langer zorgen, maar de corona-

2. Psychisch kwetsbare inwoners hebben vaker te maken

crisis heeft problemen met de mentale gezondheid verergerd.

met een opeenstapeling van problematiek waardoor het

De samenleving is daarnaast steeds ingewikkelder geworden.

lastiger is om huisvesting te behouden:

Het stelt hoge eisen aan inwoners en legt een grote nadruk

a. Er is vaker sprake van financiële problemen of onvol-

op prestaties, zelfredzaamheid en verdraagzaamheid. Met de

doende bestaanszekerheid waardoor het risico groter

huidige inflatie en de stijgende prijzen voor levensonderhoud

is de woning te verliezen.

is daarnaast een toename van financiële problemen en een

b. Door sociale problemen al dan niet in combinatie met

toename van de schuldenproblematiek te verwachten. De

onbegrepen of afwijkend gedrag kan overlast ontstaan

bestaanszekerheid van inwoners staat onder druk en dit heeft

voor de omgeving, met escalaties en/of huisuitzetting

gevolgen voor de mentale gezondheid.

als risico. c. Deze groep komt vaker in tijdelijke of suboptimale

Depressie, angststoornissen en problemen met alcohol en

huisvesting terecht die niet duurzaam is, waardoor er

drugs treffen jaarlijks zo’n 1,8 miljoen Nederlanders in de

geen stabiele situatie ontstaat.

leeftijdsgroep van 18 tot 65 jaar. Ongeveer 840.000 jongeren ervaren mentale uitdagingen en/of klachten en 1 op de 15

3. Druk op wijken neemt toe:

jongeren in Nederland kampt met een depressie. Tegelijkertijd

a. Het aanbod van woningen of woonplekken voor deze

neemt de sociale cohesie af en neemt de druk op de arbeids-

doelgroep concentreert zich vaak in toch al kwetsbare

markt toe. In 2019 hadden 1,3 miljoen mensen last van burn-

wijken waardoor het risico toeneemt dat het niet lukt

out klachten. En dat terwijl een goede mentale gezondheid

om zich hier duurzaam te vestigen of er een cocktail

geassocieerd is met een 15 tot 20 jaar langere levensverwach-

ontstaat van problematieken in een wijk waardoor

ting, onder meer door een sneller herstel van lichamelijke ziekten (bron: CBS). Door de afnemende mentale gezondheid

overlast ontstaat. b. Een deel van deze inwoners heeft behoefte aan een

heeft het kabinet een landelijke aanpak voor de komende

ander type huisvesting omdat hun leefstijl niet past of

jaren aangekondigd: ‘Mentale gezondheid: van ons allemaal’.

niet geaccepteerd wordt in een reguliere woonwijk. c. Gemeenten constateren een dilemma van een groei-

3.1.2 Tekort aan woningen

ende overlastgevende groep in wijken, die al dan niet

Inwoners met een psychische kwetsbaarheid zijn kwetsbaar-

door onbegrepen en/of onaangepast gedrag, de druk

der op de woningmarkt. De krapte op de woningmarkt zorgt

op de leefbaarheid van wijken doet toenemen. Het ont-

ervoor dat zij nog moeilijker aan een woonplek komen of

breekt hierbij vaak aan een gedwongen justitieel kader

deze moeilijk kunnen behouden. Een aantal knelpunten op de

en toereikende maatregelen in het vrijwillig kader om

woningmarkt raakt deze groep in het bijzonder.

in te grijpen.

1. De schaarste aan (sociale) huurwoningen: a. Er is een beperkt aantal sociale huurwoningen dat be-

4. Druk op opvangvoorzieningen: a. Gebrek aan woningen of langere wachttijden leiden tot

schikbaar komt waarbij deze verdeeld moeten worden

een tragere doorstroom in onder andere de Maat-

tussen diverse voorrangsgroepen en mensen op de

schappelijke Opvang en Beschermd Wonen waardoor

reguliere wachtlijst.

de beschikbaarheid van plekken in deze voorzieningen

b. Reguliere wachttijden voor sociale huurwoningen zijn lang, waardoor deze groep eigenlijk alleen in aanmerking komt middels bijzondere voorrang.

onder druk komt te staan. b. De Maatschappelijke Opvang is bedoeld voor inwoners die dak- of thuisloos zijn en daarnaast problematiek

Koersdocument Inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 | 7

hebben op meerdere leefgebieden. Door schaarste op

De volgende hervormingen raken daarbij het sociaal domein:

de woningmarkt willen soms ook andere groepen een beroep doen op opvang. Denk daarbij aan groepen die

3.2.1 De ambulantisering van de GGZ

eigenlijk alleen een woonvraag hebben zoals inwoners

Dit is het proces van afbouw van intramurale GGZ plaatsen

(soms met kinderen) na een echtscheiding of inwoners

en de opbouw van de ambulante zorg, in het bijzonder voor

die geen duurzame huisvesting kunnen vinden. Deze

mensen met ernstige psychische problemen. De GGZ biedt

mensen komen in aanleg niet in aanmerking voor

vaker ambulante behandeling in de thuissituatie aan en

opvang, maar kunnen hierdoor wel het risico lopen dat

minder inwoners worden met intramurale zorg geholpen. Dit

problemen verergeren.

vraagt een goede samenwerking met het sociaal domein, het

c. Daarnaast zijn er groepen die volgens de Wmo

opbouwen van steunstructuren in de wijk, GGZ-consultatie in

niet-rechthebbend zijn voor opvang, zoals arbeidsmi-

de wijk, goede samenwerking met het medisch- en veilig-

granten die na verlies van werk ook hun woning ver-

heidsdomein, acceptatie van en draagvlak voor inwoners met

liezen of ongedocumenteerden. Zij zijn soms psychisch

een psychische kwetsbaarheid (anti-stigmatisering), etc. Deze

kwetsbaar en niet zelfredzaam en raken hierdoor in

onderwerpen komen terug op de samenwerkingsagenda met

problemen en/of veroorzaken overlast.

GGZ-aanbieders in de regio.

3.1.3 Krapte op de arbeidsmarkt

3.2.2 De hervorming van de langdurige GGZ

De beschikbaarheid en kwaliteit van zorg voor inwoners met

Vanaf 2021 is de Wet langdurige zorg (Wlz) opengesteld voor

een psychische kwetsbaarheid staat de komende tijd onder

mensen die vanwege een psychische stoornis blijvend behoef-

druk. Net zoals in andere sectoren heeft dit te maken met

te hebben aan permanent toezicht of 24 uur per dag zorg in de

het tekort aan gekwalificeerd personeel door de krapte op de

nabijheid. Deze zorg werd tussen 2015 en 2020 geleverd door

arbeidsmarkt. Met name gekwalificeerd personeel voor spe-

de Centrumgemeenten in de vorm van Beschermd Wonen bin-

cialistische zorg is moeilijk te vinden, het verloop is groot en

nen de Wmo. Deze openstelling en het doorvoeren van deze

aanbieders in de regio geven aan deze problemen te zien als

veranderingen heeft twee jaar geduurd. Gevolgen van deze

een risico voor de beschikbaarheid, continuïteit en kwaliteit

hervorming in de regio Brabant Noordoost-Oost zijn:

van zorg.

•

De groep die uitgestroomd is, is veel groter dan landelijk werd verwacht. In deze regio zijn ongeveer 150 van de

3.2

BW-cliënten uitgestroomd naar de Wlz (± 33%). De financie-

Hervormingen in de geestelijke gezondheidszorg (GGZ)

Verschillende landelijke transities in de GGZ zijn in de afgelo-

ring van het Rijk is hier vervolgens op aangepast door een uitname uit het gemeentefonds bij Centrumgemeente Oss. •

Van veel voormalige Beschermd Wonen-cliënten is slechts

pen jaren in gang gezet. Denk hierbij aan veranderingen in de

de financiering omgeklapt naar de Wlz. Zij zijn zorg blijven

Wet langdurige zorg (intramurale 24-uurs zorg), Zorgverzeke-

ontvangen van dezelfde zorgaanbieder, op dezelfde plek.

ringswet (behandeling) en de Wvggz en Wzd (verplichte zorg

Daardoor is het aantal beschikbare plekken voor Be-

vanuit Wlz, Zvw en Wmo). Doel van deze hervormingen is:

schermd Wonen in de Wmo regionaal afgenomen.

•

het zo lang mogelijk thuis blijven wonen;

•

zo zelfstandig mogelijk kunnen (blijven) meedoen van

zienlijk hogere eigen bijdrage betalen. Dit kan in sommige

mensen met een beperking en/of stoornis;

gevallen leiden tot een situatie waarin de inwoner er voor

veranderde visie op ziekte en gezondheid: psychiatrische

kiest geen Wlz-indicatie aan te vragen, terwijl deze zorg

problematiek is niet altijd ‘beter te maken’. Vooral als de

wel noodzakelijk is. Ook kan het leiden tot de situatie dat

mentale problematiek veroorzaakt wordt door sociale

de inwoner onnodig lang binnen Beschermd Wonen en

problemen is medicalisering en GGZ behandeling niet

dus binnen het Wmo-kader verblijft, waardoor er geen

altijd effectief en kunnen verwachtingen van de 2e lijns

plekken beschikbaar komen voor andere inwoners die dit

GGZ niet worden waargemaakt. Een brede aanpak van

nodig hebben. Dit kan leiden tot wachtlijsten.

•

zowel de mentale gezondheid als de sociale problemen is •

•

•

•

Cliënten die toegang tot de Wlz krijgen, gaan een aan-

Voor nieuwe cliënten (na 2021) die een indicatie Wlz van

dan effectiever;

het CIZ ontvangen en een woon-/zorgplek nodig hebben,

veranderde visie op het bieden van GGZ zorg: uitgangs-

is vaak geen intramurale plek beschikbaar in de regio of

punt is dat behandeling en opname in principe tijdelijk

gelden lange wachtlijsten. Dit is een landelijk probleem.

zijn en dat het accepteren van en leren omgaan met een

Zorgverzekeraars geven aan op korte termijn geen

beperking/stoornis in de eigen leefomgeving effectiever is

nieuwe plekken te kunnen realiseren in de regio, maar (h)

voor een duurzaam herstel;

erkennen de problemen wel. Deze groep komt nu vaak in

het betaalbaar houden van de zorg.

de Maatschappelijke Opvang terecht, maar daar kan geen

Koersdocument Inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 | 8

passende zorg, benodigde veiligheid of prikkelarme om-

te vinden. Het blijkt echter lastig om de gezamenlijke ver-

geving geboden worden. Dit veroorzaakt oneigenlijke en

antwoordelijkheid te verbreden naar co-financiering met

tegelijkertijd onvermijdelijke druk op het sociaal domein.

zorgverzekeraars en/of ontschotte financiering. 3. Hoewel de ambities in de samenwerking tussen gemeen-

3.2.3 Landelijke evaluatie van de Wet verplichte GGZ

ten en GGZ – en verslavingszorgaanbieders er vaak wel

Op 1 januari 2020 trad de Wet verplichte geestelijke gezond-

zijn, ontbreekt het deze zorgaanbieders aan betaaltitels/

heidszorg (Wvggz) in werking. De uitvoering van deze Wet

financiering/ruimte om capaciteit in te zetten vanuit de

kwam deels bij gemeenten en deels bij GGZ- en verslavings-

Zorgverzekeringswet om hierin echt stappen te kunnen

zorgaanbieders te liggen. Uit een onlangs landelijk gehouden

zetten. Gemeenten hebben niet de financiële ruimte om

evaluatie zijn verschillende knelpunten gekomen:

deze structuren alleen te bouwen.

•

• •

Er zijn onvoldoende mogelijkheden om soepel te schake-

forensische bedden en autismezorg. Onduidelijk is wat het

(Wet zorg en dwang – Wzd).

effect is op de beschikbaarheid van deze zorg voor inwo-

Er is een sterke stijging van de regeldruk en administra-

ners in deze regio. Het risico bestaat dat inwoners lang op

tieve lasten.

zoek zijn naar passende zorg en afbouw leidt tot druk in

De ingewikkelde wetgeving is in de praktijk lastig voor

het sociaal domein.

professionals en roept veel vragen op. •

4. De volgende GGZ-zorg is in de regio afgebouwd: (trans-)

len tussen verplichte zorg (Wvggz) en gedwongen zorg

5. Verkorten behandelduur in GGZ-crisis en HIC (high inten-

Op een aantal belangrijke doelstellingen van de wetge-

sive care) GGZ. Deze zijn gericht op stabilisatie op de korte

ving is nog onvoldoende vooruitgang geboekt. Dit gaat

termijn. Randvoorwaarden voor duurzame uitstroom naar

onder meer om het terugdringen van dwang, de ver-

huis zijn niet altijd gewaarborgd. Als er bijvoorbeeld geen

schuiving van intramurale naar ambulante zorg en het bij

sprake is van duurzame huisvesting belanden dakloze

de besluitvorming betrekken van de wensen en voorkeu-

inwoners met aanzienlijke psychiatrische problemen in de

ren van patiënten.

Maatschappelijke Opvang, die op deze problematiek niet is toegerust.

Naast bovenstaande, zijn ook regionaal en lokaal aandachts-

6. Het is moeilijk om aan gekwalificeerd personeel te komen.

punten te benoemen:

Op dit moment gaan de afbouw van intramurale bedden en de

•

Juridische kaders om te handelen en ieders verantwoor-

krimpscenario’s harder dan het opbouwen van steunstructu-

delijkheden zijn niet altijd duidelijk voor professionals.

ren in de wijken. Deze druk wordt gevoeld door sociale teams,

•

Het uitwisselen van informatie verloopt niet altijd naar wens.

ketenpartners en gemeenten. Een intensieve samenwerking

•

Nog niet in elke gemeente zijn de randvoorwaarden,

tussen het medisch-, sociaal- en veiligheidsdomein en de sa-

zoals het regelen van de ‘essentiële voorwaarden’ goed

menwerking tussen gemeenten, zorgaanbieders en zorgverze-

geregeld.

keraars is noodzakelijk om de GGZ-zorg en ondersteuning aan

De Wvggz vraagt veel capaciteit van GGZ en verslavings-

inwoners op peil te houden in de regio.

•

zorg. •

Er is een tekort aan beveiligde bedden.

3.2.5 Visie op de GGZ Wanneer inwoners ontsporen wordt vaak een beroep gedaan

3.2.4 Ontwikkelingen GGZ in de regio

op de 2e lijns specialistische GGZ. Met de lange wachttijden

Naast bovenstaande ontwikkelingen, spelen er ook regionale

en veelheid aan problematieken, komt steeds meer het besef

ontwikkelingen die de ondersteuning en zorg aan inwoners in

dat het niet allemaal psychiatrie is dat er speelt, maar veel

de regio (gaan) raken:

inwoners ook uitvallen door bijvoorbeeld sociale problemen of

1. Er zijn in de regio lange wachtlijsten in de basis GGZ en in

de complexiteit van de samenleving. Psychisch kwetsbaar kan

de specialistische GGZ - ook dit is een landelijke tendens.

ook maatschappelijk kwetsbaar zijn. Problemen worden beïn-

Inwoners moeten daardoor lang wachten op passende

vloed door bijvoorbeeld de sociale omgeving of (een stapeling

zorg, waardoor problemen verergeren en kunnen leiden

van) sociale problemen. Of dit leidt tot uitval is weer afhanke-

tot escalatie, overlast of veiligheidsrisico’s. Door het

lijk van draaglast en draagkracht. Medicalisering en behande-

uitblijven van noodzakelijke GGZ-zorg neemt de druk bij

ling is daarbij niet altijd de oplossing. Zo leiden verloedering

huisartsen en in het sociaal domein toe en zien professio-

en onveiligheid in een wijk tot wantrouwen en agressie. En

nals zoals ketenpartners, sociale teams en preventieme-

leiden armoede en chronische stress tot verminderde zelf-

dewerkers hun caseload complexer worden, waar zij niet

regulering van inwoners. Of kan een straatcultuur leiden tot

op toegerust zijn.

antisociaal gedrag onder jongeren. De sociale omgeving is dus

2. In de regio bestaat de ambitie om Netwerkpsychiatrie en GGZ in de wijk te organiseren. Partijen weten elkaar hierin

van invloed op het gedrag en het welzijn van inwoners. Binnen de GGZ en bij gemeenten komt steeds meer het besef dat

Koersdocument Inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 | 9

randvoorwaarden, zoals een dak boven het hoofd, financiële

Deze inwoners blijven ronddraaien in het huidige zorg-, veilig-

zekerheid, een passende daginvulling of werk, mogelijkheden

heids- en opvangsysteem en zetten de leefbaarheid in wijken

voor ontmoeting, sport of participatie onmisbare onderdelen

en dorpen ernstig onder druk. In het rapport worden verschil-

zijn voor een geslaagde (vervolg op) behandeling, norma-

lende adviezen gedaan hoe de regio in de komende jaren tot

lisatie en herstel. Dit kan het medisch domein niet alleen.

duurzame oplossingen kan komen.

Daarvoor is samenwerking nodig met het sociaal domein.

3.3

Toename van de grootstedelijke problematiek

Dit alles leidt er toe dat we in de regio Brabant Noordoost-Oost een toename van grootstedelijke problematiek ervaren. Dit heeft zich in de laatste jaren ook verplaatst naar

Onder andere door bovenstaande ontwikkelingen zien we een

de kleine gemeenten in de regio. Waar deze regio tot twee jaar

toenemende groep inwoners met een psychische kwetsbaar-

geleden nog bekend stond als plattelandsregio, zien we nu dat

heid in het sociaal domein of bij andere ketenpartners terecht

inwoners niet meer opgevangen kunnen worden in omliggen-

komen. Deze ontwikkelingen brengen schaarste met zich

de grote steden zoals Eindhoven, Den Bosch en Nijmegen. Ook

mee. En het brengt risico’s met zich mee, omdat gemeenten

deze regio’s kampen met dezelfde problematiek en een tekort

of andere ketenpartners (welzijn/Maatschappelijke Opvang/

aan opvangcapaciteit. Alles bij elkaar vraagt de toename van

huisartsen) niet altijd de specialistische deskundigheid hebben

de grootstedelijke problematiek om voldoende vangnetten.

(voor behandeling of specialistische zorg) of het veiligheidsniveau van de benodigde zorg kunnen bieden (gesloten of

Genoemde ontwikkelingen schetsen een realistisch beeld van

beveiligde zorg). Daarbij zien we een verzwaring van proble-

de uitdagingen waar gemeenten in deze regio voor staan. De

matiek: het complexer worden van casuïstiek (problematiek op

ontwikkelingen grijpen in elkaar en leiden tot complexe maat-

meerdere leefgebieden), een toename van escalatie, overlast

schappelijke vraagstukken waar een individuele gemeente, of

en veiligheidsrisico’s in wijken en dorpen, onvoldoende sprei-

de regio als geheel, niet altijd direct een antwoord op heeft.

ding van doelgroepen over de regio, waardoor de leefbaarheid

De realiteit is dat we door deze maatschappelijke ontwikkelin-

in wijken onder druk komt te staan. Maar ook bijvoorbeeld

gen schaarste en verdelingsvraagstukken verwachten in de

een toename van het aantal inwoners dat tussen het wal en

komende jaren. Dit zet de toegankelijkheid en beschikbaarheid

het schip valt tussen het sociaal-, medisch- en veiligheidsdo-

van zorg voor inwoners onder druk. Dit koersdocument gaat

mein. Dit laatste leidt tot een toename van het aantal dak- en

niet op alle vraagstukken een antwoord geven. Wel volgen

thuislozen, dakloze inwoners met verslavingsproblematiek

we de ontwikkelingen, verzamelen data, blijven intensief in

en inwoners met een Wlz-indicatie die door het uitblijven van

contact met ketenpartners en stellen kaders voor beleid. Deze

passende zorg in de Maatschappelijke Opvang terecht komen.

werkwijze helpt ons actuele problemen nu en in de toekomst te kwantificeren, agenderen en oplossingen in te zetten.

Tot slot blijkt uit onderzoek3 dat een groep van structurele overlastgevers in de regio geschat wordt op ongeveer 30 personen en dat deze groep inwoners specifieke aandacht vereist op het gebied van wonen, zorg en leefbaarheid. Voor overlastmeldingen, veiligheidsrisico’s en noodhulp wordt in deze situaties vaak de gehele keten aan welzijn, woningcorporaties, gemeenten, zorg, politie en OM ingezet zonder dat er sprake is van een duurzame oplossing met een stabiele woonsituatie en zorg.

3

HHM Rapport 2021: Structurele overlastgevers in Brabant Noordoost-Oost.

Koersdocument Inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 | 10

4. Schaarste en verdelingsvraagstukken Zoals uit de maatschappelijke ontwikkelingen in hoofdstuk 3

i.

blijkt, verwachten we de komende jaren schaarste, een toenemende complexiteit/multiproblematiek en verdelingsvraagstuk-

Normalisatie, verkorten van opvangduur en zorg in de thuissituatie

j.

Reikwijdte van de zorgplicht

ken in de zorg voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid. De schaarste geldt zeker niet alleen voor inwoners met

a. Signaleren en agenderen

een psychische kwetsbaarheid of de zorg voor deze inwoners,

We bundelen, signaleren en agenderen problemen en onder-

maar is voelbaar in de hele samenleving. Wel verwachten we

werpen wanneer blijkt dat voor (een deel van) de doelgroep

dat deze inwoners een hoger risico lopen op een stapeling van

geen of onvoldoende passende zorg beschikbaar is.

gezondheids-, sociale-, huisvestings- en financiële problemen.

Voorbeeld: Eind 2021 zijn na verschillende signalen van

De uitdaging wordt dan ook de zorg voor deze inwoners toe-

diverse ketenpartners en signalen van daklozen op straat het

gankelijk, beschikbaar en betaalbaar te houden. Hoe kun je dat

aantal nachtopvangplekken in overleg met de Maatschappelij-

doen als we nog niet weten waar en hoe groot de schaarste is

ke Opvang in snel tempo opgehoogd.

of wanneer het verdelingsvraagstuk gaat komen? b. Preventie Het gaat hier in ieder geval om schaarste op het gebied van:

De samenwerking in de regio beperkt zich niet alleen tot het

Zorg:

Woningmarkt: Arbeidsmarkt: Bestaanszekerheid:

minder zorgaanbod, toenemend zorg-

Regionaal Specialistisch Vangnet van voorzieningen, maar we

gebruik, beperkte middelen, groeiende

willen de focus ook veel nadrukkelijker verleggen naar preven-

groep zorggebruikers, toenemende

tie in de lokale gemeenten en het uitbouwen van het regionale

complexiteit, onvoldoende woon/zorg-

preventieaanbod in het specialistisch vangnet. Om zo juist te

en opvangplekken

voorkómen dat er een opeenstapeling van problemen ontstaat

onvoldoende (passende) woonplekken

bij inwoners die kan leiden tot uitval/escalatie/verlies woning

voor kwetsbare doelgroepen

en/of langdurige opvang in het specialistisch vangnet.

onvoldoende (gekwalificeerd en/of des-

Voorbeeld: Straatdokter in Oss, Stichting Barka voor ar-

kundig) personeel voor de doelgroep

beidsmigranten, de werkwijze van het Urgentie+-proces voor

de toenemende kosten voor levenson-

toewijzing van woningen en de time-out voorziening.

derhoud, inflatie, energiearmoede, mentale problemen door financiële zorgen

c. Adresseren en opschalen

en/of opeenstapeling van problemen

Wanneer wetgeving in de weg staat om schaarste en verde-

Dit zijn brede maatschappelijke ontwikkelingen die de

lingsvraagstukken aan te pakken, dan bespreken we deze

komende jaren voelbaar zijn in alle sectoren, maar ook nu al

onderwerpen in/met/of schalen op naar bovenregionale en/of

zichtbaar zijn. Gemeenten hebben verschillende tools om ont-

landelijke netwerken zoals bijvoorbeeld de B7 (overleg Brabants

wikkelingen te volgen en daarop in actie te komen. Hoe gaan

7 grootste gemeenten), de Programmaraad Zorg en Veiligheid,

we om met deze vraagstukken in de komende periode?

de VNG, Ministerie van VWS of Zorgverzekeraars Nederland. We

4.1

Beleidsuitgangspunten bij schaarste en verdelingsvraagstukken

adresseren daarmee het probleem op de juiste plek. Voorbeeld: Een terugkerend gespreksonderwerp in de B7-overleggen in Brabant is de toename van inwoners met een Wet langdurige zorg-indicatie en het gebrek aan intramu-

Beleidsuitgangspunten:

rale plekken bij het Zorgkantoor, waardoor deze inwoners op

Bij schaarste en verdelingsvraagstukken zetten we de

straat belanden. Indien nodig kan vanuit daar opgeschaald

volgende oplossingen/werkwijzen in:

worden naar de VNG/VWS.

a.

Signaleren en agenderen

b.

Preventie

d.

c.

Adresseren en opschalen

De versnippering van zorg voor inwoners met een psychi-

d.

Verdeling van taken en verantwoordelijkheden

sche kwetsbaarheid is groot. Financiers zoals gemeenten,

e.

Niet-zorg interventies inzetten

zorgkantoor, zorgverzekeraars zijn verantwoordelijk voor

f.

Datagesteund werken

een klein stukje van de puzzel. De verschillende belangen en

g.

Ketensamenwerking over domeinen heen

werkwijzen leiden ondanks dat de intentie er wel is, niet altijd

h.

Handelingsperspectieven en leersessies in de regio

tot goede oplossingen voor inwoners. De verdeling van taken

Verdeling van taken

Koersdocument Inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 | 11

en versnippering van financiering zorgt er voor dat inwoners

de zorgvraag: de draagkracht/draaglast wisselt door de tijd.

tussen het wal en schip dreigen te belanden. Denk hierbij aan

Ook is de groep moeilijk meetbaar: tellen we inwoners mee

de schotten tussen het medisch-, sociaal- en veiligheidsdo-

die met een life-event te maken krijgen? Hoe tellen we het

mein, maar ook inwoners die kampen met dubbel- en triple

aantal daklozen of het aantal thuislozen (bankslapers)? Toch

diagnosen die dreigen rond te blijven draaien in het systeem:

zetten we in op datagesteund werken en monitoring, omdat

is de verslaving, de psychiatrische stoornis of de verstandelij-

we daarmee beter zicht krijgen op de ontwikkelingen en daar

ke beperking leidend? Goede ketensamenwerking, duidelijke

tijdig op kunnen inspelen. Daarnaast is datagesteund werken

afspraken en continue afstemming, is daarom noodzakelijk.

noodzakelijk om (de omvang van) problemen te duiden, de

Voorbeeld: Na invoering van het Zorgprestatiemodel in de

urgentie van problemen te onderbouwen bij besluitvorming,

Zorgverzekeringswet per 1-1-2022, dreigde een kwetsbare

beleidsevaluaties uit te kunnen voeren (doelmatigheid van

groep inwoners plotseling geen dagbesteding meer te ontvan-

beleid) en uitvoering aan te passen. Landelijk komt er een

gen vanuit de GGZ. VNG/VWS waren vergeten de gemeenten

Monitor psychisch kwetsbaar en een Monitor dak- en thuis-

te informeren. Ondanks de verrassing bij gemeenten, is het

loosheid waarvoor alle gemeenten in de regio cijfers moeten

GGZ en de gemeenten gelukt om inwoners goed over te

gaan aanleveren. De regio pakt hierin een voortrekkersrol.

dragen naar de Wmo door afspraken te maken. Onrust en

Voorbeeld: In de regionale monitor ‘Psychisch kwetsbaar in

terugval bij inwoners is daarmee voorkomen.

de regio Brabant Noordoost-Oost’ voegen we Vektis-cijfers (Zorgverzekeraars) toe. Daarmee kunnen gemeenten vol-

Verdeling van taken gaat ook over gezamenlijke verantwoor-

gen of er toestroom van de Zorgverzekeringswet naar het

delijkheid. Wanneer schaarste en verdelingsvraagstukken

sociaal domein plaatsvindt en hoe dit uitpakt voor inwoners

spelen, zal ook gekeken moeten worden naar gezamenlijke

en zorgaanbieders. Ander voorbeeld: samen met ’s-Hertogen-

inzet van deskundigheid, gezamenlijke financiering of over-

bosch neemt de regio deel aan een onderzoek naar de aard

dracht van taken.

en omvang van dak- en thuisloosheid. Dit onderzoek wordt

Voorbeeld: Denk hierbij aan onderwerpen zoals arbeidskrapte

uitgevoerd door de Hogeschool Utrecht, in samenwerking met

(gezamenlijke inzet van deskundigheid), co-financiering vanuit

het Kansfonds. Hierin meten we dak- en thuisloosheid volgens

de Zorgverzekeringswet bijvoorbeeld in Proeftuin de Ruwaard

de brede Europese definitie waarmee niet alleen het gebruik

of ketenafspraken in MDO’s wanneer er geen geschikte op-

van opvangvoorzieningen wordt gemeten zoals in de huidige

vangplek op korte termijn beschikbaar is.

Monitor dak- en thuisloosheid, maar ook de “verborgen” daken thuisloosheid. Landelijk wordt deze pilot in Nederland met

e. Niet-zorg interventies

interesse gevolgd. Dit onderzoek helpt ons de informatie te

Hiermee bedoelen we het inzetten van oplossingen buiten de

verzamelen die bijdraagt aan datagesteund werken.

zorgsector, die wel de druk op de beschikbaarheid van zorg verminderen. Vooral bij maatschappelijke ontwikkelingen die

g. Ketensamenwerking

de schaarste en verdelingsvraagstukken in de zorg veroor-

Schaarste, toename van complexiteit en verdelingsvraagstuk-

zaakt hebben, moet een deel van de oplossing ook in die

ken komen in beeld door signalen op straat, bij ketenpartners

sector (arbeidsmarkt/woningmarkt) gevonden worden. Omdat

en bij gemeenten. Juist deze brede blik, data en samenwer-

anders het risico bestaat dat (te veel) zorgmiddelen naar de

king maakt dat bij complexe maatschappelijke vraagstuk-

randvoorwaarden gaan (het personeelsbeleid of de stenen) en

ken, de oplossing niet alleen bij de gemeente gezocht moet

niet naar de directe zorg aan inwoners.

worden. De kracht in het sociaal-, medisch- en veiligheidsdo-

Voorbeeld: Door meer geschikte woonplekken voor de doel-

mein zit juist in de ketensamenwerking. Het verleden leert

groep te realiseren/bouwen, kan (onnodige) instroom worden

ons dat veel van de oplossingen dan ook tot stand komen in

voorkomen, kunnen inwoners sneller uit opvang en intramura-

de afstemming en/of samenwerking met ketenpartners. Bij

le zorg stromen, kunnen meer inwoners worden geholpen en

alle samenwerkingsverbanden staat dan ook de ketensamen-

belanden minder inwoners op straat. Door aanbieders te laten

werking hoog op de agenda. Maar er zijn ook grenzen aan

samenwerken bij de werving/selectie/uitwisseling van perso-

wat het sociaal domein doet en op kan pakken. Daarom is het

neel worden minder dure ZZP-ers ingezet en is het verloop in

belangrijk om behandeling en langdurige zorg niet over te

de zorg minder.

nemen, maar steunstructuren rondom de inwoner samen op te bouwen vanuit de verschillende domeinen en daar binnen

f.

Datagesteund werken

intensief de samenwerking aan te gaan.

Waar hebben we het over en wat komt er op ons af? Feit is dat

Voorbeeld: De GGZ heeft het ketenoverleg ‘Netwerk GGZ en

er weinig data beschikbaar is over de groep inwoners met een

sociaal domein’ (huisartsen, aanbieders GGZ (basis en specia-

psychische kwetsbaarheid. Dit is enerzijds een definitie-kwes-

listisch) en gemeenten) in 2021 gebruikt om te brainstormen

tie, anderzijds kenmerkt de doelgroep zich door een wisselen-

over het terugdringen van de wachtlijsten in de basis- en

Koersdocument Inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 | 12

specialistische GGZ. Inmiddels is dankzij het meedenken van

stel. Ook in deze regio werken we aan het handen en voeten

dit ketenoverleg een triagepunt opgezet waar huisartsen

geven aan deze ambitie.

inwoners kunnen aanmelden en inwoners daardoor direct op de juiste plek zorg krijgen of op de juiste wachtlijst worden

j.

Reikwijdte van de zorgplicht

geplaatst.

Om de kwaliteit, veiligheid en beschikbaarheid van zorg te borgen in de komende jaren, richten we ons op de kernta-

h. Handelingsperspectieven bieden

ken waar gemeenten voor aan de lat staan. Dit is belangrijk

Wanneer schaarste optreedt zijn inwoners en de professionals

omdat de druk vanuit het medisch- en veiligheidsdomein om

in de uitvoering de eerste die hiermee te maken krijgen. Geen

aanpalende doelgroepen op te vangen toe neemt. Denk hierbij

oplossingen zien, inwoners die opnieuw afglijden of geen pas-

aan forensische zorg, beveiligde of gesloten zorg of langdu-

sende opvangplek kunnen vinden: vaak ontbreekt het niet aan

rige zorg. Gemeenten hebben echter geen deskundigheid,

inspanningen van inwoners en professionals, maar ontbreekt

behandelcapaciteit, beveiligde plekken of betaaltitel om deze

het aan oplossingen. Voor professionals in de uitvoering is het

doelgroepen intramuraal op te vangen binnen het specialis-

hebben van handelingsperspectieven belangrijk om resultaat te

tisch vangnet en het kader van de Wmo2015. De veiligheid

bereiken. Bij complexe vraagstukken zullen beleid, contracten,

en kwaliteit van zorg kan dan niet geborgd worden. Het is

werkafspraken en ketenafspraken, handelingsperspectieven

daarom van groot belang dat gemeenten gezamenlijk optrek-

moeten bieden. Waar ben ik van en waar ben ik niet van? Waar

ken wanneer een inwoner niet meer binnen het specialistisch

kan een inwoner wel terecht bij schaarste? Wie is procesregis-

vangnet geholpen kan worden en tussen wal en schip dreigt

seur? Naar wie kan opgeschaald worden? Met regionale leer-

te raken. Gemeenten maken hiervoor afspraken over:

sessies brengen we de deskundigheid op peil, leren we samen

•

en geven richting aan uitvoering. Als er sprake is van schaarste, bespreken we de handelingsperspectieven.

van zorg en veiligheid voor de inwoner en omgeving; •

Voorbeeld: Met een pilot in de Regionale toegang Beschermd Wonen en Opvang, zijn we sinds 2021 aan het leren. Kennis

zij wegen zorgvuldig af wanneer het de mogelijkheden van het regionaal vangnet en het sociaal domein overstijgt;

•

en deskundigheid wordt hierbij overgedragen van de Centrumgemeente en aanbieders naar de lokale gemeenten en

regionale én lokale verantwoordelijkheden ten aanzien

welke handelingsperspectieven over blijven buiten het sociaal domein;

•

ook gaan gemeenten samen met ketenpartners de komen-

intervisiebijeenkomsten om casuïstiek in de regio te bespre-

de jaren onderzoeken hoe we omgaan met inwoners die

ken zijn opgestart. Daarnaast wordt gewerkt aan handelings-

niet meer te handhaven zijn binnen de bestaande opvang-

perspectieven voor (maatschappelijke) opvang en voor zorg

mogelijkheden binnen het medisch-, veiligheids- en sociaal

en veiligheid.

domein, geen zorg accepteren, steeds nieuwe kansen krijgen maar net zo snel weer ‘buiten staan’ en waarbij de

i.

Normalisatie, verkorten van opvangduur en zorg in de

mogelijkheden tot passende zorg uitgeput blijken.

thuissituatie Om schaarste tegen te gaan wordt, zoals ook in andere zorg-

Het is niet nodig om de toekomst te kennen, om ermee om

sectoren zichtbaar is, ingezet op normalisatie, verkorten van

te gaan. Problemen lossen zich in de tijd soms ook weer op,

de opvangduur en zorg in de thuissituatie. Met een toenemen-

al dan niet vanzelf of door veranderingen in de persoonlijke

de zorgvraag, een groeiende groep inwoners, een tekort aan

situatie, maatschappelijke ontwikkelingen, beleidsinterventies

deskundig personeel en behandelcapaciteit en een tekort aan

of wetgeving. De manier waarop we omgaan met schaarste

intramurale opvangplekken, is het doel meer inwoners kort

en verdelingsvraagstukken is niet nieuw. Maar de tools die we

te helpen in intramurale opvang (gericht op stabilisatie). Om

inzetten kunnen wel helpend zijn bij een betrouwbare analyse,

vervolgens in de thuissituatie of andere geschikte woonplek te

agendasetting of een (duurzame) oplossing. En soms moeten

werken aan herstel. Dit met herstel ondersteunende zorg op

we accepteren dat op korte termijn geen oplossing wordt

afroep en steunstructuren in de wijk gericht op normalisatie

gevonden, omdat de wereld niet maakbaar is.

en participatie. Op deze manier proberen we schaarse en dure opvangplekken zo efficiënt mogelijk in te zetten. Daarnaast moet op- en afschalen makkelijker worden en passen bij de ondersteuningsbehoefte van de inwoner. Tot slot zetten we in op maatwerk bij toenemende complexiteit. Voorbeeld: Het landelijke uitgangspunt “wonen eerst” om dak- en thuisloosheid terug te dringen. Hierbij is herstel geen voorwaarde voor toeleiding naar een eigen woning, maar een dak boven je hoofd is een voorwaarde voor de start van her-

Koersdocument Inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 | 13

5. Beleidsuitgangspunten en ambities 5.1

Omgang met inwoners met een psychische kwetsbaarheid

5.2

Samenwerking tussen gemeenten

Beleidsuitgangspunten: Beleidsuitgangspunten: a.

a.

ce-structuur via de Centrumregeling Wmo voort in de

woners met een psychische kwetsbaarheid. Daarbij

regio Brabant Noordoost-Oost. Ook na de doordecen-

hanteren wij een opbouw van lichte ondersteuning

tralisatie van Beschermd Wonen.

naar zware ondersteuningsbehoefte en in aanpak van b. c.

b.

kwaliteit en spreiding van specialistische zorg te borgen

De mate van zelfregie is het startpunt van de in te

voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid, pas-

zetten ondersteuning.

send bij de (ontwikkeling van) de zorgvraag in de regio.

Ondersteuning is gericht op herstel (waar mogelijk)

c.

net is altijd een tijdelijke aanvulling op een lokaal traject.

Mensen die willen werken aan herstel en die zich

d.

delijk voor het regionaal specialistisch vangnet van

Gemeenten dragen bij aan anti-stigmatisering van in-

voorzieningen, zowel beleidsmatig, in de uitvoering als op het gebied van bekostiging.

aan bij landelijke campagnes.

e.

We hanteren de lerende aanpak en geven hieraan ge-

Er zal altijd een groep inwoners zeer kwetsbaar blij-

zamenlijk invulling door het organiseren van regionale

ven, dan richten we ons vooral op het stabiel houden

leersessies.

van de situatie, het voorkomen van escalatie en het

f.

beperken van veiligheidsrisico’s. g.

Gemeenten in de regio zijn gezamenlijk verantwoor-

begeleidbaar opstellen, blijven we ondersteunen. woners met een psychische kwetsbaarheid en sluiten f.

Lokale gemeenten hebben een zorgplicht voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid. Het regionale vang-

benoemen.

e.

Doel van de samenwerking is de beschikbaarheid,

normalisatie naar escalatie.

met positieve gezondheid als basis om doelen te d.

We zetten de huidige samenwerking en de governan-

We streven naar normalisatie en inclusie voor in-

Elke gemeente levert voldoende beleidscapaciteit voor vertegenwoordiging in het Regionaal Ambtelijk

Bij mensen met onbegrepen gedrag en structurele

Overleg Beschermd Wonen+.

overlastgevers worden in het plan van aanpak afspra-

g.

De samenwerking tussen gemeenten is gebaseerd op

ken gemaakt die het algemeen belang en die van de

wederzijds vertrouwen, gezamenlijke verantwoorde-

omgeving dienen.

lijkheid, solidariteit en gelijkwaardigheid.

Deze uitgangspunten sluiten aan bij het brede Wmo-beleid in

In de laatste jaren is er veel vertrouwen opgebouwd in de

de regio. De uitgangspunten in het brede Wmo-beleid gelden

regionale samenwerking tussen gemeenten onderling op het

ook voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid, maar

gebied van Beschermd Wonen en Maatschappelijke Opvang.

in dit koersdocument ligt meer de nadruk op normalisatie,

Dit heeft ervoor gezorgd dat steeds nieuwe uitdagingen zoals

herstel en positieve gezondheid en minder op eigen kracht.

wetswijzigingen en transformatieopgaven, relatief geruisloos tot stand zijn gekomen. Denk hierbij aan: •

transformatieopgaven zoals de invoering van scheiden wonen en zorg;

•

de invoering van de Wet verplichte GGZ (Wvggz);

•

wetswijziging zoals de openstelling van de Wlz;

•

voorbereiding op de doordecentralisatie van Beschermd Wonen.

De opgebouwde samenwerking gaat de gemeenten helpen de gezamenlijke inhoudelijke koers vast te houden, ook als er sprake is van schaarste en verdelingsvraagstukken. Binnen deze samenwerking bestaat de vrijheid om naast de vastgestelde verantwoordelijkheden, gezamenlijk op te trekken in de lokale opgaven wanneer de gemeenten hier meerwaarde in zien. De regionale governance structuur geeft hier voldoende ruimte voor.

Koersdocument Inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 | 14

5.3

Samenwerking in de keten

escalatie) en daarmee een doorbraak naar een oplossing forceren. Voorheen lag de rol om deze doorbraak te forceren

Beleidsuitgangspunten:

bij de Centrumgemeente. Na de doordecentralisatie krijgen

a.

De regio versterkt haar regierol ten behoeve van

alle gemeenten een belangrijke rol in de procesregie van de

inwoners met een psychische kwetsbaarheid door

eigen inwoners. Het Regioteam BWO (de regionale toegang

intensief samen te werken met het medisch domein en

tot het specialistisch vangnet in de regio) vervult hierin de rol

het veiligheidsdomein.

van expertiseteam en kan meekijken en adviseren. Onmisbare

Ten aanzien van integrale aanpak 16-27 jarigen:

ketenpartners aanvullend op deze samenwerking zijn sociale

•

werken gemeenten en ketenpartners volgens

teams, bemoeizorg, zorgverzekeraars/zorgkantoor, GGZ- en

de afspraken in het ‘Integrale regionale plan van

verslavingszorgaanbieders en de Maatschappelijke Opvang.

b.

aanpak jeugd 16-27 jaar’; •

c.

d.

e. f. g.

h.

worden de big 5 geregeld bij dreigende thuis- of

De toenemende complexe en grootstedelijke problematiek in de

dakloosheid: Support, Wonen, School en werk,

regio zorgt er voor dat veiligheidsrisico’s kunnen ontstaan. Zorg

Inkomen en schulden en Welzijn en gezondheid.

en veiligheid kunnen dan niet meer los van elkaar beoordeeld

Hiermee voorkomen we dak- en thuisloosheid, in

worden. Ook hier is een integrale blik en samenwerking nodig

het bijzonder jongeren die uitstromen uit (intra-

in de keten om morele afwegingen te maken en gezamenlijk

murale) jeugdzorg.

verantwoordelijkheid te nemen voor de mogelijkheden en

De regio streeft naar een integrale samenwerking

oplossingsrichtingen. Twee keer per jaar komt het ketenoverleg

tussen professionals en samenwerking in de keten

voor complexe casuïstiek in de regio bijeen. Hier worden trends,

rondom complexe casuïstiek (GGZ/Zvw/Wlz/sociaal-/

ontwikkelingen en problematiek waarvan we zien dat we daar

medisch- en veiligheidsdomein).

allemaal tegenaan lopen, besproken. Daarnaast is afgesproken

De regio stuurt niet alleen op individuele organisaties,

dat de lokale partners een beroep kunnen doen op de partners

maar ook op de beweging die we in de keten tot stand

van het ketenoverleg bij complexe casuïstiek. Dan organiseert

willen brengen.

de lokale gemeente een MDO en nodigt daar de desbetreffende

Gemeenten respecteren wettelijke kaders en verant-

partners voor uit. Mocht een MDO op AVE 2 niet lukken, dan

woordelijkheden en nemen geen taken over.

schaalt de lokale gemeente op naar het Zorg- en Veiligheidshuis

Gemeenten maken gebruik van landelijke escalatiemo-

(AVE 3). Mocht dit ook niet volstaan dan kan de lokale gemeente

gelijkheden wanneer hier aanleiding toe is.

besluiten om een vierhoek bijeen te roepen (Burgemeester,

In de ketensamenwerking van het sociaal-, medisch-

OM, politie en GGZ). Onmisbare ketenpartners voor deze

en veiligheidsdomein proberen de gemeenten zoveel

samenwerking zijn tweedelijns GGZ- en Verslavingszorg, politie,

mogelijk gelijke afspraken te maken met ketenpart-

het Meldpunt Zorg en Overlast, het Openbaar Ministerie, het

ners en gelijke werkwijzen te hanteren in de regio.

Zorg- en Veiligheidshuis, forensische zorgaanbieders en andere

De regio bereidt zich organisatie breed en zorgvul-

maatschappelijke partners.

dig voor op de invoering van de Wams (Wet aanpak meervoudige probleemhuishoudens sociaal domein)

Hoewel de ambities hoog zijn en we onze zorgplicht voor onze

en pakken daarin een voortrekkersrol in het land.

inwoners hoog in het vaandel hebben staan, zullen wij geen verantwoordelijkheden van andere financiers overnemen. Is

Het doel is te komen tot afspraken over integrale opvang,

het nodig informatie in te winnen, onwenselijke bewegingen

ondersteuning en zorg voor inwoners met een psychische

in de keten te bespreken of bovenregionaal op te schalen, dan

kwetsbaarheid. Niet de financieringsvorm moet leidend zijn,

kan gebruik worden gemaakt van de volgende al bestaande

maar de integrale hulp en ondersteuning aan inwoners. Vaak

overlegstructuren:

zien we dat inwoners gebruik maken van zorg uit verschillende financieringsvormen en wettelijke kaders: Zorgver-

Samenwerkingsagenda Zorgverzekeraars en Gemeenten:

zekeringswet, Wet langdurige zorg, Wet maatschappelijke

Samen met regio Den Bosch is er een meerjarige samenwer-

ondersteuning, Wet verplichte GGZ, Jeugdwet, Wet Zorg en

kingsagenda opgesteld met de zorgverzekeraars, waar o.a. de

Dwang, etc. We zien nu nog te vaak dat complexe casuïstiek

GGZ doelgroep is benoemd als speerpunt. We gebruiken deze

ronddraait tussen wet- en regelgeving of domeinen. De morele

samenwerking nu ook al om (on)wenselijke ontwikkelingen in

afwegingen, de integrale blik en de gezamenlijke verantwoor-

de Wlz en Zvw te bespreken.

delijkheid kan alleen vorm krijgen als ketenpartners elkaar opzoeken, multidisciplinaire overleggen (MDO’s/samenwerk-

B7-overleggen - Maatschappelijke Opvang/Beschermd Wo-

overleggen) organiseren, daar waar nodig opschalen conform

nen/Verslavingszorg:

de uitgangspunten van het AVE-model (aanpak voorkoming

De 7 grote gemeenten in Noord-Brabant hebben periodiek

Koersdocument Inwoners met een psychische kwetsbaarheid 2024-2028 | 15

ambtelijk overleg over deze onderwerpen. Met name het

5.4

gesprek over grootstedelijke problematiek, het signaleren van

Reguliere geïndiceerde Wmoondersteuning

nieuwe ontwikkelingen, wet- en regelgeving interpreteren, goede voorbeelden uitwisselen, gezamenlijk optrekken rich-

Beleidsuitgangspunten:

ting bestuurders/zorgaanbieders/Rijk wanneer geëscaleerd

a.

moet worden, maken deze overleggen waardevol.

in de eigen leefomgeving. b.

Programmaraad Zorg en Veiligheid (PRZV): De PRZV ondersteunt bij knelpunten op het snijvlak van zorg

Ondersteuning is zo licht als mogelijk en zwaar als nodig.

c.

en veiligheid conform de “3 A’s”: Afstemmen, Agenderen en

Is thuis ondersteunen niet mogelijk, dan wordt gekozen voor interventies gericht op het weer terug naar

Aanjagen. In de Programmaraad zijn bestuurders van zorgaanbieders, politie, gemeenten uit Noord- en Zuidoost-Brabant

De zorg en ondersteuning vindt zoveel mogelijk plaats

de thuissituatie kunnen. d.

De gemeente van herkomst van de inwoner is verant-

vertegenwoordigd. Naast knelpunten op het brede terrein van

woordelijk voor steunstructuren in de wijk, een dak

zorg en veiligheid ligt de focus van de PRZV de komende jaren

boven het hoofd, de toegang tot ondersteuning en zorg

op personen met onbegrepen (en overlastgevend) gedrag (en

inclusief de brede vraagverheldering en het inzetten van

een hoog veiligheidsrisico).

reguliere Wmo geïndiceerde hulp en ondersteuning.

Landelijk Programma Multiprobleemhuishouden:

Een groot deel van de inwoners met een psychische kwets-

Wanneer landelijke wet- en regelgeving in de weg staat is het

baarheid woont gewoon thuis. Een deel van deze inwoners

mogelijk om op te schalen naar een landelijk netwerk van

heeft hier ondersteuning bij nodig, vaak gericht op meerdere

Centrumgemeenten en zeven Ministeries. Centrumgemeente

leefgebieden. De hulp en ondersteuning begint in de eigen

Oss is aangesloten bij PMM namens de regio. Doel is om gebruik

omgeving van de inwoner en krijgt van hieruit vorm. Als

te maken van het brede netwerk van expertise en gebruik te

zelfstandig wonen tijdelijk niet mogelijk is, zijn interventies

kunnen maken van een escalatiemogelijkheid richting landelijke

er zoveel mogelijk op gericht dat iemand weer terug naar

uitvoeringsinstanties (CAK/SVB/Belastingdienst) en Ministeries.

huis kan. Hiervoor organiseren we op lokaal niveau de lichte hulp en ondersteuning en zetten we in elke gemeente de

Met de invoering van de Wams (Wet aanpak meervoudige

volgende instrumenten in om de basis op orde te krijgen in

problematiek) per 1 januari 2024 komt er een wettelijke basis

elke gemeente.

voor het domein overstijgend gegevens delen ten behoeve van een gecoördineerde aanpak bij meervoudige problematiek. In principe wordt het dus makkelijker om gegevens te delen. Dit is geen vrijbrief om zomaar gegevens te delen, maar een middel om de hulpvraag van de cliënt beter te beantwoorden. De gemeente Oss bereidt zich al enige tijd voor op de invoering van deze wet. O.a. door een brede organisatiescan en het aansluiten bij de landelijke voorbereiding. De extra capaciteit die dit vraagt wordt bekostigd van de lokale investeringsagenda Beschermd Wonen en resultaten worden gedeeld met de regiogemeenten. Uiteindelijk hebben we te maken met dezelfde ketenpartners en daarom is afstemming van de werkafspraken die gemaakt gaan worden van belang.